«Evreyler Oǵan juwap berip: «Biz Seni jaqsı is ushın tas penen urmaymız, bálkim qudayǵa til tiygizgeniń ushın; hám Sen adam bolıp turıp, Ózińdi Quday etip kórsetkeniń ushın», – dedi.» Yuxanna 10:33 NASB
«Hám olardıń kóbisi: «Onıń jını bar hám ol aqılsız. Nege Oǵan qulaq salasıńlar?» – dep atır edi.» Yuxanna 10:20
«Tomas juwap berip, Oǵan: «Meniń Rabbim hám meniń Qudayım!» – dedi.» Yuxanna 20:28
Eger Isa jaqsı adamnan basqa hesh kim bolmasa, ol jınlı yamasa jaman adam edi. Bunday logika mániske iye me? Ol geybir bid'at sıyaqlı esitilse de, bul durıs logika hám tolıq mániske iye. Shınında da, imandı qorǵawshılar sıpatında, biz máshiylikler Isanı tek jaqsı adam dep aytatuǵın tipik máshiylik emes adamlarǵa bul logikanı usınıwımız kerek. Másihniń dawaları menen betpe-bet kelgende, kóp adamlar ózleri ortasha pozitsiya dep oylaǵan nárselerdi iyelewge háreket etedi. Olar Isanıń jaqsı adam ekenin tán alıwǵa tayın, biraq Onıń Quday ekenligi haqqındaǵı dawaları haqqında isenimsiz. Bul adamlar bul pozitsiyanı logikalıq jaqtan iyeley almaytuǵının túsiniwge májbúr etiliwi kerek. Ya Isa Ózi dawalaǵan adam edi, yamasa ol ulıwma jaqsı adam emes edi. Eger Ol Quday bolmasa, onda Ol kóp adamdı aldap, yamasa Ózi aldanǵan. Shınında da, eger Isa Quday bolmasa, onda Ol házir de óz táǵdirin Oǵan baylanıstırǵan millionlaǵan adamdı aldap atır.
Biraq Isa jaqsı adamnan da artıq. Ol Rabbi – hám tek máshiylik imanı menen ǵana emes, bálkim logika menen de! Yaǵnıy, Másihniń dawaların qarastırǵanda hár kim qabıl ete alatuǵın birden-bir aqılǵa say háreket Onı Rabbi dep tán alıw ekenin logikalıq jaqtan kórsetiw múmkin. Basqa varianttı tańlaw logikalıq emes tańlaw bolıp tabıladı. Biz bul logikalıq juwmaq ushın bekkem dálil qura alamız ba?
Másihniń dawaları menen betpe-bet kelgende adam qabıl ete alatuǵın bes ǵana múmkin bolǵan ratsional tańlaw bar: Ol tek ańız; Ol tek ullı adam basshısı edi; Ol jınlı edi; Ol jalǵanshı edi; yamasa Ol Rabbi! Bul Isanıń ómiri hám bayanatların tekseriwge waqıt ajıratqan adam ushın bar bolǵan birden-bir ratsional variantlar. Bul bes ratsional varianttıń eń aqılǵa sayı Isa Másih Rabbi hám Quday ekenin logikalıq jaqtan qalay kórsetiwge ótemiz.
Ańız hám Basshıdan da artıq
Nazaretlik Isanıń tek ańız ekenine isenetuǵın adam kem ushırasadı. Onıń bar ekenligi ushın tariyxta júdá kóp dáliller bar. Avtoritetli Britannika Entsiklopediyası, mısalı, Onıń tariyxıy shaxs sıpatında bar ekenligin boljaydı. Bar bolǵan dálillerdiń muǵdarı Onıń bar ekenligin dálillewdi kerek emes etedi. Tariyxıy dálillerge qosımsha, Onıń ómiri hám ólimine gúwalıq beretuǵın dáslepki jazba derekler, máshiylik hám máshiylik emes, bar. Onıń tuwılǵan hám ólgen sáneleri soraw astında bolıwı múmkin bolsa da, Onıń tariyxıy bar ekenligine hesh qanday shúbhe joq.
Álbette, barlıq dálillerdi biykar etip, Isanıń tek ańız ekenine isenetuǵın birneshe adamlar hárdayım bar. Biraq keyin geybir adamlar natsistlerdiń genotsidi hesh qashan bolmaǵanına isenbeydi, hám hátte birneshe adamlar házir de jerdiń shar tárizli ekenine isenbeydi! Biraq bunday juwmaqlar nadan hám soqır boljamlarǵa tiykarlanǵan. Isanıń tek ańız ekenligi haqqındaǵı juwmaq aqılǵa say emes, sebebi Onıń haqıyqıy bar ekenligi ushın tariyxıy dáliller júdá kóp.
