1792-jılı William Carey xristianlardı butparastlardı qabıllawǵa shaqıratuǵın kitapsha baspadan shıǵardı. Sol waqıtqa shekem Evropadaǵı protestantlar teologiya hám Reformaciyanıń siyasiy paydaları haqqında ásirler dawamında tartısqan edi. Carey olardı dúnyanı injillew ushın shólkemlesiwge shaqırǵanda, onıń kóplegen sınshılarınıń biri: “Jas jigit, Quday butparastlardı qabıllawdı qálese, Onıń sizdiń yamasa meniń járdemimsiz de isleytuǵının” ayttı. Hár bir xristian jámiyeti bul kúshleniw menen jasaydı. “Islerdi isleytuǵın” belsendi isenishliler hám Qudaydıń “islerdi islewini” kútip duwa etetuǵınlar bar. Patsha Asa ómiri ekewiniń de zárúrligin kórsetedi.
Jas waqıtında Asa ákesiniń ornına Yahuda patshası boldı. Ol Rabbiyge sadıq edi hám birqansha jaqsı reformalar engizdi. Asanıń 41 jıllıq húkimranlıǵınıń (b.e.sh. 910-870) tiykarǵı waqıyaları 2 Shejire 14-16-da bayanı etilgen.
Basınan Rabbiyge unaw (2 Shejire 14:1-8)
Patshalar qansha waqıt húkimranlıq etedi? Asa Yahudanı reformalaw ushın qansha jılǵa iye boladı? Keleshek hárdayım belgisiz. Háreket hám reforma ushın waqıt házir. Asa patsha bolıwı menen, ol “jat qurbanlıq orınların hám biyik orınlardı alıp tasladı, muqaddes taslardı maydaladı hám Asherah baǵanaların kesip tasladı” (14:3 NIV). Bizdiń ómirimizde bir nárse ózgeriwge muhtaj ba? Bizdiń shańaraǵımız yamasa shirkewimiz ruwxıy jaqtan páseńlewde me? Oyanıw gúnaǵa moyınlaw hám ózgeriwden baslanadı. Rabbiy bizdiń ómirimizde neni “alıp taslawǵa,” “maydalawǵa” yamasa “kesip taslawǵa” qáleydi? Asa sıyaqlı, basında Qudayǵa unaw eń jaqsı. Eger biz háreketti keyinge qaldırsaq, tártipsizlikke úyrenip qalıwımız múmkin. Biz jańa nárse baslap atırǵanımız ba? Házir Qudayǵa unaw ushın qádemler qoyıń.
Oyanıw jamanlıqtı joq etiwden ádewir kóp. Asa sonday-aq xalıqtı úsh tarawda xoshametledi: qatnas, boysınıw hám keleshek. Qatnasqa kelsek, “ol Yahudaǵa Rabbiyge izlewdi buyırdı” (14:4). Ol Onıń menen shınayı qatnassız, olarda qurǵaq din bolatuǵının bildi. Boysınıwǵa kelsek, ol olardı “Onıń nızamlarına hám buyrıqlarına boysınıwǵa” úyretti (14:4). Qayta tiklew hárdayım anıq háreketti talap etedi. Keleshekke kelsek, ol olardı “bul qalaları qurıwǵa ... hám olardıń átirapına diywallar qoyıwǵa ... Jer ele de bizdiki” (14:7-8) dep xoshametledi. Ol olardı Quday bergen miyrasların qádirlewge, qorǵawǵa hám qurıwǵa úyretti.
Quday sizge qıyın balalar, ózgerisli sherik, zerikerli jumıs, kewil qaldıratuǵın kesellik, qıyınshılıqtaǵı jergilikli shirkew berdi me? Jaqın arada biz kámillikti — aspanlarda — ráhátlenemiz. Biraq bul jerde, jerde, biz Rabbiy bizge bergen nárselerdi qádirlewge hám qurıwǵa shaqırılǵanbız: “Jer ele de bizdiki.”
Belgisizlikke qaramastan Rabbiyge súyeniw (2 Shejire 14:9-15)
Qubla patshalıqtı qorǵaw ushın, Asa óz áskerin kúsheytti: “Asanıń Yahudalı úsh júz mıń adamnan ibarat áskeri bar edi, olar úlken qalqanlar hám nayzalar menen jabdıqlanǵan edi, hám Benyaminli eki júz segsen mıń adam, kishi qalqanlar hám sadaqlar menen qurallanǵan edi. Bulardıń bári batır jawıngerler edi” (14:8). Biraq tez arada Arqa Afrikadan júdá qáweterli qáwip keldi: “Zerah Efiopiyalı bir million adamnan ibarat ásker hám úsh júz araba menen olardıń ústine shıqtı” (14:9 RSV). Asa shınında da san jaǵınan az edi!
