Húkimetler 8-bapta, xush xabarshı Filip Efiopiyanıń joqarı dárejeli rásmiy adamı menen sóylesken. Rásmiy adam Isa payǵambardıń jazıwlarınıń nusqasın alǵan hám onı dıqqat penen oqıp atırǵan edi. Biraq, onıń sorawları bar edi. Payǵambar qoy sıyaqlı soyıwǵa alıp barılǵan, jumsaq minezli, biraq ómiri ádalatsız túrde alınǵan adam haqqında sóylegeninde ne degen mánisti ańlatqan? Juwap retinde, «Filip awzın ashtı hám sol Jazıwdan baslap, oǵan Isanı waǵızladı» (Húkimetler 8:35 KJV).
Ol Isanı waǵızladı – sol ájayıp at! Isenimge iye adam ushın hesh qanday at bunday shirin emes yamasa gúnákar ushın bunday miyrimge tolı emes. Onıń atın oylaǵanımızda, biz Onıń júregine jaqınlasa beremiz.
Onıń atın ańlatıw
Hátte Jańa Testament betlerin tez kózden ótkeriw de Rabbı Isanıń kóplegen atların hám ataqların ashıp beredi. Ol haqıyqattan da Rabbı; Ol Qutqarushı; Ol Messiah, Mesi. Ol «máńgi bárekeli Quday» (Romalılarǵa 9:5 NKJV) hám Ákeniń súyikli Balası. Biraq Ol «Isa» dep ataladı, hám bul at ózgeshe. Bul Onıń adamlıǵı ushın at bolıp, Jańa Testamenttıń birinshi babında Ol óz xalqın gúnálarınan qutqarıw ushın bul dúnyaǵa kirgen (Matta 1:21). Biraq Ol bul atın aspanǵa alıp barǵan, ol jerde isenim menen «biz Isanı... dańq hám húrmet penen táj kiygizilgenin kóremiz» (Evreylerge 2:9). Hám Jańa Testamenttıń sońǵı babında Ol óz atın bizge dańqtan sóylep, «Men, Isa» (Ashıqlaw 22:16) deydi.
Isanıń atın nadurıs qollanbawımız kerek ekenligi haqıyqat. Onıń haqqında húrmetsizlik penen sóylew, Onıń atın ápiwayı ǵana bizdiń teńleslerimizden biri sıyaqlı aytıw jaman is bolar edi. Geybirleri bul qáwipten saqlanıwdı qálewshi, biz Onıń atına hárdayım bir ataq qosıwımız kerek dep usınıs etken, Onı «Rabbı Isa» yamasa «Isa Mesi» dep atawımız kerek, biraq hesh qashan ápiwayı ǵana «Isa» emes.
Álbette, Rabbımız haqqında húrmet penen sóylew zárúrli; hám biz Onıń húkimetligin, dańqın hám iláhıy ullılıǵın ańlatatuǵın ataqların hesh qashan umıtpawımız kerek. Biraq, Isa atı da jalǵız ózi ájayıp húrmetli túrde qollanılıwı múmkin. Ótken ásirlerdiń jazıwshıları bul atı náziklik hám qádir-qımbat penen jazǵan. Mısalı, shaytannıń bul dúnya patshalıqların usınıw ushın azǵırıwın súwretlegende, William Kelly: «Eger jaqsı adam jaqsılıq islewdi qálese, qanday usınıs! Biraq Isa bul jerde Qudaydı dańqlaw ushın edi» dep jazǵan. 1 John N. Darby: «Qudaydıń súyiwshiligi bul jerde, Isanıń azapları hám óliminde qanday joqarı dárejede kórinedi!» 2 Charles H. Mackintosh isenimge iye adamlar jıynalısında bolıwı múmkin bolǵan tártipsizlik haqqındaǵı qáweterlerge juwap bergeninde: «Bizdiń juwabımız júdá ápiwayı. Isa barlıq nársege jetkilikli» 3 dep jazǵan.