Isanıń ańızdan da artıq ekenligin tán alıw kóp imansızlar ushın logikalıq tosqınlıq emes. Biraq olardıń Isanıń Quday ekenligin hám adamzat ushın qutqarıwdıń birden-bir jolı ekenligin dawalaǵanın qabıl etiw olar ushın ańsat emes. Eger Isa bunday dawalar etpegende, ol tek basqalar ushın ózin qurban etken ullı adam basshısı bolǵan bolar edi – hám bul kóp máshiylik emes adamlar qabıl etiwdi qáleytuǵın pozitsiya. Imansızlar Isanı adamzat ushın ullı moral basshısı hám úlgi sıpatında qabıl etiw menen rahat jasay aladı. Biraq bul variant aqılǵa say ma? Jazba ne kórsetedi?
Sońǵı ilimiy izertlewler «liberal» mekteptiń etikalıq Isasınıń tariyxıy jaqtan turaqsız ekenligin isenimli túrde kórsetti. Ol Jańa Testament hújjetlerinen Isanıń tek etikalıq hám «jaqsı qonıratlıq» islerin tańlap alıw arqalı «iman Másihin» jarata alatuǵınımızdı, olardı tariyxıy waqıyalar sıpatında qabıl etip, jazbanıń qalǵan bólegin dáslepki shirkewdiń tariyxıy emes qosımshaları sıpatında taslap jiberiwdi dawalaǵan. Biraq Isanıń ómiri menen eń dáslepki jazba hújjetler arasındaǵı waqıt aralıǵı házir sonsha qısqa ekenligi kórsetildi, bul dáslepki máshiylikler Isanıń zamanlasların haqıyqıy «tariyxıy Isanı» tariyxıy emes «iman Másihine» ózgertiw arqalı aldap ketken bolıwı múmkin emes. Dáslepki shirkewdiń iman Másihi tariyxıy haqıyqıy Isa! Hám tariyxıy haqıyqıy Isa Óziniń etikalıq táliymatları menen birge Óziniń qudaylıǵı haqqında birneshe radikal bayanatlar etken. Shınında da, Onıń etikalıq bayanatları kóbinese Onıń kópten kútilgen Másih hám Qudaydıń Ulı – yaǵnıy, Qudaydıń Ózi ekenligi haqqındaǵı dawaları menen aralasıp ketken. Mısalı, Óziniń jaqsı belgili báreketlerinde, Isa tek «kambag'allar baxtlı» hám «jumsaq minezliler baxtlı» (Matta 5:3,5) demegen, Ol sonday-aq «Meniń sebebimnen sizlerdi haqáretlep, quwǵın etkenlerinde sizler baxtlısızlar» (Matta 5:11) degen. Eger bul tek jaqsı adamnıń awzınan shıqqan bolsa, bul qanday ózin-ózi maqtawshı bayanat bolar edi. Isa bunnan da artıqqa barıp, bunday quwǵın ushın aspanlarda sıylıq usınǵan (Matta 5:12). Qanday ullı adam basshısı bunday usınıstı nızamlı túrde bere aladı? Bul jerdegi mánis, siz Isanıń haqıyqıy sózleri sıpatında tek «tınısh» báreketlerdi tańlap, «radikal» báreketlerdi dáslepki shirkewdiń qosımshalarına baylanıstıra almaysız.
Jalǵanshı da, Jınlı da emes
Biz báreketlerden súyikli Tawdaǵı Nasiyatqa (Matta 5-7) ótkende, biz Isanıń qudaylıq dawaları menen ajıratıp bolmaytuǵın etikalıq bayanatlarına qaytadan ushırasamız. Ol jaqsı belgili altın qaǵıydanı – «Adamlar sizge qalay qaraǵanın qáleseńiz, siz de olarǵa sonday qarań» – aytqannan keyin, Isa kóp adamlar «joq bolıwǵa» barıp atırǵanın ayttı (Matta 7:12-13). Isa sonday-aq: «Maǵan: «Rabbi, Rabbi», – degen hár kim aspan patshalıǵına kirmeydi», – dedi (Matta 7:21). Ol hátte húkim kúni bolatuǵının boljap, ol kúni «Kóp adamlar Maǵan: «Rabbi, Rabbi, biz Seniń atıń menen payǵambarshılıq etpedik pe, hám Seniń atıń menen jınlardı quwıp shıǵarmadıq pa, hám Seniń atıń menen kóp mújizeler kórsetpedik pe?» – deydi. Hám keyin Men olarǵa: «Men sizlerdi hesh qashan bilmedim; Mendem ketin, nızamsızlıq etiwshiler», – dep járiyalayman». Qanday ullı adam basshısı bunday qorqınıshlı dawalar etiwge batır edi? Bunday bayanatlarǵa dálil bolıw ushın sóylewshi jaqsı adamnan da artıq bolıwı kerek edi!