Qansha jaqsı tayarlansaq ta, kútilmegen tosqınlıqlar hám úlken qıyınshılıqlar bizdiń jolımızǵa túsiwi múmkin. Geybirler ushın bul rak, ajırasıw yamasa jaqın adamınıń kútilmegen ólimi bolıwı múmkin. Basqalar ushın bul zárúrli imtixannan óte almaslıq, viza berilmewi, jumıstan ayrılıw yamasa jergilikli shirkewdegi bólinis bolıwı múmkin.
Patsha Asa apatqa ushırap turǵan edi. Onıń qanday múmkinshilikleri bar edi? Ol qashıp ketiwi múmkin edi. Ol Zerah yamasa basqa patsha menen awqam izlewi múmkin edi. Ol alǵa shabıwı múmkin edi. Biraq Asa duwa etiwge qarar etti: “> YA RABBIY, kúshsizlerge kúshlilerge qarsı járdem beriw ushın Seniń sıyaqlı hesh kim joq. Bizge járdem ber, YA RABBIY, bizdiń Qudayımız, sebebi biz Saǵan súyenemiz, hám Seniń atıń menen biz bul úlken áskerge qarsı shıqtıq. YA RABBIY, Sen bizdiń Qudayımızsań; adam Seni jeńiwine jol qoyma” (14:11 NIV). Asa Qudayǵa súyeniwdi tańladı.
Bul tańlaw bizdiki de. Shınında da, belgisiz keleshekke qaramastan ózimizdi ájiz sezgenimizde, biz Rabbiyge súyeniw ushın eń jaqsı jaǵdaydamız. Ol bunı Pawılǵa anıq ayttı: “Meniń miyrimim saǵan jetkilikli, sebebi Meniń kúshim ájizlikte kámil boladı.” Hám Pawıl Qudayǵa súyeniw arqalı keletuǵın kúshke iye boldı: “Masihtiń háwesine, men ájizliklerde, haqáretlerde, qıyınshılıqlarda, quwǵınlarda, qıyınshılıqlarda quwanaman. Sebebi men ájiz bolǵanımda, sol waqıtta men kúshlimen” (2 Korinflilerge 12:9-10).
Rabbiyge súyeniw háreketsizlikti ańlatpaydı. Ózleriniń ájizligin hám Rabbiyge baylanıslılıǵın bildirgennen keyin, Asa hám onıń áskerleri ele de dushpan menen gúresiwge májbúr boldı. Biraq olar gúresken waqıtta, “RABBIY Efiopiyalıqlardı Asa hám Yahuda aldında jeńdi” (14:12 RSV). Biz qıyın waqıtlarǵa ushırap atırmız ba? Asa sıyaqlı, Rabbiyge súyeniń. Sonnan keyin Onıń kúshinde keleshekke qarań. Biz Oǵan súyengenimizde, biz Onıń islewine múmkinshilik beremiz. Baylanıslılıq barlıq “Qudaydıń sherik jumısshıları” ushın zárúrli (1 Korinflilerge 3:9).
Basqalar arqalı Rabbiyge qulaq salıw (2 Shejire 15:1-8)
Keyingi zárúrli waqıya Patsha Asa menen Azariya ortasındaǵı ushırasıw boldı. Awdarmalardaǵı ayırmashılıqlar Obedtiń payǵambar, al onıń ulı Azariyanıń xabarshı bolǵanın yamasa ekewiniń de payǵambar bolǵanın anıq emes etedi (15:1,8). Haqıyqatında, bul waqıtta Asa sharshap hám kewli túsip turǵan edi. Rabbiy bunı bayqadı hám Azariyanı xoshametleytuǵın xabar menen jiberdi. Ol oǵan Óziniń bar ekenligin hám sıylıqtı wáde etti. Onıń bar ekenligine kelsek, ol: “Sen Onıń menen bolǵanıńda, RABBIY seniń menen” (15:2) dedi. Sıylıqqa kelsek, Asanıń qıyın jumısı hám boysınıwı bayqaldı: “Al sen bolsań, kúshli bol hám bas tartpa, sebebi seniń jumısıń sıylıqlanadı” (15:7).