Isanıń atın oylap, Hamilton Smith: «Biz Onıń kiygen barlıq atları arasında Onıń júregine bunday qımbatlısı joq dep ayta almaymız ba? Bul Onıń jaqsılıq islew ushın óliwi kerek bolǵan jalǵız atı edi. Eger Ol ólmegen bolsa, Ol ele de Patshalar Patshası hám Rabbılar Rabbısı bolar edi, hám basqa ataqlar Onıń bolar edi, biraq eger Ol Isanıń – Qutqarushınıń – atın kiyiw kerek bolsa, Onı tastıyıqlaw ushın krestke barıwı kerek edi» 4 dep aytqan.
Bunnan tısqarı, bul atı kiygenniń jıltıraqlıǵın ańlatıw ushın qansha qosıqlar hám gimnler jazılǵan! Mısalı:
«Isanıń atı isenimge iye adamnıń qulaǵına qanday shirin esitiledi» (John Newton, 1725–1807).
- «Men Isanıń dawısın esittim: ‘Maǵan keliń hám tınıǵıń’» (Horatius Bonar, 1808–1889).
- «Tur, janım, kór, bul Isa; Isa seniń tańqalǵan kózlerińdi toldıradı» (Joseph Denham Smith, 1817–1889).
- «Isanıń máńgi dańqı bolsın!» (Hannah K. Burlingham, 1842–1901).
- Hám bul súyikli qosıqlar haqqında ne aytıwǵa boladı: «Isa meni súyedi, men bunı bilemen, sebebi Injil maǵan sonı aytadı. Ha, Isa meni súyedi!» Bul qosıq Anna Bartlett Warner tárepinen 1860-jılı jazılǵan, biraq ol sonshalıq máńgi bolǵanı ushın, biz isenimge iye adamlar onı jazılǵanǵa shekem qalay jasap kelgenine tań qalıwımız múmkin. Qansha balalar onıń tınıshlıǵın súygen; hám qansha qartı áwliyeler basqa kóplegen yadlar óshkeninen keyin de onıń haqıyqatın ele de esleydi.
Wáde atı
Húkimetler kitabınıń barlıq jerinde biz eń dáslepki isenimge iye adamlardıń Isanıń atın aytqanın tabamız. Birinshiden, biz onı wáde atı dep ayta alamız. Pawıl Pisidiya Antiox sinagogasında xush xabardı usınǵanında, ol: «[Dáwittiń] urıwınan, wádege muwapıq, Quday Izrail ushın Qutqarushı – Isanı kóterdi» (Húkimetler 13:23) dep járiyaladı. Keyinirek, Tesalonika sinagogasında, Pawıl «olarmen Jazıwlardan talqıladı, Mesihtiń azap shegiwi hám ólilerden tiriliwi kerek ekenligin túsindirdi hám kórsetti, hám: ‘Men sizlerge waǵızlap atırǵan bul Isa Mesi’» (Húkimetler 17:2-3, basım qosılǵan) dedi.
Bul Jazıwlar qarama-qarsı kórinisi múmkin. Shamalı mıń jıl burın Quday Patsha Dáwitke onıń urıwı yamasa áwladları taxttı iyeleydi dep wáde etken edi (2 Samuel 7:12; Zábúr 132:10-11). Biraq, Pawıl túsindirgenindey, payǵambarlar da Qudaydıń Maylanǵanınıń, Mesihtiń, Quday tárepinen joqarı kóterilgenge shekem adam qolınan azap shegetuǵının járiyalaǵan edi (mısalı, Isa 52:13-15; Zábúr 16:10-11). Bul bólimler hám wádeler qalay biriktiriliwi múmkin edi? Kimde olar barlıǵı orınlanıwı múmkin edi? Bul Isa arqalı! Ol Qudaydıń Dáwit urıwınan Qutqarushı bolıw ushın saqnaga alıp kelgeni. Ol sonday-aq joqarı kóterilgenge shekem ólim azabın shekken.
