Aqıllı hám Nadankur Qurıwshılar: Isa Mesihtiń Sózlerine Boysınıw

Aqıllı hám Nadankur Qurıwshılar

Quday eń ullı Qurıwshı! Bul jerdegi hám aspanlardaǵı zatlarǵa tiyisli, sheksiz kishkene yamasa óte úlken bolsın – hátte kún sisteması elementleri de. Bul zatlar bilim hám izertlewlerde kóp jetiskenliklerge qaramay, bizdiń adamzat túsinigimizden tıs.

Sizdi tań qaldırıwı múmkin, Injilde qurılıs haqqında birinshi márte Hawaǵa baylanıslı aytılǵan. Quday Adamǵa barlıq haywanlarǵa, er hám hayal jınıslarına at qoyıwdı buyırǵan edi, hám Adam ózi ushın hesh qanday sherik joq ekenligin túsinip jetken (Jaratılıs 2:19-20). Sol waqıtta Quday Adamdı tereń uyqıǵa batırǵan. Ol oǵan operatsiya jasap, qabırǵasınıń birin alıp, sońınan ornın et penen jabqan (21-ayat). Tań qalarliǵı, Quday bul qabırǵadan hayal jaratqan. Ol isin tamamlaǵannan keyin, onı Adamǵa alıp kelgen, Adam Qudaydıń ne islegenin birden túsinip, «Mine, bul meniń súyeklerimnen súyek, etimnen et; ol Hayal dep atalsın, sebebi ol Er adamnan alındı» (23-ayat NKJV) degen.

Bul Shirkewdiń súwreti, ol Qudaydıń jańa jaratılıstaǵı shıǵarması yamasa imaratı, Onıń ózgeshe «ónermentshiligi» (Efesseliklerge 2:10), «jumısı» yamasa «qosıǵı» (poèma) – tıpkı Hawa birinshi jaratılıstan bolǵanı sıyaqlı. Dúnya jaratılǵanǵa shekemgi máńgilik maqsetine qaray, Quday aspan qalasınıń, jańa Ierusalimniń dizayneri hám qurıwshısı, hám ol Qozınıń zayıpı. Ol óz kúyewine tayarlanǵan kelin sıyaqlı boladı. Onıń menen jámáátlik baylanıstıń bul aspektinen tısqarı, Quday hár bir jeke isenimlisimen máńgilik jeke qatnasıqtı saqlaydı (Evreylerge 11:10-16; Ashıw 21:1-8). Ol qanday ullı!

Jalǵan shirkew, ullı qala, Babilon, jalǵan qurıwshı tárepinen dizayn etilgen hám islep shıǵarılǵan kelin menen qanday qarama-qarsılıq!

Qudaydıń Qurılısı Mesihtiń Shejiresinde Kóringen

Matta Injilindegi Isa Mesihtiń shejiresi adamzat qáteliklerine qaramay, Qudaydıń tań qalarli dizaynı1 hám basqarıwın kórsetetuǵın imarat sıyaqlı. Bul Isanıń tómendegiler ekenligin dálilleydi:

Ibrahimniń Ulı (Yoxanna 8:33-58) – hám sol sebepli haqıyqıy evrey.

• Patsha Dawıttıń Ulı (7:42) – hám sol sebepli haqıyqıy Patsha.
• Luka súwretti tolıqtırıp, Isanıń Adamnıń ulı, sol sebepli haqıyqıy Adam – kámil adamzat ruwxı, ján hám denesi menen – sonday-aq Qudaydıń Ulı ekenligin kórsetken, sebebi Ol Quday (Luka 3:21-38).2 Bul bárekeli shaxs máńgilikke ullı sır bolıp qaladı (1 Timotiyge 3:16) – bir shaxsta kámil Adam hám kámil Quday (Yoxanna 1:14), Quday Ákeden hám Quday Muqaddes Ruwhtan ayrıqsha bolsa da.

Matta Isanıń Eski Ahıtta Ol haqqında jazılǵan kóp payǵambarlıqlardı orınlaǵanın kórsetken. Bul evangelist Isanıń orınlaǵan kóp mújizelerin, belgilerin hám tań qalarli islerin súwretlegen, olar Onıń wáde etilgen Mesih ekenligin tastıyıqlaǵan. Evrey basshıları bul zatlardı biykar ete almadı, biraq olar óz kózqarasları hám oylawları boyınsha basqasha Mesih túrin qáleydi. Ókinishke oray, olar bunı biykar etse de, jalǵan qurıwshı menen ózlerin baylanıstırdı. Olar kelishekte Antixristti3 erip, bunı isleytuǵın boladı (Yoxanna 5:43).