Kópshiligimiz kewil túsiriw waqıtların basımızdan ótkeremiz. Pawıl bunı Korinftegi geybirler arasında sezdi hám jazdı: “Qádirli aǵa-iniler, bekkem turıń. Hesh nárse sizdi qozǵaltpasın. Hárdayım ózińizdi Rabbiy jumısına tolıq arnań, sebebi siz Rabbiydegi miynetińizdiń biykar emesligin bilesiz” (1 Korinflilerge 15:58). Biz de bul wádelerge iseniwimiz kerek. “Asa bul sózlerdi estigeninde ... ol batırlıq aldı” (15:8).
Neshige Qudaydıń Ruwxı Patsha Asaǵa tikkeley kelmedi? (15:1). Neshige Quday basqalar arqalı sóyleydi? Geyde Rabbiy bizge tikkeley sóyleydi. Iliya kewli túsip turǵan waqıtta Rabbiy oǵan jumsaqlıq penen qatnas qıldı. Biraq kóbinese Ol bizge basqalar arqalı sóylewdi tańlaydı. Bul jerde Quday Azariya arqalı sóylewdi tańladı. Patsha Asa onı biykarlawı múmkin edi. Bálkim ol onı patsha menen sóylesiw ushın júdá jas dep esaplaǵan shıǵar. Onıń Iliya hám Elisha sıyaqlı payǵambarlardıń gúwalıqları joq edi. Asa payǵambardı “batır jawıngerlerdiń” biri emesligi ushın jek kóriwi múmkin edi.
Eger biz itibar bermesek, Rabbiy sózin qabıl etpewimiz múmkin, sebebi biz onıń keliw jolın biykarlaymız. Ol xabarshını tańlaytuǵının umıtpań. Ol bizdi eski apa, jas waǵızshı, gúldirgen qosıqshı, biz kelispeytuǵın xristian arqalı sınawdı qálewi múmkin. Azariyanı paydalanıw Rabbiy Asanı xoshametlewdiń hám onı basqalardı tıńlawǵa májbúr etiwdiń jolı edi. Eger Rabbiy Óz xabarshılarında kámillikti talap etse, Ol hesh birimizdi paydalanbas edi! Miyrim menen Ol sóylewdi tańlaydı. Miyrim menen Ol Óz xabarshısın tańlaydı. Miyrim menen biz Onıń xabarshısın tıńlawǵa tayın bolıwımız kerek.
Basqalardı úlgi menen qozǵaw (2 Shejire 15:9-19)
Asa xoshametlengennen keyin, ol óz reformaların dawam ettirdi. Olardıń ekewi bólek atap ótilgen: tazalıq hám ibadat. Tazalıqqa kelsek, “Ol Yahuda hám Benyaminniń pútkil jerinen hám Efrayım tawlarında basıp alǵan qalalarınan jiyrenishli putlardı alıp tasladı” (15:8). Asa Rabbiyge jiyrenishli bolǵan nárselerdi óz shańaraǵınan da alıp tasladı (15:16). Ibadatqa kelsek, “Ol Rabbiy ibadatxanasınıń aldındaǵı Rabbiy qurbanlıq orının remontladı” (15:8). Asa infrastrukturanı remontladı, sonlıqtan Quday xalqı Yahovagʻa ibadat etip, qurbanlıqlar usına aldı. Bul ózgerislerdi kórip, basqa qáwimlerden Qudaydan qorqatuǵın er adamlar hám hayallar Yahudaǵa kóship keldi: “Kóplegen adamlar Izrailden oǵan keldi, sebebi olar Rabbiy onıń Qudayı onıń menen ekenligin kórdi” (15:9).
Basqalar bizdiń turmıs tárizimizdi tartımlı dep tabadı ma? Qudaydıń bar ekenligi bizdiń úylerimizde hám ómirimizde seziledi me? Haqıyqıy taqıwalıq ómir beriwshi hám tartımlı. Isanıń neshige salıq jıynawshılar, jeńil ómirlik hayallar hám gúnákarlarǵa tartımlı bolǵanın oylaw paydalı. Neshige olar Onıń qasında bolıwdı jaqsı kórdi? Bunday adamlar bizdiń jergilikli shirkewimizde ózlerin qolaylı sezer me edi?
