Dáslepki kúnler
Tuwılǵannan keyin, sabyylar óz anaların barlıq sezim organları, sonıń ishinde iyis arqalı da tanıydı. Bul bizge júdá áhmiyetli bir nárse aytadı: sabyylar basqalar menen óz-ara háreketlesiw ushın jaratılǵan, hám ata-analar olar menen óz-ara háreketlesiw ushın jaratılǵan. Álbette, bizde Qudayda ájayıp jaratıwshı bar, hám Onıń ómirimiz hám bizge ǵárezli kishkene balalarımız ushın kórsetpelerine ámel etiw aqıllı is.
Jas sabyylar ushın dawıslar júdá áhmiyetli ekenligi anıq. Olar ash qalǵanda yamasa kiyimlerin almastırıw kerek bolǵanda bizge anıq bildiredi. Olar shıǵaratuǵın qulaqtı tesetuǵın dawıslar olardıń baylanıs forması. Biraq jılaw olardıń isleytuǵın barlıq nárseleri emes. Olar sonıń menen birge kúledi, gúldireydi, shıqılaydı hám gúldirew dawısların shıǵaradı, sebebi biz de olardı isleytuǵın yamasa bul reaktsiyalardı qozǵaytuǵın nárselerdi isleytuǵın bolamız. Sabyylar bul barlıq baylanıs úyreniwleri ushın ata-analarǵa mútáj, hám bul process olardıń emotsional hám intellektual rawajlanıwı ushın áhmiyetli.
50-jıllarda, bala rawajlanıw psixologı Jon Bowlby1 hám basqalar, qushaqlanbaǵan hám súyilmegen, nazik qushaqlanbaǵan hám awqatlandırıw waqtında sóylesilmegen balalardıń muhabbat bildiriw hám qabıl etiw qábileti tómenirek bolǵanın anıqladı. Ata-analardıń bul áhmiyetli úlesi bolmasa, balalar áhmiyetli jeke rawajlanıw jetispewshiligi menen óser edi. Biraq Quday kópshilik adamlar, ásirese hayallar, sabyylardı júdá jaqsı kóretuǵın hám olarǵa ǵamxorlıq etiwdi jaqsı kóretuǵın etip jaratqan. Er adamlar dáslep azǵana qızıǵıwshılıq bildirmewi múmkin, biraq olardıń balaları úlkeygen sayın olardıń waqtı keledi.
Dáslepki jıllar
Júdá tez arada gúldirewler hám shıqılaylar haqıyqıy sózlerge jaqın tanıqlı dawıslarǵa aylanadı. Úlkenler ózlerin sabyy shıǵarǵan dawıslardı qaytalap atırǵanın tabadı hám awızeki kóshiriw oyını baslanadı. Sabyy «mmm» sıyaqlı bir nárse isley alǵanda, biz quwanısh bildiremiz hám kishkene balanıń «ana!» dep atırǵanın aytamız! Hám júdá tez arada ol bizdiń tolıq quwanıshımızǵa erisedi.
Isa Masihtiń dáwirinde, evrey anası óz balalarına Muqaddes Jazıwlardan ápiwayı bólimlerdi yadlawdı, dawıslap aytıwdı hám talqılawdı úyretiw juwapkershiligine iye edi. Talqılaw Pásxa awqatındaǵı dástúr edi, onda ulıwlar ákesinen awqat hám onıń dástúrleriniń mánisi haqqında sorawı kerek edi (Shıǵıw 13:8-10; Yezekiel 6:6-9; Zábúr 78:67). Bul tek Pásxa awqatı ushın ǵana emes, bálkim ata-analar hám balalar arasındaǵı kúndelik óz-ara háreketlesiw ushın da printsip ornatqan.
Mektep
Evrey mektebi bala júdá jas waqıtında baslanǵan. Sinagogada ótkerilgen bul mektep ádette Ierusalimdegi ravvin mektebinen jaqında pitkergen jas ravvin tárepinen basqarılǵan. Biz bul mekteplerdi balalar bir-biri menen tartısqan, Muqaddes Jazıw bólimlerin dawıslap oqıǵan hám ravvinnen sorawlar sorap, hátte onı menen tartısqan júdá shıǵıslı orınlar dep oylawımız múmkin.