Isanıń evrey tıńlawshıları Onıń ullı moral adam basshısınan da artıq nárse dawalaǵanın jaqsı bilgen. Olar Onı óltiriw ushın taslardı kótermegen, sebebi Ol: «Qonıratıńdı ózińdi súygenińdey súy!» – demegen. Ol ózi ushın «MEN BARMAN» degen ilahiy ataqtı dawalaǵan hám Ózin Quday Taala menen teńlestirgen (Yuxanna 8:58-59; 10:30-31). Bul waqıyalar jazbadan ajıratılıp, bul dáslepki máshiylikler tárepinen qosılǵan degen ayıplaw etiliwi múmkin emes. Bul esabatlardıń haqıyqıy jazbanıń jalǵanları ekenligi múmkin emes. Haqıyqattıń bunday buzılıwları dawasız qalmas edi. Biraq dáslepki Bibliyadan tıs evrey jazbaları bul waqıyalardı «túzetti» emes. Shınında da, bul jazbalar, olarǵa evrey Talmudı da kiredi, Isanıń Quday ekenligin dawalaǵanına anıq gúwalıq beredi.
Solay etip, Isanıń tek «etikalıq sózlerin» tariyxıy dep tańlap, Onıń qudaylıq dawaların dáslepki máshiylik jazıwshılardıń tariyxıy emes dóretpeleri sıpatında qaldırıw ushın hesh qanday tiykar joq. Bunday pozitsiya dálillerge tiykarlanbaǵan, bálkim tek Isanıń tek dawasız etikalıq bayanatlar etkenligi haqqındaǵı tiykarsız boljamǵa tiykarlanǵan. Tariyxıy dáliller Isanıń Quday ekenligin de dawalaǵan pozitsiyanı ádewir qollaydı. Sonlıqtan Isanıń tek ullı adam basshısı bolǵan pozitsiyası logikalıq jaqtan joq etiledi. Bul variant emes! Haqıyqıy ullı adam basshıları Quday ekenligi haqqında jalǵan dawalar etpeydi. Kóp adamlar Isanıń jaqsı adam, biraq Quday emes ekenine isenip kelse de, bunday ańqaw pozitsiya logikalıq jaqtan turaqsız.
Bul jerde logika adamnan Isanıń Quday ekenligi haqqındaǵı dawanıń durıs yamasa nadurıs ekenligin sheshiwdi talap etedi. Eger ol durıs bolsa, onda logikalıq juwmaq anıq – Isa Rabbi. Eger ol durıs bolmasa, onda ol qorqınıshlı jalǵan edi. Eger Isa jalǵanshı bolsa, onda birinshi ásir evreyleri Onı qudayǵa til tiygizgenlikte ayıplaǵanları durıs edi (Yuxanna 10:33). Bul sol kúnge shekem ortodoks evreyliktiń rásmiy pozitsiyası bolǵan.
Biraq geybir adamlar Isanıń qasınan jalǵan sóylemegendigin aytadı; Ol shınında da Ózin Quday dep oylaǵan, biraq qátelesken. Onda, múmkin bolǵan birden-bir basqa logikalıq juwmaq, Ol aldanǵan. Eger Isa Ózin Quday dep jalǵan dawalaǵan bolsa, onda Ol yamasa jalǵanshı, yamasa jınlı edi. Bul birden-bir eki logikalıq variant. Eger Ol Ózin Quday dep dawalaǵanı jalǵan ekenligin bilgen bolsa, onda Ol jalǵanshı edi. Eger Ol Ózin Quday dep dawalaǵanı jalǵan ekenligin bilmegen bolsa, onda Ol jınlı edi. Eger siz Quday emes bolıp turıp, Ózińizdi Quday dep oylasańız, siz aldanǵansız! Kóp imansız alımlar Isaǵa qatnıslı bul pozitsiyanı iyelegen. Olar tariyxıy dálillerdiń olardıń Onı tek ańız yamasa tek etikalıq bayanatlar etken ullı adam basshısı dep aqıllı túrde juwmaq shıǵarıwına múmkinshilik bermeytuǵının túsinip tur. Olar Onı Rabbi dep tán alıwdan bas tartadı.