Yahuda patshalıǵı Asanıń baslamalarına qanday juwap berdi? Olar ibadat etti hám ózlerin qayta arnadı. Ibadatqa kelsek, “Olar Qudısta jıynaldı ... Sol waqıtta olar Rabbiyge jeti júz bas mal hám jeti mıń qoy hám eshki qurbanlıq etti” (15:10-11). Endi Rabbiy qurbanlıq orını remontlanǵannan keyin, Rabbiyge usınıwda jańalanǵan quwanısh hám joqarı mártebe bar edi. Ibadat etiwge bolǵan qálew jańalanıwdıń belgisi. Ózlerin qayta arnalıwǵa kelsek, “Olar Rabbiyge, ákeleri Qudayına, pútkil júrekleri hám jánleri menen izlew ushın kelisim dúzdi ... Pútkil Yahuda ant haqqında quwanıshlı boldı, sebebi olar onı pútkil júrekleri menen ant etken edi. Olar Qudaydı ıshqı menen izledi, hám Ol olardıń tárepinen tabıldı” (15:12-15). Asanıń Rabbiyge sadıqlıǵı basqalardı tereńirek ruwxıy tájiriybege qozǵadı.
Asanıń sózleri hám háreketleri bir xalıqtı ózgertti. Biz bir xalıqtı qozǵaltpawımız múmkin, biraq bizdiń tásirimiz bar. Bizdiń Rabbiyge sadıqlıǵımız átirapımızdaǵılardı ruwxlandıradı ma? Biz basqalardı toparlıq Bibliya úyreniwine tayarlıǵımız, duwa hám ibadatqa qatnasıwımız, mútájlerge gózimiz benen tásir etemiz be? “Iymanlılarǵa sózde hám minez-qulıqta, súyispenshilikte, imanda, tazalıqta úlgi bolıń ... Sizde bar bolǵan sawǵanı itibarsız qaldırmań ... Bul wazıypalardı ámelge asırıń, ózińizdi olarǵa arnań, sonlıqtan barlıǵı sizdiń rawajlanıwıńızdı kórsin” (1 Timotiyge 4:12-15 RSV).
Aqıllı hám tájiriybege súyeniw (2 Shejire 16)
Xalıq bólingennen keyin, Izrail (arqa on qáwim) hám Yahuda (qubla eki qáwim) arasında turaqlı básekilik boldı. “Asanıń húkimranlıǵınıń otız altınshı jılında Izrail patshası Baasha Yahudaǵa qarsı shıqtı hám Ramahdı bekkemledi, sonlıqtan hesh kim Asa patsha Yahuda aymaǵınan shıǵıp yamasa kiriwge tosqınlıq etiw ushın” (16:1). Bul hújimniń sánesi anıq emes, sebebi patsha Baasha Asanıń húkimranlıǵınıń 26-jılında qaytıs boldı (1 Patshalar 15:33). Kommentariyalar túsindirmeler usınadı, biraq bul urıs bayanın jazıwdıń maqseti Asanıń birinshi urıstı qalay gúreskenligi menen salıstırıw edi. Tájiriybe isenimdi arttıradı, biraq Rabbiyge baylanıslılıqtı kemeytedi. Asa óz kúshine iseniwdi tańladı hám úsh nárse boldı.
Asanıń erkinligi qáwip astında qaldı.
Patsha Baasha qublaǵa qaray jıljıdı hám Qudıstan tórt mil arqada jaylasqan Ramah qalasın bekkemley basladı. Bul Asanıń keleshegine júdá qáweterli qáwip boldı. Birinshi urısta, Asa tájiriybesi az bolǵanda, ol Rabbiyden járdem soradı. Biraq bul saparı, Asa Damashqtaǵı bir butparast patshaǵa xabarshılar jiberip: “Men hám seniń aramızda kelisim bolsın ... Men saǵan gúmis hám altın jiberip atırman. Endi Izrail patshası Baasha menen kelisimińdi buz, sonlıqtan ol mennen sheginsin” (16:3) dedi. Bul aqıllı strategiya isledi. Izrail Damashqtan hújimge ushıradı hám Baasha Ramahdan shegindiriwge májbúr boldı. “Sonnan keyin Patsha Asa pútkil Yahuda adamların alıp keldi, hám olar Baasha paydalanıp atırǵan Ramahdan taslar hám aǵashlardı alıp ketti. Olar menen Asa Geba hám Mizpahdı qurıwǵa kiristi” (16:6). Asa óz investiciyasınıń bir bólegin qaytarıp aldı hám qáwipti joq etti.