Ierusalimdegi ravvin mekteplerinde de atmosfera birdey edi. Bul mektepler bizdiń universitetlerimizge teń edi, olardıń tiykarǵı maqseti ravvinler hám yuristlerdi Tawrat, payǵambarlar hám Eski Ahıttıń basqa kitapları boyınsha jaqsı bilimli etip tárbiyalaw edi.2
Imperiyanıń hám shet elden kelgen ravvinler Ierusalimdegi mekteplerde oqıǵan. Mısalı, Rabbiniń Hawariysi Pawlus bolǵan Tarsuslı Sawl grek hám rim filosofların, sonıń menen birge ravvin kitapların hám evrey mádeniyatı hám tariyxınıń barlıq táreplerin úyrendi (Hawa 22:1-3).
Rabbiy Isa
Ayırım máwsimlerde Ierusalimdegi ibadatxana saraylarında ashıq seminarlar ótkeriw ádetke aylanǵan edi, onda jetekshi ravvinler barlıq qatnasıwshılar qatnasa alatuǵın sabaqlar ótkerer edi. Luka óz injilinde bul ádet haqqında qısqasha maǵlıwmat beredi hám on eki jaslı balalardıń da tıńlawǵa hám sorawlar beriwge qarsı alınǵanın aytadı. Haqıyqatında da, sol dáwirdiń mádeniyatın esapqa alǵanda, evrey balalarınıń ravvinnen soraw soramawı ádetten tıs bolǵan bolar edi (Luka 2:41-47).
O'rta ásir hám Renessans teologları hám súwretshileri Rabbiy Isanı «ravvinlerge sabaq berip atırǵan» etip súwretlegen. Bul fantaziyalı kózqaras. Haqıyqatında da Ol olardı tıńlaǵan hám olardan sorawlar soragan (Luka 2:46). Ol jerdegi adamlarǵa Onıń túsinik dárejesi tańqalarlıq edi. Ol ayrıqsha talantlı bala edi, biraq óziniń jaslıq dáwirindegi roli menen sáykes keletuǵın sıylasıq, ádet hám normalılıq shegaralarınan asıp ketken gúresker emes edi.
Shirkew
Bul jerde Angliyada, men adamlar Muqaddes Jazıwlardıń mekteplerde endi úyretilmeytuǵınınan shaǵım etip atırǵanın esitemen. Bibliyada oqıǵanımızdan anıq kórinedi, ol birinshi náwbette, xristian úyinde úyretiliwi kerek. Álbette, xristian ata-analar úyretken nárselerin ómirlerinde kórsetiwi kerek, biraq olardıń balalarınıń «Rabbiniń tárbiyası hám úgit-násiyatı menen» tárbiyalanıwın támiyinlew de olardıń juwapkershiligi (Efesisliklerge 6:1-4; Kolosalıqlarǵa 3:20-21). Dúnyalıq mekteplerge kelsek, biz olardan bul jumıstı biz ushın islewdi haqıyqatında da kúte alamızba?
Biz jaslarımızdı universitetlerde paydalı kásip ushın ózlerin tayarlawǵa xoshametlesek te, shirkew aqsaqallarınıń jumısı bolǵan joqarı ruwxıy tárbiyanıń bul tárepin itibarǵa almaslıǵımız kerek (Efesisliklerge 4:11-12). Jaslardı ózleri ushın oylawdı úyretiwge múmkinshilik beriw bizdiń wazıypamız bolıwı kerek. Bul boyınsha maman bolıw ushın biz Bereyalıqlardıń úlgisine qaray alamız. Bul qádirli adamlar «Sózdi barlıq tayarlıq penen qabıl etti hám bul nárselerdiń solay ekenligin kúndelikli Muqaddes Jazıwlardan izledi» (Hawa 17:11).
Eger bizdiń jaslarımız Sózdi bul jolla qabıl etpese, biz olardıń aldında sátsiz bolǵanımız. Eger olar qandayda bir tálimatqa salamat skeptitsizm menen Muqaddes Jazıwlardı ózleri izley almasa, onda biz Rabbiniń bizge, jetiliskenlerge isenip tapsırǵan wazıypasında sátsiz bolǵanımız, hám biz Masihtiń húkim orınında uyalatuǵın bolamız (Hawa 20:28-31).
JUMAQÍ ESLETPE
- Britaniyalı psixolog Jon Bowlbydiń kitabı, Balalarǵa ǵamxorlıq hám muhabbat rawajlanıwı (Penguin Books, London, 1951) Dúnya Densawlıq Saqlaw Shólkemi tárepinen tapsırılǵan jańalıq ashqan jumıs edi. Bul AQSHda kóbirek tolıq hám tereń izertlewlerge alıp keldi.
- Evrey balaların oqıtıw haqqında kóbirek maǵlıwmat ushın Alfred Edersheimniń klassikalıq shıǵarmasına qarań, Isa Masihtiń ómiri hám dáwirleri (1-tom, 227-234-betler).
