Isa Neshige Keldi?
Ekinshi bólim: Ol Nızamdı Orınlaw Usıń Keldi
«Men Nızamdı yamasa Payǵambarlardı biykar etiw ushın keldim dep oylamańlar; men olardı biykar etiw ushın emes, al orınlaw ushın keldim. Sebebi, sizlerge shın mánde aytaman, aspan hám jer ótip ketpeyin, Nızamnan bir hárip te, bir noqat ta ótip ketpeydi, barlıǵı orınlanǵansha.» —Matta 5:17-18 ESV
Nızam Neshige Bar edi?
Kóplegen adamlar soraydı: «Quday nege Izrail xalqın sayladı, hám nege olar Eski Ósiyette Yahova menen ózleriniń qaysar bolıwına qaramastan (Shıǵıw 32:9) bunday ózgeshe qatnasta boldı? Nege olarǵa On buyrıq hám Musa nızamı berildi?»
Izrail xalqınıń tariyxı Jaralılıs 11-12-bólimlerde baslandı, Quday Urda, házirgi Iroqta Abramǵa kórindi. Abram, keyinirek Ibrahim dep atalǵan, butparastlıqta jasaytuǵın edi (Yeshua 24:2). Quday onı Urdi taslap, Ózine eriwge «shaqırdı». Injil bizge Qudaydıń shaqırıwı Óziniń miyrimine qaray ekenligin úyretedi (1 Korinfliler 1:26-29), hám bul hesh kimniń oǵan ılayıqlı bolǵanı ushın emes.
Ibrahimdi shaqırıwdıń hám Yahovanıń Izrail xalqı menen ózgeshe qatnasınıń maqseti ne edi? Bul juwaptı Pawıldıń Galatiyalıklarǵa jazǵan xatınan tabamız: «Onda nızam ne ushın? Ol qılmıslar sebepli qosıldı, wáde berilgen áwlad kelgenshe, hám ol perishteler arqalı bir arashı tárepinen ornatıldı» (Galatiyalıklar 3:19). Elshi dawam etti: «Solay etip, nızam Máshih kelgenshe bizdiń qorǵawshımız boldı, biz isenim arqalı aqlanıwımız ushın» (Galatiyalıklar 3:24). Quday nızamdı er adamlarǵa hám hayal adamlarǵa ózleriniń kemshiliklerin dálillew hám olardıń Qutqarǵıshqa mútájligin kórsetiw ushın berdi.
Biz túsinetuǵın bir uqsaslıq - azıq-awqat óndirisi yamasa dári zavodlarında sapa baqlaw qalay ámelge asırıladı. Bul «úlgiler alıw» arqalı: hár bir óndiris partiyasınan kishkene úlgi alıp, onı sınaqtan ótkiziw. Úlgi pútkil partiyanıń kórsetkishi bolıp tabıladı. Usıǵan uqsas túrde Quday adamzat náwbetinen bir úlgi – Izrail – aldı hám ilahiy sınaqtıń tabıslı bolıwı ushın barlıq faktorlardı támiyinledi:
- Isenimniń ullı qaharmanları bolǵan ata-babalar: Ibrahim, Ishaq hám Yaqub;
- Quday Ózin Izrailge ashıp berdi hám Musa arqalı olarǵa sóyledi;
- Joqarı morallı turmısta hám ruwxanıy jámiyet qurıwda basshılıq etiw ushın Quday bergen kámil nızam; hám
- Quday olarǵa Ózi ushın xalıq arasında jasawı ushın shatır qurıwdı buyırdı.
- Elshi Pawıl Rimliklerge jazǵan xatında Izrail xalqı ushın kóbirek bereketler hám imtiyazlardı sanap ótti.
Adamzat úlgisin sınaqtan ótkiziw nátiyjesi ne boldı? Bul Qudaydıń Ulıwın krestke qadaqlaw menen juwmaqlanǵan tolıq sátsizlik boldı. Bul sınaqtıń juwmaǵı: Er adamlar hám hayal adamlar gúnákar, hám olar Qutqarǵıshqa mútáj.
Máseleniń Nızamda Ma edi?
Birew nızam talap etken moral standart dárejesinde jasaw múmkin emes, yamasa nızamda kemshilik bar yamasa jetkiliksiz dep dáliylley aladı. Biraq Dawıt: «Rabbimizdiń nızamı kámil» (Zabur 19:7) dedi. Pawıl bul pikirin tastıyıqlap: «Nızam muqaddes, hám buyrıq muqaddes hám ádalatlı hám jaqsı» (Rimlikler 7:12) dedi. Eger biz úlgi sınaǵı uqsaslıǵın dawam ettirsek, Isa basqa bir úlgi sıyaqlı kelip, sınaqtan tolıq ótti: Ol nızamdı orınladı. Bul nızamnıń muqaddes hám kámil ekenligin dálilleydi, sebebi Isa Máshih degen bir adam bar edi, ol barlıq nızamdı orınlay aldı.