Rabbiy bunı qalay kórdi? Ol Asaǵa eki urıs ortasındaǵı ayırmashılıqtı kóriwge járdem beriw ushın payǵambar Hananidi jiberdi. Arqa Afrikadan hújimge ushıraǵanda, “sen Rabbiyge súyendiń, Ol olardı seniń qolıńa tapsırdı” (16:8). Biraq bul urısta, ol gúmiske, altınǵa hám paydasız awqamlarǵa súyendi. Bizdiń erkinliklerimiz qáwip astında qalǵanda, biz qalay juwap beremiz? Biz xızmet etkenimizde, ele de Oǵan baylanıslı bolamız ba? “Óz túsinigińe súyenbe; barlıq jollarıńda Onı moyınla ... Óz kózlerińde aqıllı bolma” (Nasiyatlar 3:5-7). Tájiriybeniń qáwipin umıtpań!
Asanıń abıroyı qáwip astında qaldı.
Dáwirdiń qıyınshılıǵı ótken soń, Asa ózinen razı bolǵan shıǵar. Onıń tájiriybeli háreketleri tınıshlıq hám párawanlıq alıp kelgen edi. Bálkim kóplegen adamlar Asaǵa bunday aqıllı patshaǵa iye bolǵanları ushın qansha baxtlı ekenliklerin aytqan shıǵar. Biraq Hanani jaǵdaydı basqasha bahaladı: “Sen aqılsız is qıldıń, hám endi sen urısta bolasań” (16:9). Basshılar aqılsızlıqta ayıplanıwdı jaqsı kórmeydi, ásirese kúshli qollawǵa iye bolǵanda. Hananidiń kózqarası júdá durıs edi. Neshige Asa adamǵa, Qudayǵa emes, súyeniwdi tańladı? Quday bereketlewdi qáleydi. “Sebebi RABBIYDIŃ kózleri pútkil jer júzin aralap, júrekleri Oǵan tolıq berilgenlerdi kúsheytiw ushın” (16:9). Biraq endi Asanıń abıroyı qáwip astında edi. Ol sátsizligin moyınlay almadı. Ózin kishireytiw ornına, “Asa kórip turǵan adamǵa bunıń ushın ashıwlandı; ol sonsha qaharlandı, onı túrmege saldı” (16:10). Biz abıroyımız qáwip astında qalǵanda qalay reakciya beremiz? Biz sın pikirlerdi tıńlaymız ba? Ol Rabbiy sózin qamtıwı múmkin.
Asanıń salamatlıǵı qáwip astında qaldı.
“Húkimranlıǵınıń 39-jılında Asa ayaqlarında kesellikke ushıradı. Keselligi awır bolsa da, ol keselliginde de RABBIYDEN járdem izlemedi, tek shıpakerlerden izledi” (16:12). Qartayǵan waqıt óziniń kewil qaldıratuǵın sheklewlerin alıp keledi. Ayaqlarında awır kesellik penen, Asanıń gúresiw qábileti joǵaldı. Awır sheklewlerge ushıraǵanımızda ne isleyemiz? Joqarıdaǵı ayattı shıpakerlerdi biykarlaw dep túsinbew kerek. Isa shıpakerlerdi maqulladı: “Shıpakerge sawlar emes, awırǵanlar mútáj” (Matta 9:12). Asa ne qáte isledi? Salamatlıǵı qáwip astında qalǵanda, ol Rabbiyge izlemedi, al shıpakerlerge súyendi. Iyman medicina járdemin izlew zárúrligin biykarlamaydı. Iyman isenim. Tıǵız bolıń, biraq Rabbiyge súyeniń.
Juwmaq
Asanıń kámil emesligi anıq edi, biraq Rabbiy: “Biraq Asanıń júregi barlıq kúnlerinde ayıpsız edi” (15:17 RSV) dedi. Biz de sátsizlikke ushıraymız hám shaqırıǵımızǵa sáykes kelmeymiz, biraq biz Rabbiyge súyeniwdi dawam ettiremiz be? Baxtqa qaray biz miyrimli Qudayǵa xızmet etemiz: “Ol sizdiń jumısıńızdı hám Onıń xalqına járdem bergenińizde kórsetken súyispenshilikti umıtpaydı hám olardıń járdem beriwdi dawam ettiretuǵının. Biz hár birińizdiń sol bir ıshqı menen aqırına shekem kórsetiwdi qáleymiz” (Evreylerge 6:10-11). Rabbiy ele de bizdiń baylanıslılıǵımızdı bereketleydi. Keleshekke umtılıń, Oǵan baylanıslı bolıwdı tańlap.
3000 jıllıq wáde ele de tur: “Kúshli bolıń hám bas tartpań, sebebi sizdiń jumısıńız sıylıqlanadı” (2 Shejire 15:7).
Philip Nunn tárepinen