Kóbinese «Tawdaǵı Nasiyat» dep atalatuǵın jerde Isa olardıń isenimlerin hám nızamdı túsindiriwlerin sınǵa alǵan (Matta 5:17-48). Isa Ózin haqıyqıy Bas Qurıwshı dep tanıstırǵan (16:16-18) hám hesh kim Onıń joybarların, hátte Shaytan yamasa ólim de biykar ete almaytuǵının tastıyıqlaǵan. Ol bunı Acts 2-de qurıwdı baslaǵan hám rapturede tamamlaytuǵın Shirkew haqqında aytqan (1 Tesalonikalılarǵa 4:14-17; 1 Korinflilerge 15:51-52). Qudaydıń Izrail hám bul dúnyaǵa bolǵan húkimlerinen keyin, Isa Mesih kelishek dúnyada Ierusalimdi hám onıń ibadatxanasın qayta quradı (tórtinshi ibadatxana, Ezekiel 40–48; Haggay 2). Ol sonday-aq máńgilik jaǵdayda jańa, aspanlı, Jańa Ierusalimniń Bas Qurıwshısı boladı (Ashıw 21:1-3).

Ayırım Dáslepki Maǵlıwmatlar

Babilon tutqınlıǵınan qaytıp kelgennen keyin, evrey qaldıǵınıń basshıları nızamdı saqlawǵa ıshqıpas edi, óytkeni olar óz ata-babaları sıyaqlı ayıplı bolmawǵa isenimli bolǵısı keldi. Ezra Babelden Ierusalimge qaytıp kelgennen keyingi izbe-iz áwladlar, óz kózqarasları boyınsha, Musa nızamın qorǵaw ushın nızam sistemasın basqıshpa-basqısh rawajlandırdı. Olar óz áwladlarınıń hesh qashan butparastlıqta ayıplı bolmawın hám burınǵı áwladlar sıyaqlı Qudaydıń húkimine duwshar bolmawın qáleydi.

Biraq, eń jaqsı adamzat oylawı jetkilikli emes. Óz ıshqıpaslıǵında, bálkim bunı túsinbey, olar Quday bergen kórsetpelerdi óz kózqarasları menen almastırdı hám olarǵa nızamnıń ózinen de áhmiyetli bolǵan zatlardı qostı. Olar Qudaydıń nızamın qayta túsindirdi (Isa Mesihtiń Mark 7:1-23-tegi túsindirmelerin qarań). Sonıń menen birge, olar nızamdı kámil saqlaytuǵınların dálilleydi.

Olar bunıń bir jolı, Quday Musaǵa nızamdı tawda jazba túrinde bergende, nızamnıń túsindirmesin de onıń awzına salǵan dep dálillew edi (Shıǵıw 19–24). Bul túsindirme «awızeki nızam» dep ataladı, ol yadlanıp, áwladtan-áwladqa jetkerilgen, hám kóp keyinirek jazba túrine túsirilgen. Biraq, bul awızeki nızamnıń túsindirmelerinde olar kórsetpeler4 qostı hám jazba nızamnıń ayırım tiykarǵı kórsetpelerin yamasa basımılıqların ózgertti, mısalı, qartayǵan ata-analarǵa durıs qamqorlıq etiw sıyaqlı. Olar bunı, «‘Korban’ (yaǵnıy, Qudayǵa sawǵa)» (Mark 7:11) degen evrey adamı óziniń ata-anasına járdem beriw ushın ózine tiyisli nárselerdi qollana almaytuǵın, biraq ózi tirishilik etken waqıtta sol sawǵanı ózi ushın qollanıwǵa ruqsat etilgen qaǵıyda jasaw arqalı isledi.