Isa hám Ibadatxana
Dáwirler boyı adamnıń ulıwma pikirleri Qudaydıń uzaqta ekenligi hám adamzat penen hesh qanday qatnas qılıwdı qálemeytuǵınlıǵı boldı. Vavilonnıń danıshpan adamları: «Patshanıń soraytuǵın nársesi qıyın, hám hesh kim onı patshaǵa kórsete almaydı, tek ǵana qudaylar, olar adamlar menen jasamaydı» (Daniyel 2:11) dedi. Biraq, Injil Qudaydıń Óz xalqı arasında jasawdı hám olar menen tuwrı baylanıs ornatıwdı qáleytuǵınlıǵın úyretedi. Bul birinshi ret Eden baǵında kórindi, keyinirek kóp basqa waqıyalarda, sonday-aq shóldegi shatırda hám Ierusalimdegı ibadatxanada qaytalandı.
Ibadatxananıń tiykarǵı ideyası Qudaydıń kelisim sandıǵı arqalı bar bolıwı. Shatır muqaddes edi, sebebi ol Yahovanıń bar bolıwı menen muqaddeslengen edi. Ibadatxana da muqaddes edi, sebebi Yahovanıń bar bolıwı sebepli. Diywallar, mebel hám altın – hátte qurbanlıqlar da – Qudaydıń bar bolıwı sebepli qádirli edi. Bul Rabbimiz Isa evreylerge úyretiwge umtılǵan sabaq edi, Ol: «Qayǵı sizlerge, soqır basshılar, sizler: ‘Eger birew ibadatxana menen ant etse, hesh nárseni ańlatpaydı, biraq eger birew ibadatxana altın menen ant etse, ol óz antı menen baylanıslı’ deysizler. Sizler soqır aqmaqlar! Qaysısı ullıraq, altın ba yamasa altındı muqaddes etken ibadatxana ma?» (Matta 23:16-17) dedi.
Sulayman Yahova ushın ibadatxana qurǵanda, kelisim sandıǵı sol jerge alıp kelindi hám ishine jaylastırıldı. Onda ibadatxana, bir mániste, Yahovanıń jańa turar jayına aylandı. Shatırdıń reńli qapısı hám zig'ir diywalları óz qádirin joǵalttı, sebebi olardıń haqıyqıy qádiri Qudaydıń bar bolıwında tabılǵan edi. Usıǵan uqsas, Immanuil («Quday biz benen,» Matta 1:23), Rabbimiz Isa bar bolǵanda, Ol adam qolları menen qurılǵan ibadatxananı kóleńkege túsirdi. Isa Máshih haqıyqıy ibadatxana, sebebi «Onda ilahiyliktiń pútkil tolıqlıǵı tánde jasaydı» (Koloslıqlar 2:9).
Evreyler túsinbedi, sebebi olar materiallıq nárslerge – taslarǵa, mármárǵa hám altınǵa (1 Shejireler 29:2) – itibar qaratıp, ibadatxananıń Qudaydıń turar jayı sıpatındaǵı tiykarǵı maqsetin ótkizip jiberdi. Sonlıqtan Quday tánde kelgende, olar Oǵan itibar bermedi, sebebi Ol páseygen adamnıń formasın aldı. Túsiniksiz túrde, olar Onı ibadatxana haqqında jaman sóylegenlikte ayıpladı, Ol: «Bul ibadatxananı wayran etińler, hám úsh kúnde men onı qayta tikleymen» (Yuhanna 2:19; Matta 26:61, Matta 27:40; Mark 14:58, Mark 15:29) dedi.
Isa hám Shabbat
Nızamdaǵı qaǵıydalardan biri Shabbat kúni dem alıw. Bul evreyler tárepinen qattı orınlanǵan. Eski Ósiyet Shabbat kúni hesh qanday múlikti alıp júrmew haqqında anıq edi (Shıǵıw 20:9-11; Yeremiya 17:21-22,27). Biraq, Isa Shabbat kúni bir neshe ret keremetler isledi. Mısalı, Isa Bethesdadaǵı háwiz boyındaǵı paralich bolǵan adamdı emlegende, oǵan: «Tur, tósegińdi al hám júr» (Yuhanna 5:8) dedi. Evreyler Isanı Shabbat kúni buzǵanlıqta ayıpladı, sebebi olar Onıń keremetin jumıs dep esapladı. Isa juwap berdi: «Meniń Ákem házirge shekem islep atır, hám men de islep atırman» (Yuhanna 5:17).
Rabbimiz Isa nızamdı buzǵan joq; kerisinshe, Ol onıń mánisin, yaǵnıy muhabbattı orınladı. Ol eń ullı buyrıq haqqında soralǵanda nızamdı anıq qısqasha bayan etti: «Sen Rabbimiz Qudayıńdı pútkil júregiń menen, pútkil janıń menen hám pútkil aqılıń menen súyiwiń kerek. Bul ullı hám birinshi buyrıq. Ekinshisi oǵan uqsas: Sen óz qońsıńdı ózińdi súygenińdey súyiwiń kerek» (Matta 22:37-39).