Pawıl óziniń evrey doslarınıń dańqlı Mesihti kútip atırǵanın bilgen, sonlıqtan ol dáslep Jazıwlardıń hárdayım azap shegetuǵın Mesihti súwretlegenin dálilledi. Keyin, joqarıda keltirilgenindey, ol óz tıńlawshıları ushın baylanıstı ornatıp, ámelde: «Men Isa atlı bir adam haqqında waǵızlap atırman. Ol sol Mesi! Ol Qudaydıń Maylanǵanı, wáde etilgen Qutqarushı» dedi. Keyinirek Pawıl hám Apollos Korinfte bul másele boyınsha sóylep, túrli jaǵdaylarda birdey xabardı usındı (Húkimetler 18:5,28). Isanıń atın oylaǵanımızda, biz Qudaydıń hárdayım Óz wádelerin orınlaytuǵının esleymiz, sebebi Qudaydıń hár bir wádesi Isa Mesihtiń jumısı hám shaxsı menen baylanıslı (2 Korinflilerge 1:20).
Patsha atı
Pawıldıń Tesalonikadaǵı waǵızı Isanıń atınıń basqa bir tárepin ashıp berdi. Úsh shabbat kúni ótken soń, onıń xabarın biykar etkenler zorlıq penen háreket etip, jańa qutqarılǵan adamlarǵa qala húkimdarlarınıń aldına súyrep ákeldi. Topar Pawılǵa hám basqa isenimge iye adamlarǵa qarsı ayıplawı: «Bular barlıǵı Sezardıń buyrıqlarına qarsı háreket etip atır, basqa bir patsha – Isa bar dep atır» (Húkimetler 17:7). Usılayınsha biz Pawıldıń xabarınıń Rabbı Isanıń qutqarıw jumısın ǵana emes, bálki Onıń patshalıq huqıqların da óz ishine alǵanın bilemiz.
Qutqarushı retinde, Isa Mesi bizdi shaytannıń zulımınan qutqaradı (Húkimetler 10:38). Biraq Patsha retinde, Ol bizdiń júreklerimizden sadıqlıqtıń hár bir juwabına ılayıqlı. Húkimetler 17:7-degi ayıplawda Onıń «basqa patsha» dep atalǵanı aytılǵanına dıqqat etiń – ápiwayı ǵana birdey túrdegi basqa emes, bálki tolıq basqa kategoriyadan basqa. Onıń húkimetligi Sezardıń Rim ústinen húkimetligi menen básekilesiwdi maqset etpegen, bálki bizdiń júreklerimizdegı Qudayǵa qarsı bolǵan barlıq nárselerdi taxttan túsiriwdi maqset etken. Bul Rabbıdıń óz sózlerine sáykes keledi: «Meniń patshalıǵım bul dúnyadan emes. Eger Meniń patshalıǵım bul dúnyadan bolǵanda, Meniń xızmetshilerim gúreser edi... biraq házir Meniń patshalıǵım bul jerden emes» (Yoxan 18:36). Haqıyqattan da Mesihtiń ádalatlı patshalıǵı jer ústinde ornatılatuǵın waqıt keledi. Biraq, bul házirgi dáwirde biz «Onıń súyiwshilik Balasınıń patshalıǵı» (Koloselilerge 1:13) menen baylanıslıbız, hám biz «Qudaydıń patshalıǵı ushın birge islesiwshiler» (Koloselilerge 4:11) retinde xızmet etemiz.
Haqıyqattan da, máshiylik ushın, Rabbı Isa bizdiń Patshamızdan ádewir kóbirek. Ol:
Bizdiń Qutqarushımız (1 Timoteyge 1:1);
- Shirkewdiń Bası, Onıń denesi (Koloselilerge 1:18);
- Shirkewdi, Onıń kelinin súygen (Efesseliklerge 5:25);
- Biz ushın aspanda shapaat etetuǵın ullı Bas Ruxanımız (Evreylerge 4:14-16).