Olar Qudaydıń bereket ushın bergen nızamlarına kóp qaǵıydalar qostı, bir Shabbat buyrıǵı ushın shama menen 1,500 qaǵıyda jasap – xalıq ushın úlken júk boldı. Hátte sol jerde de, olar óz nızamların aylanıp ótiw jolların taptı. Solay etip olar jalǵan qurıwshılarǵa aylandı, Qudaydıń óz xalqı ushın Oǵan xızmet etiw ushın bergen zatların alıp, olardı óz paydaları ushın qollandı. Bul process úshinshi ibadatxanada, ele qurılıwı kerek bolǵan, Antixristtiń Quday ekenligin dálillep otıratuǵın jerde shıńına jetedi (2 Tesalonikalılarǵa 2:3-4).

Eki Qurıwshı

Kópshilikke kóp kórsetpe hám ruwxlandırıw sózlerin aytqannan keyin (Matta 5–7) Rabbımız Isa Mesihtiń aytqanı: «Sol sebepli, Meniń bul sózlerimdi esitip, olardı orınlaǵan hár bir adamdı men óz úyin qıya tas ústine qurǵan aqıllı adamǵa uqsatajaqpan: jawın jawdı, suw tasqınları keldi, samallar úrledi hám sol úyge urıldı; biraq ol qulap túspedi, sebebi ol qıya tas ústine qurılǵan edi. Al Meniń bul sózlerimdi esitip, olardı orınlamaǵan hár bir adam óz úyin qum ústine qurǵan nadan adamǵa uqsaydı: jawın jawdı, suw tasqınları keldi, samallar úrledi hám sol úyge urıldı; hám ol qulap tústi. Hám onıń qulawı úlken boldı» (7:24-27).

Bul kontekstte «aqıllı adam» hár bir jeke isenimli – er adam, hayal, bala yamasa qız – Isanıń sózlerin muhabbat hám Oǵan tiyisli húrmet sebepli esitetuǵın hám boysınatuǵın adamdı bildiredi. Bunday adam qurıwshı boladı, sebebi ol haqıyqıy aqıllı Adam bolǵan Ullı Qurıwshıdan úyrenedi, hám solay etip Onıń shákirti yamasa eriwshisi boladı. Bul esitiw, isenim hám boysınıw arasındaǵı baylanıstı kórsetedi, bul qáwipsizlikke alıp keledi – Tas ústine qurılǵan úy – sebebi Rabbımız Isa Mesihtiń ózi ǵana isenim hám boysınıwǵa ılayıqlı.

Bul mısalda Rabbımız Isa Mesihtiń ózi durıs joldı kórsetetuǵın Ullı Ustaz – hám Ol durıs Jol da. Ol óz jolınıń qıyınshılıqlardıń jawınları, tasqınları hám samalları arasında da qáwipsizlikti qalay támiyinleytuǵının kórsetken. Rabbımız Qudaydıń Sózi ornına adamzat oylawına eriw arqalı boysınbawda úlken qáwip-qáterler hám zıyan haqqında eskertken. Isa bul sońǵı nárseni óz úyin qum ústine qurıw menen salıstırǵan – durıs qáwipsizlik yamasa turaqlılıq joq – evrey basshıları tárepinen islep shıǵarılǵan túrli nızam sistemaları jaǵdayında bolǵanı sıyaqlı. Qudaydıń Sózine boysınıw hám Qudaydıń aytqanına qaytıw ornına, Ezra islegenindey (Ezra 7–8), olar adamzat pikiriniń, dástúrleriniń, adam ideyalarınıń yamasa keń tarqalǵan pikir hám tatlı sózlerdiń qumı ústine qurıp atır edi. Olar jaqsı niyetlerine qaramay, álbette joq boladı.

Boysınıw hám isenimniń zárúrligi Muqaddes Jazıwlarda, Jaratılıstıń baslanıwınan Ashıwdıń aqırına shekem baqlanıwı múmkin. Biz bunı búgin ózimizge qollanıwımız kerek, sebebi adamda qansha kóp nur bolsa, sonsha kóp juwapkershilik!