Solay etip, olar ushın qalǵan birden-bir eki logikalıq tańlaw Isa yamasa jalǵanshı, yamasa jınlı edi. Olar tariyxıy jazbaǵa tiykarlanıp, Isanıń jalǵanshı yamasa jınlı minez-qulqın kórsetpegenin tán aladı, biraq Onıń Rabbi ekenligi pozitsiyasınan basqa tańlawlar joq. Sonlıqtan olar Isanıń shınında da Ózin Quday dep oylaǵanına, biraq tariyxıy waqıyalardıń qayǵılı torına túsip, úmitsiz hám aldanǵan figura sıpatında ólgenine iseniwdi tańlaydı. Bul imansız alımlardıń geybirewleri Isanıń aqırında Ózin Quday emes ekenligin túsinip jetkenin, hám sol sebepli Ol krestten: «Meniń Qudayım, Meniń Qudayım, Sen nege Meni taslap kettiń?» – dep shaqırǵanın aytadı (Matta 27:46). Máshiylikler, álbette, bunday húrmetsiz stsenariy haqıyqattan júdá uzaq ekenin biledi. Biraq imannan tıs, Isanıń jalǵanshı yamasa jınlı bolǵan variantı logikalıq jaqtan turaqsız ekenligi kórsetiliwi múmkin.
Eger Isa jalǵanshı bolsa, onda ol júdá ádetten tıs edi, sebebi jalǵanshılar aldınnan jalǵan sóylew ádetine iye – ásirese ózlerin qorǵawǵa kelgende. Hám olar Rim krestke qadaqlawına dúsh kelgende óz gápine turmaydı! Geybir adamlar jalǵan ushın batırlıq penen ólgen, biraq olar hesh bolmasa onı haqıyqat dep oylaǵan. Eger Isa jalǵanshı bolsa, onda ol ózi bilgen jalǵan ushın eń awır ólim menen ólgen. Bunnan tısqarı, jalǵan sóylewden basqa, ádetiy jalǵanshılarda basqa da minez kemshilikleri boladı. Olar tariyxıy jazbalar Isanıń minezine bergen qádir-qımbat hám húkimetke iye emes. Jalǵanshılar ádetiy túrde «birinshi orında ózin» oylaydı. Isa ózin qurban etken hám turaqlı túrde basqalarǵa xızmet etken. Logikalıq jaqtan, Isa jalǵanshı bola almaydı.
Isanıń aldanǵanlıǵına kelsek, sol tiykarǵı argument saqlanadı. Jınlılar ádetiy túrde buzılǵan minez-qulq hám normal emes minez-qulq kórsetedi. Geybir aldanǵan adamlar ózlerin Quday dep oylaǵan, biraq olar teń salmaqsız, hátte shizofrenik minez-qulq úlgilerin kórsetken. Isa hárdayım salmaqlı hám ózin basqara bilgen. Geybir evreyler Isanı aqılsız dep oylaǵan hám hátte Onıń radikal bayanatları menen kúshli islerin jınlı dereklerge baylanıstırǵan bolsa da, basqalar Isanıń minezi jınlı adamnıń minezine uqsamaslıǵın túsinip jetken (Yuxanna 10:19-21). Bunnan tısqarı, adamlar jınlılardan uzaq turıwǵa umtılǵan, biraq olar Isanı kóp sanlı túrde ergen. Hátte kishkene balalar da Oǵan tartılǵan. Onıń teń salmaqlı minezi hám teń salmaqlı shaxsı aldanǵan adamnıń belgileri emes edi. Isanı jınlı dep esaplaw logikalıq emes.
Sen Onı kim dep ataysan?
Eger dálillerdi logikalıq tekseriw ańız, basshı, jalǵanshı yamasa jınlı juwmaqlarǵa ruqsat bermese, tek bir variant bar: Isa Másih Ózin Quday dep dawalaǵanda haqıyqattı járiyalaǵan. Onıń ómiri haqqındaǵı tariyxıy dáliller Onıń Quday ekenligi haqqındaǵı dawanı dálilleydi. Isa Másih logikalıq jaqtan Rabbi!
Bul jerde adam qabıl etiw kerek bolǵan sońǵı sheshim bar – Isa Másih Rabbi sıpatında qabıl etiliwi yamasa biykar etiliwi múmkin. Onıń Rabbiliğiniń logikasına isengeninen keyin de, kóp adamlar Rabbi Isaǵa boysınıwdan bas tartadı. Tomas penen birge Isanıń «meniń Rabbim hám meniń Qudayım» (Yuxanna 20:28) ekenligin moyınlaw qansha jaqsı.