- Eger biz tek ǵana Onıń Patsha roline itibar bersak, Onıń shaxsınıń hám Onıń jumısınıń kóplegen bárekeli táreplerin ótkizip jiberemiz. Biraq biz Pawıl anıq islegenindey, Isanıń Patsha ekenligin járiyalawdan qashpawımız kerek! Patsha hayal jerdiń patshası óziniń kúyewi ekenligin bilgeninen úlken quwanısh aladı; hám sol waqıtta, kúyewiniń sonday-aq sol patsha ekenligin bilgeninde, olardıń qatnasıqlarına qanday qádir-qımbat qosıladı.
Tiriliw atı
Pawıldıń Tesalonikadaǵı waqıtınan keyin, ol Bereyaǵa, keyin Afinaǵa sayaxat etti. Aldınǵı qalalarǵa uqsap, Afinada ádewir evrey xalqı joq edi, bul Pawıldıń Jazıwlar haqqında sóylewi múmkin bolǵan sinagoganıń joq ekenligin ańlatadı. Onıń ornına, ol bazar maydanında sáwbetlerdi basladı. Afinalılarǵa, onıń xabarı bir qızıq jańa táliymat sıyaqlı esitildi, hám eki nárse olardıń dıqqatın ózine tarttı: «Ol olardı Isa hám tiriliw haqqında waǵızladı» (Húkimetler 17:18).
Bul Onıń atınıń basqa bir tárepi. «Isa» atı Onıń tuwılıwında járiyalanǵan bolsa da, ol Onıń tiriliwdegi atı bolıp qaladı. Petrus: «Bizdiń ákelerimizdiń Qudayı sizler terekke asıp óltirgen Isanı tiriltti» (Húkimetler 5:30) dedi. Pawıl: «Isanı ólilerden tiriltken Onıń Ruwxı sizlerde jasaydı» (Romalılarǵa 8:11) dep jazdı. Tesalonikalılar «Onıń aspannan Balasın, Onıń ólilerden tiriltkenin, hátte Isanı kútip atırǵan edi» (1 Tesalonikalılarǵa 1:10; sonday-aq 1 Tesalonikalılarǵa 4:14 qarań).
Kóplegen adamlar Isanıń atın tariyxtaǵı ullı moral ustazlar hám ruwxıy basshılar qatarına kirgiziwge tayın bolıwı múmkin. Bul Pawıl waǵızlaǵan Afinadaǵı jaǵday edi. Topar Qudaydıń minezi, adamzat tábiyatı, hátte Qudaydıń bul dúnyanıń keleshektegi húkimi haqqındaǵı onıń xabarın húrmet penen tıńladı. Biraq Pawıl Qudaydıń Óz ádalatlı Húkimshisin ólilerden tiriltkenin járiyalaganda, birden tıńlawshılar endi tıńlawdı qálemedi. Geybirleri masqaraladı; basqaları, ámelde, «Biz sizge bul ideya haqqında keyinirek qaytıp kelemiz» dedi. Biraq geybirleri isendi, hám olar ushın tirilgen Qutqarushı jańa turmıs jolınıń orayı boldı (Húkimetler 17:24-34). Onıń haqqındaǵı jaqsı xabardı usınǵanımızda Rabbı Isanıń tiriliwi haqqında sóylew zárúrli.