Dáslepki Juwmaq

«Solay etip, Isa bul sózlerin tamamlaǵanda, xalıq Onıń táliminen tań qaldı, sebebi Ol olardı húkimetke iye bolǵan adam sıyaqlı úyretti, al jazıwshılar sıyaqlı emes» (Matta 7:28-29). Qudaydıń jollarında, boysınıw bereket hám qorǵawǵa alıp keledi, hátte úlken qıyınshılıqlarda da, hám aqır-aqıbet máńgilik ómirge kiriw bereketi.5 Bul qutqarıw jaqsı isler arqalı alınadı degen mánisti bildirmeydi; hesh qanday! Kerisinshe, bul jaqsı nátiyjeler beredi, sebebi Qudaydıń ádil húkimeti ushın, «adam ne ekse, sonı oradı» (Galatiyalılarǵa 6:7). Rabbımız Isanı tıńlaǵan adamlar Onıń táliminiń haqıyqıy húkimetke iye ekenligin moyınladı, sebebi olar Onıń aytqanın islegenin hám islegenin aytqanın kórdi (Yoxanna 8:25-ti qarap kóriń).

Eki Qurıwshı Hám Eki Tańlaw

Galatiyalılarǵa 6-da elshi Pawel aytqan eki tańlaw, Rabbımız túrli jollar menen qısqasha bayan etken hám súwretlegen eki múmkinshilikke parallel. Hár bir adam boysınıw yamasa boysınbaw tańlawın talap etetuǵın salmaqlı hám geyde shoshıwlı máselelerge duwshar boladı. Boysınbaw apatqa alıp keledi: «Olarǵa way! Sebebi olar Qabildiń jolına kirdi, payda ushın Balaamnıń qáteligine ashıwlanıp juwırdı, hám Qorahtıń qozǵalańında joq boldı» (Yahuda 1:11). Qabil dindar adam edi, biraq qızǵanısh sebepli óz inisin óltirdi (Jaratılıs 4:3-8), evrey basshıları keyinirek Rabbımız Isa Mesihti, óz Mesihlerin óltirgenindey.6 Balaam durıs joldı bilgen, biraq pulǵa bolǵan muhabbat sebepli qátelik úyretken (Sanlar 22–24, 31:16; Yevreyge 23:4). Bunnan da jamanı, Qorah ashıqtan-ashıq qozǵalań kóterip, Quday bergen húkimetten bas tartqan (Sanlar 16:1-33). Bul úshewi «qudayısızlardıń keńesi,» «kúnákarlar jolı» hám «masqaralawshılar orınlıǵı» menen baylanıslı edi (Zabur 1:1). «Rabbımız ádillilerdiń jolın biledi, al qudayısızlardıń jolı joq boladı» (6-ayat).

Boysınıw jolı ómirge alıp keledi, al boysınbaw máńgilik joq bolıwǵa yamasa lánetke alıp keledi. Sol sebepli Rabbımız Isa Mesihtiń ózi Qorah sıyaqlı Qudaydıń Sózin bilgen Nikodimge salmaqlı sózler aytqan: «Sizge shın aytaqpan, eger adam qayta tuwılmasa, ol Qudaydıń patshalıǵın kóre almaydı» hám «Eger adam suw hám Ruwhtan tuwılmasa, ol Qudaydıń patshalıǵına kire almaydı» (Yoxanna 3:3,5). Nikodim evrey basshıları sıyaqlı adamzat teologiyası hám oylawına tiykarlanıp qurıp atır edi. Endi ol Rabbımızdı ushıratıp, tańlaw jasawı kerek ekenligin túsinip jetken. «Ulına isengen adam máńgilik ómirge iye; al Ulına isenbeytuǵın adam ómirdi kórmeydi, biraq Qudaydıń ǵázebi onıń ústinde qaladı» (36-ayat). Nikodim durıs tańlaw jasap (7:50, 19:38-42-ni oqıń) jaqsı qurıwshı boldı. Siz haqqında ne deysiz?

Eki Jol

Kópshilik adamzat oylawı hám tálimine erip, keń jolda sayaxat etedi. Olar jalǵan payǵambarlar tárepinen ózine tartıladı, olar adastıradı hám qoy terisin kiyedi, biraq haqıyqıy jırtqısh qasqırlar (Matta 7:15). Eki qapı, tar hám keń, eki túrli jol hám olardıń aqırǵı nátiyjeleri menen baylanıslı: jaqsı yamasa jaman (13-14-ayatlar). Biraq, kóp adamlar kem degende úsh jol bar dep isenedi: Qudaydıń jolı, Shaytannıń jolı hám óz jolları. Hár bir adam Quday aldında juwapker hám esap beriwshi ekenligi durıs bolsa da, bul adamzat jolınıń Shaytannıń jolınan ǵárezsiz ekenligin bildirmeydi. Joq, haqıyqatında tek eki jol bar, tıpkı eki qurıwshı menen kórgenimiz sıyaqlı.