Nızamǵa muhabbatsız eriw arqalı biz fariseyler sıyaqlı din jarata alar edik. Eger biz hesh qanday nızamsız muhabbatqa ersek, biz anarxiya jaratar edik. Isenim arqalı Qudayǵa hám adamlarǵa muhabbatımızdı kórsetiwde nızamǵa ersek, onda biz Isa sıyaqlı jasaymız.
Isa Revolyutsionist edi
Isa jerde júrgen waqıtta, Izrailde kúshli diniy sistema bar edi. Olarda bar edi:
- Herod tárepinen qurılǵan ullı ibadatxana,
- Fariseyler, Saddukeyler hám kitapshılar sıyaqlı kóplegen diniy sektalar,
- Luka 1:5 tegi Zaxariya sıyaqlı rejelestirilgen bólimlerge bólingen kóplegen ruhaniyler.
- Ekinshi tárepinen, Izrail 400 jıl tınıshlıqtı basdan keshirdi, bul dáwirde Quday hesh qanday jańa wahıylar yamasa keremetler bermedi. Bir neshe jeke adamlardan basqa, xalıq táwbe etpedi hám patshalıqtıń jaqsı xabarın tarqatıp kelgen Qudaydıń Ulıwın qabıl etpedi.
Qalay bunday qarama-qarsılıq bolıwı múmkin: júreklerge hesh qanday kúsh yamasa tásir etpeytuǵın kúshli diniy sistema? Adamlar ózleriniń tiykarǵı itibarın Qudayları sıpatında Yahova menen bolǵan qatnaslarına qaratıwı kerek ekenligin umıttı. Kerisinshe, olar ámeliyatlarǵa hám dástúrlerge itibar qaratqan. Injil bolsa, bizdi qatnasqa alıp baradı. Onda biz bir neshe qatnastı kóremiz: Adam hám Quday, Izrail hám Yahova, hám isenimler hám Máshih.
Rabbimiz Isa nızamdı húrmet etti hám orınladı, biraq Ol jalǵan dinge hújim etti. Ol revolyutsionist edi, sebebi Ol óz dáwiriniń diniy basshıların shaqırdı hám ayıpladı. Ol óz shákirtlerin sol basshılardıń táliymatın tıńlawǵa shaqırdı, sebebi olar Nızamdı úyretti, biraq Ol olardıń izinen eriwden qaytardı, sebebi olar úyretken nárseni jasamadı (Matta 23:1-3).
Máshihshi yamasa Diniy?
Siz Máshihshisińiz be yamasa ápiwayı ǵana diniy adam sıńız ba? Siz ekewi de bola almaysız! Eger siz qaǵıydalarǵa, hátte Injildiń ilahiy qaǵıydalarına ústirtin erseńiz, ózińizdi diniy adam dep esaplay alasız. Bul sizdi bir topar adamlarǵa, bir qatar táliymatlarǵa yamasa teologiyalıq principlerge eriwge májbúr etedi, hám hátte Injilge sáykes kelmeytuǵın ámeliyatlarǵa hám dástúrlerge alıp keliwi múmkin.
Ekinshi tárepinen, haqıyqıy Máshihshi bir adamǵa eredi: Máshihke. Máshihshi Injildi oqıydı, sebebi ol Máshih haqqında kóbirek biliwdi qáleytini ushın. Isenimshi basqa Máshihshiler menen ushırasadı, sebebi olar jerdegi Máshihniń denesi. Ol yamasa ol xızmet etedi hám Injildiń jaqsı xabarın tarqatadı, sebebi basqalardıń da bul ullı adam, Rabbimiz Isa Máshih, menen birge bolıwın qáleytini ushın.
Saq bolayıq, sebebi bizdiń qulashqa túsken adam tábiyatımız ózimizdiń ar-namısımızdı qanaatlandıratuǵın hár qanday dástúrlerge súyiniwge beyim. Eger ómirimizde islewge ruqsat berilse, bul bizdi Máshihniń shaxsınan alıslatıwı múmkin. «Joqarıdaǵı nárslerdi izleńler, Máshih Qudaydıń oń tárepinde otırǵan jerde» (Koloslıqlar 3:1).
JUWMAQLAW
- Rabbimiz Izrail balaları haqqında olardıń qaysarlıǵın hám boysunbawshılıǵın súwretlew ushın «qaysar» degen sózdi qollandı (Shıǵıw 32:9, Shıǵıw 33:3,5, Shıǵıw 34:9; Yekinshi nızam 9:6,13, Yekinshi nızam 10:16; 2 Shejireler 30:8; Elshiler 7:51).