Kúsh atı
Keyinirek missiyalıq sayaxatta Pawıl Efeste waqıt ótkizdi. Onıń waǵızı hám Qudaydıń kúshi arqalı, jaman ruwxlarǵa iye bolǵan kóplegen adamlar qutqarıldı. Biraq, geybir jalǵanlar baqlap atırǵan edi, hám olar Pawıldıń jınlar ústinen húkimetligi qandayda bir sıyqırlı formula arqalı kelgenine isengen sıyaqlı. Jeti adamnan ibarat bir topar ózleri sınap kóriwge qarar etti, jaman ruwxqa «Pawıl waǵızlaǵan Isa atı menen» (Húkimetler 19:13) buyırdı. Jın olardıń ózlerine sóylep, «Isanı bilemen, hám Pawıldı bilemen; biraq sizler kimsińiz?» (Húkimetler 19:15) dedi. Keyin jın iyelegen adam jeti adamǵa sekirip, olardı sonshalıq qattı urdı, olar ómirleri ushın qashıwǵa májbúr boldı.
Biz bul ushırasıwdan Isanıń atı kúsh atı ekenligin bilemiz! Jaman ruwxlar Onıń atınıń húkimetligin moyınlawǵa májbúr bolar edi, eger ol haqıyqıy isenimge iye adamnıń awzınan shıqqan bolsa, Rabbı Ózi bul jerde bolǵanınday. Injillerde bir neshe ret biz olardıń Onıń kim ekenligin bilgenin hám Onıń olardıń ústinen iláhıy kúshin moyınlaǵanın oqıymız (Luka 4:33-34,41, Luka 8:28-29). Xush xabarshı Filip Samariyada waǵızlaǵanında birdey nátiyjeni basdan keshirgen edi: «Nápák ruwxlar, qattı dawıs penen baqırıp, kóplegen iyelegenlerden shıqtı» (Húkimetler 8:7). Jınlar óz iyesin qaldırıwdı qálemese de, olar tek Mesihtiń húkimetligine boysınıwı múmkin edi.
Biraq hátte jınlar da haqıyqıy shákirt penen jalǵan jalǵannıń parqın biledi, Efesteǵı waqıyalar dálilleydi. Isanıń atı qandayda bir ózgeshe muqaddes hárip qatarı emes; ol isenimge iye bolmaǵanlar oynaǵıwı ushın qandayda bir talisman yamasa tumar emes. Dıqqat etiń: Eger siz tek Isanıń atın bilseńiz, biraq Onı Qutqarushı retinde bilmeseńiz, aldawǵa túspeń! Keyinirek siz ushın tek húkim sózleri boladı, Rabbı: «Men sizlerdi hesh qashan bilmedim; Meniń qasımnan ketiń, nızamsızlıq isleytuǵınlar!» (Matta 7:23) deydi.
Biraq Efesteǵı ushırasıw kórsetedi, sol jın Isanıń atı haqıyqıy shákirt tárepinen aytılǵan bolsa, oǵan boysınar edi. Máshiylikler ushın haqıyqat sol, biz «qarańǵılıq kúshinen qutqarılǵanbız» (Koloselilerge 1:13) hám «jamanlıqtı jeńgenbiz» (1 Yoxan 2:13). Bul Qudaydıń hár bir balası ushın úlken ruwxlandırıw. Shaytan hám onıń kúshleri kúshli bolıwı múmkin, biraq bizdiń Rabbımız kúshlirek. Shaytan quraldan ayırılǵan hám endi bizdiń qádemlerimizdi basqarmaydı (Luka 11:20-22). Martin Lyuter (1483–1546) óziniń ullı gimninde, «Bizdiń Qudayımız kúshli qorǵan», dep jazǵan: «Hám bul dúnya, shaytanlar menen tolı bolsa da, bizdi joq etiw menen qorqıtsa da, biz qorqpaymız, sebebi Quday Óz haqıyqatınıń biz arqalı jeńiwine qálegen.»