Bunnan tısqarı, Rabbımız bunıń barlıǵın miywe beriw menen baylanıstırdı. Ol ápiwayı ǵana kóp túrli hám túrli terekler arasında tek eki túrli terek hám miywe bar ekenligin ayttı: jaqsı yamasa jaman (17-18-ayatlar). Aqıllı yamasa parasatlı adam, er yamasa hayal, esitetuǵın hám boysınatuǵın adamdı bildiredi. Yaǵnıy, aqıllı yamasa parasatlı adam, Rabbımızdıń sózlerin tıńlaytuǵın hám sol sebepli jaqsı qurıwshı bolǵan adam (24-ayat). Nadan adam, kerisinshe, sol sózlerdi esitetuǵın, biraq olardı orınlawdan bas tartatuǵın, boysınıwdan bas tartatuǵın adamdı bildiredi. Qudaydıń Sózine boysınıw ornına, ol adamzat pikiriniń hám óz ideyaları yamasa qálewleriniń qumı ústine quradı. Nátiyjeler apatlı: tolıq joq bolıw (27-ayat).

Isanıń úyretken tálimatı Onıń húkimetine (28-29-ayatlar), adamzat pikiriniń, diniy dástúrlerdiń yamasa sıltawlardıń ornına islew hám boysınıwǵa baylanıslı. Luka 6:47-49-daǵı parallel bólimde biz Rabbımızdıń sózlerin tıńlap, olardı ámelge asırǵan adamnıń «tereń qazǵanı» (47-ayat) aytılǵanın oqıymız. Matta 7-de tikkeley aytılmaǵan bul nárseniń mánisi, tereńge kirip, Qudaydıń aldında ózin bahalaw hám durıs tiykarǵa bekkem qurıw zárúrligin atap ótedi. Bunday esitetuǵın hám boysınatuǵın adam «bárekeli» dep ataladı (Luka 11:28). Bárshemiz Qudaydıń Sózin úyreniwge hám onıń kóbinese eki tańlawǵa qalay silteme beretuǵının úyreniwge ruwxlanayıq, olardıń tek birewi durıs. Men bul mısalardı sizge qaldıraman: Sara yamasa Hagar, Ishak yamasa Ishmael, nızam yamasa miyrim, qullıq yamasa erkinlik, ómir yamasa ólim, et yamasa Ruwh, jerlik yamasa aspanlıq (Galatiyalılarǵa 4:21-31).

Rabbımızǵa Onıń miyrimi hám haqıyqatı ushın maqtawlar bolsın (Yoxanna 1:14-18).

ESKERTPE

1. Matta Ibrahimnen Mesihke shekem 42 (6x7) áwladtı sanaydı. Orayda patsha Dawıt turadı, onıń atı «súyikli» degen mánisti bildiredi hám evrey tilinde 14 sanlı mániske iye, bul úsh márte on tórt áwlad penen atap ótilgen (Matta 1:17).
2. Luka Qudaydan, Adam hám Maryam arqalı, Isaǵa shekem 77 áwladtı jazadı, Isa 77-shi (Luka 3:23-38).
3. Antixrist «haqıyqıy Mesihke qarsı» degen mánisti bildiredi, biraq ol sonday-aq Mesih «ornına» degen mánisti de bildiredi.
4. Rabbımız onı shaqırǵanǵa shekem, Tarsuslı Sawl ataqlı ravvin Gamaliel tárepinen tárbiyalanǵan hám keyinirek nızamlardı talqılaw, túsindiriw hám qosıw processine qatnasqan (Galatiyalılarǵa 1:14-ti qarań), bul bizdiń kúnlerimizdiń ortodoks evreyliginde dawam etpekte.
5. Máńgilik ómir álemine kiriw, kelishektegi bereket kórinisi, adam isengen waqıtta máńgilik ómir alıwdan ayrıqsha. Biraq olar arasında tıǵız baylanıs bar, sebebi biri ekincisiz joq.
6. Ishaya 53 Izrail millat sıpatında qalay táwbe etetuǵının súwretleydi (Matta 23:39), Shirkew kóterilgennen keyin keletuǵın ullı qıyınshılıqtan keyin. Sońınan olar ózleri tesken Adamdı kóredi (Zaxariya 12:10).