Patshanızdı kóriń!
«Quwanıń, ey Siyon qızı! Baqırıń, ey Qudus qızı! Mine, Patshanız sizge kelip atır; Ol ádil hám qutqarıwshı, páklik hám eshekke, qulınǵa, eshektiń balasına minip atır.» —Zákariya 9:9 NKJV
Matiw Neshushı Kesiettiń birinshi kitabı ne ushın ekenin hesh oylaǵanba edińiz? Bul sorawǵa juwap beriwden aldın, tómendegilerdi esapqa alıń: Evrey Bibliyasınıń sońǵı kitabı Jılnamalar bolıp tabıladı, onı Jerome (347-420) óziniń latınsha awdarmasında, 405-jılı tamamlanǵan, atadı. Evreyler Jılnamalardıń avtorlıǵın kóbinese Ezraǵa, jazıwshıǵa tiyisli dep esaplaydı. Onıń maqseti, súrgindegi evreylerdiń kishi, qıyınshılıqtaǵı jámiyetin Yahovaǵa bolǵan miyraslarına oyatıw edi. Olar Qudaydıń kesim xalqı, Jer júzindegi saylap alǵan xalqı bolıw perspektivasın joǵaltqan edi.
Jılnamalar evreylerdi Levit ruxaniyligine, Dawıt hám Sulaymannıń ullı patshalıqlarına, hám Qudaydıń wáde etken Másihi, Dawıttıń áwladı bolǵan, Izrail ústinen máńgi patsha bolıp húkim súretuǵın adamǵa esletedi. 1 Jılnamalar 1-8 ishinde, Ezra bul ruwxı túsken xalıqtı óz milletiniń baslanıwına baylanıstıratuǵın tariyxıy qurallardı beredi – keń shejireler arqalı, «sonlıqtan pútkil Izrail shejireler menen jazılǵan edi» (1 Jılnamalar 9:1).
Sonlıqtan Matiw Neshushı Kesiettiń birinshi kitabı ne ushın? Ashılıwshı gáp Matiwdiń temasın kirgizedi hám sorawımızǵa juwap beredi: «Isa Másihtiń, Dawıttıń Ulı, Ibrahimniń Ulı shejiresi kitabı» (Matiw 1:1). Baslı tema – Málih arqalı Dawıt hám Ibrahim kesimleriniń tikkeley orınlanıwı.
Bular Qudaydıń Dawıt hám Ibrahim menen dúzgen bir tárepleme kesimleri edi, biraq hesh qashan tolıq orınlanbaǵan edi. Evreyler ushın, Qudaydıń óz júregine jaqın adamnan máńgi patshalıq úmiti, hám Qudaydıń dosına dáslepki wáde etilgen bereketke iye bolıw áhmiyetli edi.
Matiw 1-degi shejire, Isa, Yusuf arqalı, Dawıttıń tikkeley áwladı hám solay etip Dawıttıń taxtına nızamlı hám haqıyqıy miyrasxor ekenliginiń evreylerge dálili bolıp xızmet etedi. Kesim orınlanıwı temasınan alıslamaslıq ushın, Matiw Málihtiń shejiresin bergende Adamnan emes, Ibrahimnan baslaydı. Luka Málihtiń shejiresi bolsa basqa maqsetke xızmet etedi. Luka Málihti «adam Ulı» yamasa anıǵıraq aytqanda, «Adam Ulı» dep esaplaydı (Luka 3:38). Bunı islew arqalı, Luka Málihti «sońǵı Adam» (1 Korinflilerge 15:45), Qudaydıń ádilliktiń ornın basıwshı wákili hám hayaldıń urıǵınan kelip shıǵatuǵın payǵambar etilgen Málihtiń sózbe-sóz orınlanıwı ekenligin kórsetedi (Jaratılıs 3:15-16).
Quday Málihtiń qulap túsken adam urıǵınan bolmaytuǵının, biraq Onıń patshalıq áwladı Yusuf arqalı, Sulaymanǵa hám aqırında Dawıtqa shekem ornatılatuǵının adamzatqa túsindiriwdi áhmiyetli dep bildi. Eki shejire bunı ámelge asıradı: Luka bizdiń dıqqatımızdı Maryam arqalı Ruwxı Muqaddestiń kúshi menen kelip shıqqan Rabbimizdiń adamgershiligine qaratadı, al Matiw Málihtiń Yusuf arqalı rásmiy húkimetin kórsetedi.
Evrey Bibliyası Adamnan baslap Qudaydıń óz qarsılas kesim xalqı haqqında 400 jıl tınıshlıq ornatqan waqıtqa shekemgi shejireler menen juwmaqlanadı. Bul payǵambarlıq tınıshlıq Qutqarıwshınıń Jerge keliwi haqqındaǵı xabar menen buzıldı. Matiw 1-de, shejireler ásirler boyı tınıshlıqtan keyin qaytadan baslanadı hám evreylerdi ózleriniń kóp kútken hám aldınnan aytılǵan Málihi, Rabbimiz Isa Málihke alıp keledi. Ol Qudaydıń Dawıtqa bergen wádesiniń sózbe-sóz orınlanıwı boladı. Quday: «Men Onıń patshalıǵınıń taxtın máńgi ornataman» dedi (2 Samuel 7:13). Matiw Jılnamalardıń tek ǵana bir bólegin ashqan tariyxtıń juwmaǵın beredi hám birinshi Adam menen sońǵı Adam arasındaǵı qalǵan boslıqtı baylanıstıradı, ol ádillikti qayta tikleydi hám máńgi húkim súredi.