Sol ájayıp at
Húkimetler kitabınıń juwmaqlawshı kórinisinde, Pawıl Rimde úy qamaǵında edi. Sol qalanıń evrey basshıları onıń menen sóylesiwge shın júrekten qızıqtı. Olar: «Biz sizden ne oylaytuǵınıńızdı esitiwdi qáleymiz; sebebi bul sektanıń hár jerde qarsı sóylenip atırǵanın bilemiz» (Húkimetler 28:22) dedi. Olar bilgeninshe, máshiylikler ápiwayı ǵana bir qızıq sektanıń bólegi edi, kóplegenler tárepinen sınlanǵan, biraq Rimde jaman túsinilgen.
Qanday múmkinshilik! Pawıl olar menen sáwbetlesiw ushın bir kún belgiledi. Biraq kún kelgende, ol «bul sektanıń» túrli isenimlerin tolıq túsindirdi me? Joq, ol kúndi «olardı Isa haqqında isendiriwge» (Húkimetler 28:23) sarpladı. Geybirleri isendi, geybirleri isenbedi, biraq barlıǵı sol ájayıp at penen betpe-bet keldi.
Bul biz ushın ájayıp úlgi. Álbette, máshiylik iseniminiń strukturasın quraǵan tiykarǵı principler hám sistemalı teologiyalar bar. Biraq, máshiyliktiń tiykarı Isa Qutqarushı haqqındaǵı xabar: aspannan kelgen, ólimge barǵan hám házir dańq penen táj kiygizilgen. Biz gúnákarlarǵa waǵızlap atırmız ba, áwliyelerdi qozǵap atırmız ba yamasa óz júreklerimizdi ruwxlandırıp atırmız ba, Isanıń ózine qarap dawam eteyik.
Juwmmaqta, Helen Howarth Lemmel (1863–1961) tárepinen jazılǵan gimnniń birinshi qosıǵı hám xorı haqqında oylanaq:
Ey jan, sen sharshap hám qıyınshılıqta mısań? Qarańǵılıqta hesh qanday nur kórmeyseń be? Qutqarushıǵa bir qaraw ushın nur bar, Hám mol hám erkin ómir bar!
Kózlerińdi Isaǵa bur, Onıń ájayıp júzine tolıq qara, Hám jerdiń nárseleri qızıq túrde kúńgirtlenedi, Onıń dańqı hám miyrim-shápáátiniń nurında.
ESKERTMELER
- Kelly, William. «Luka Injili.» 4-bap.
- Darby, J. N. «Adam hám Mesi.»
- Mackintosh, C. H. «Qudaydıń jıynalısı.»
- Smith, Hamilton. «Mesi hám Onıń kelini.»
Isa atı Onıń jumısı menen baylanıslı berilgen, «sebebi Ol óz xalqın gúnálarınan qutqaradı» (Matta 1:21 KJV). Mattadaǵı «Onıń xalqı» sózi sózsiz Izrail degen mánisti ańlatadı. Haqıyqattan da, Lukadaǵı qoyıshılarǵa perishte xabarında ullı quwanıshlı jaqsı xabar barlıq xalıq ushın edi dep aytılǵan; evreylerge silteme jasap. Biraq Rabbıdıń dúnyaǵa keliwiniń maqseti hár eki jaǵdayda da sol saylap alınǵan xalıq penen sheklenbeydi. Keńirek tárepi Yoxan tárepinen aytılǵan, ol Kayafastıń «Isa sol xalıq ushın óliwi kerek» degen payǵambarlıǵına silteme jasap, «hám tek sol xalıq ushın emes, bálki Ol tarqalǵan Qudaydıń balaların bir jerge jıynawı kerek» (Yoxan 11:51-52) dep qosadı. Bul, bunnan tısqarı, Mesihtiń ólimi – Onıń óliminde hám ólimi arqalı ámelge asırǵan tamamlanǵan jumısı – Onıń óz xalqın gúnálarınan qutqarıwı ushın jalǵız tiykar ekenligin anıq kórsetedi. — Edward Dennett, «Hár bir attan joqarı at» (beyimlestirilgen).