Anıq, Qudaydıń Ibrahim menen dúzgen kesimi tolıq orınlanbaǵan edi, sebebi evreyler qatal basqa milletlerdiń húkimranlıǵı astında edi hám Jer júziniń húrmetli xalqı emes edi. Ekinshiden, olar ózleriniń pútkil tariyxı dawamında hesh qashan, Jaratılıs 15-te Qudaydıń Ibrahimǵa wáde etken jeriniń on procentinen kóbine iye bolmaǵan. (Esletpe: Yosua 21:43 sol waqıtta iye bolıwı kerek bolǵan pútkil jerge tiyisli.) Zákariya payǵambar etkenindey, Málih arqalı, Ibrahim kesimi orınlanadı (Luka 1:68-75).
Matiwdiń birinshi ayatındaǵı tártip áhmiyetli: «Dawıttıń Ulı», keyin «Ibrahimniń Ulı». Ádette, evrey tariyxınıń bul eki bas patriarxı atalǵanda, Ibrahim birinshi ataladı, sebebi ol Dawıt tuwılǵannan mıń jıldan aslam waqıt burın Jer júzinde jasaǵan. Matiw tárepinen dúzilgen tártip bolsa, bizdi Onıń Injiliniń «húkimet» temasına kirgizedi. «Dawıttıń Ulı» patsha lawazımına tiyisli. Rabbimiz Isa evreylerdiń patshası, biraq odan da kóbirek, Ol «patshalar patshası hám rabbiler rabbisi» (1 Timotiyge 6:15). Ol óz taxtın ornatıw ushın Jerge qaytıp kelmegen; házirde Ol aspanlarda Atasınıń taxtında otır (Ashıw 3:21).
«Ibrahimniń Ulı» degen sóz «Dawıttıń Ulı» degen sózden ádewir keńirek. Ibrahimniń Ulı arqalı «Jer júzindegi barlıq shańaraqlar bereketlenedi» (Jaratılıs 12:3). Pawıl Ibrahimdı barlıq ruwxıy urıqlardıń ruwxıy atası hám Qudaydıń Ibrahimǵa wáde etken máńgi bereketleri haqqında aytadı, olar Ibrahim sıyaqlı Qudayǵa isengen barlıq adamlarǵa da usınıladı (Rimliklerge 4:3).
Bul Qudaydıń pútkil adamzat tariyxı dawamında, Eski Kesiette yamasa Neshushı Kesiette janlardı qutqarıw usılı. Ókinish hám boysınıw haqqında túrli xabarlar bolıwı múmkin, biraq ádillik tek ǵana isenim arqalı márhámet penen júz beredi. Tek ǵana isenim arqalı Málihtiń jumısı bizdiń jeke esabımızǵa jazılıwı múmkin.
Málihte biz eki evrey patriarxınıń eń jaqsı táreplerin kóremiz. Dawıttıń Ulı sıpatında, Málih ádil patsha edi, hám Ibrahimniń Ulı sıpatında Ol Atasınıń erkini orınlaw ushın jasaǵan: «Men aspanlardan óz erkimdi emes, Meni jibergenniń erkin orınlaw ushın tústim» (Yoxanna 6:38). Sonlıqtan Matiw Neshushı Kesiettiń birinshi kitabı ne ushın? Sebebi Matiw Málihtiń Patsha sıpatındaǵı rásmiy dańqın qollap-quwatlaydı hám Málihti toǵız ret «Dawıttıń Ulı» dep ataydı (Matiw 1:1; 9:27; 12:23; 15:22; 20:30,31; 21:9,15; 22:42). Solay etip ol injiller arasında birinshi hám Neshushı Kesiette birinshi orınǵa durıs jaylastırılǵan.
Rabbimiz Isa Eski Kesiettiń kesimleriniń tolıqlıǵı hám orınlanıwı. «Sebebi Qudaydıń barlıq wádeleri Oǵan Iá, hám Oǵan Ámin, biz arqalı Qudaydıń dańqına» (2 Korinflilerge 1:20). Ol Dawıttıń taxtına haqıyqıy miyrasxor, Ol evreylerdi barlıq zulımnan qutqaradı hám keyin olardıń ústinen ádillik hám tınıshlıq penen máńgi húkim súredi. Kóp sózler menen, Matiw evreylerdi «Mine, patshanızdı» (Matiw 21:5) kóriwge shaqıradı.
Patsha payda bolǵansha
Pawıldıń Timotiyge hám bizge tapsırması:
«Imannıń jaqsı gúresin gúresiń. Máńgi ómirge jetiń, siz kóp gúwalardıń aldında jaqsı moyınlawıńızdı bildirgenińizde shaqırılǵan edińiz. Barlıq nársege ómir beretuǵın Qudaydıń hám Isa Málihtiń aldında ... Men sizge bul buyrıqtı Rabbimiz Isa Málihtiń payda bolıwına shekem kir juqpasız hám ayıpsız saqlawdı tapsıraman, onı Quday Óz waqtında ámelge asıradı – Quday, bereketli hám jalǵız Húkimdar, patshalar patshası hám rabbiler rabbisi, jalǵız ólmeytuǵın hám jaqınlasıp bolmaytuǵın nurda jasaytuǵın, Onı hesh kim kórmegen yamasa kóre almaydı. Oǵan máńgi húrmet hám kúsh bolsın. Ámin.» — 1 Timotiyge 6:12-16 NIV
