Yunus kitabın túsiniw: Avtorlıq hám maqset

Kitaptı kim jazǵan hám qashan?

«Amittaydıń ulı Yunus» (Yunus 1:1 NKJV) b.e.sh. 8-ásirde jasaǵan payǵambar bolıp, ol óz atı menen atalǵan kitaptı jazǵan dep esaplanadı. Ókinishke oray, bul esap geybir tartıslarǵa sebep boldı; bir qatar adamlar: «Bul shınayı boldı ma?» dep soradı. Zamanagóy sınshılar kitaptı tiykarınan onda jazılǵan tábiyattan tıs waqıyalar sebepli qarsı shıǵadı:

Úlken balıq (17-ayat) Barlıq Nineviyanıń táwbe etiw (3:5-10) Ósimlik (4:6) Qurt (7-ayat)

Liberal qarsılaslar Qudaydıń ózi jaratqan tábiyiy tártipten joqarı turatuǵın suverenli háreketlerin qabıl etiwden bas tartadı. Bul adamlar Yunus 1:4, 1:17, 2:10 hám basqalar sıyaqlı esapta kórsetilgen málimlemelerdi biykar etedi. Aqır-aqıbetinde, olar Qudayǵa iseniwdi qálemeydi.

Konservativ alımlar Yunus kitaptı jazǵan dep esaplaydı. Basqalar Yunus avtor bola almaydı dep esaplaydı, sebebi kitap onıń jazǵanın dáw etpeydi, hám kitap payǵambardı úshinshi jekelik túrde atap ótedi. Birinshi pikirge qarsı shıǵıw ushın, Yunus kitabınıń Hosea, Joel, Mikah hám Zefaniya sıyaqlı baslanǵanın atap ótiw múmkin, olardıń avtorlıǵı haqqında tartıs joq. Ekinshi argumentke kelsek, úshinshi jekelik túrde jazıw keń tarqalǵan ámeliyat bolǵan hám Musa hám Yesayaǵa tiyisli shıǵarmalarda da kóriw múmkin.2

Geybir adamlar Yunus kitabınıń b.e.sh. 5- yamasa 4-ásirde anonim túrde jazılǵan dep esaplaydı.1 Eger ol waqıyadan 300 jıl ótkennen keyin jazılǵan bolsa, bul Yunus aytqan esaptıń awızeki túrde berilgenin, Quday tárepinen kimdir onı jazıp alıwǵa hám keleshek áwladlar ushın – biz ushın saqlawǵa buyırılǵanın bildiredi! Romalılarǵa 15:4 bizge: «Aldın jazılǵan hár qanday nárse bizdiń úyreniwimiz ushın jazılǵan, sonlıqtan biz sabır hám Jazıwlardıń teselli arqalı úmitke iye bolıwımız múmkin» dep aytadı. Biz ne bilemiz , Rabbimiz onıń Yahudiy Tawratına, keyinirek Másihshi Bibliyasına qosılıwın támiyinledi. Onıń sózi haqıyqat (Yuhanna 17:17).

Kitap ne ushın jazılǵan?

Rabbimiz Isa bul kitaptıń tariyxıy nızamlılıǵın tastıyıqladı hám Yunus esabınan eki zárúrli sabaqqa silteme berdi:

Sebebi Yunus úlken balıqtıń qarnında úsh kún hám úsh tún bolǵanı sıyaqlı, Adam Balası da jerdiń júreginde úsh kún hám úsh tún boladı (Matta 12:40).

Sebebi Yunus Nineviyalılar ushın belgi bolǵanı sıyaqlı, Adam Balası da bul áwlad ushın sonday boladı... Nineviya adamları bul áwlad penen birge húkimde turadı hám onı ayıplaydı, sebebi olar Yunustıń waz etkeninde táwbe etti; hám haqıyqatında da Yunustan úlkenirek adam bul jerde (Luka 11:30,32).

Rabbimizdiń bul kitaptı Ózi haqqında úyretiw ushın qollanıwı kitaptıń jazılıwınıń eń zárúrli sebepleriniń biri! Bunnan tısqarı, Yunus kitabı Muqaddes Ruhtıń ilhamı menen jazılǵan (2 Petrus 1:21), sebebi ol Adam Balası haqqında payǵambarlıq xabarın alıp kelgen. Biz bilemiz, «Barlıq Jazıwlar» – Yunus kitabın qosqanda – «Qudaydıń ilhamı menen berilgen hám táliymat ushın, ayıplaw ushın, dúzetiw ushın, ádalatlılıqta tárbiyalaw ushın paydalı» (2 Timoteyge 3:16). Bul qızıqlı kitaptı oqıw hám onıń sabaqların búgingi ómirimizge qollanıw arqalı úyreniwimiz múmkin bolǵan ámeliy nárseler bar!

Yunus ne ushın óz tariyxın aytıp berdi?

Zamanagóy ádebiyatta bir adam ózi haqqında keń túrde jaman bolǵan jazba qaldırıwı esitilmegen. Biraq, Yunus bir qatar kemshiliklerdi hám qozǵalańshı háreketlerdi moyınladı, sonıń ishinde onıń:

Nineviyalılarǵa qarsı óshpenlik Qudaydıń buyrıǵına qarsı qozǵalań Ómirleri ushın qorqıwda bolǵan teńizshilerdi esapqa almay uyqlaw Kólege beretuǵın ósimliktiń joǵalıwı ushın Qudayǵa ashıwlanıw Ósimlik sıyaqlı nárselerdi adamlarǵa qaraǵanda zárúrli dep oylaw

Yunus óz tariyxın aytıp beriwge májbúr bolǵan bolıwı júdá itimal! Ol Qudaydıń «meyrimli hám rahimli Quday, ashıwlanıwǵa asıqpaytuǵın hám súyispenshilikke bay, zıyan etiwden qaytatın» ekenligin bilgen (Yunus 4:2). Payǵambar basqalardı keshiriwde Qudaydıń miyrimi haqqında bunı túsingen. Biraq, ol bunıń ózine qalay qollanılıwın úyreniw kerek edi. Mısalı, Rabbimiz Yunustı óz qozǵalańı ushın jazalamadı. Ol payǵambardı keshirdi, úlken balıq arqalı onı saqladı hám Onıń buyrıǵına boysınıw ushın ekinshi múmkinshilik berdi. Yunus bul sabaqtı aqırına shekem úyrenbegen bolıwı múmkin.

Biz de sol sabaqtı úyrendik pe? Ha, Ol hátte meni de súyedi hám maǵan Qudaydıń súyikli Ulınyń tókilgen qanı arqalı gúnálardıń keshiriliwin támiyinledi. Házir de imanı bar adam sıyaqlı, biz gúnálarımız hám ayıplarımız benen islesiw ushın Oǵan kún sayın keliwimiz kerek, sebebi 1 Yuhanna 1:9 da: «Eger biz gúnálarımızdı moyınlasaq, Ol bizdiń gúnálarımızdı keshiriwge hám barlıq ádalatsızlıqlardan tazalawǵa sadıq hám ádalatlı» dep aytılǵan. Tek moyınlaw hám keshiriwdiń taza beti menen ǵana biz Oǵan durıs xızmet etiw ushın qollanılıwımız múmkin.

Yunus sorawǵa juwap bergenin qalay bilemiz?

Quday Yunusqa: «Men Nineviyaǵa, sol úlken qalaǵa, onıń ishinde júz jigirma mıńnan artıq adam bar, olar oń qolı menen shep qolın ajırata almaydı – hám kóp mal-qara bar, meyrim etpewim kerek pe?» (Yunus 4:11) dep soradı. Payǵambar ómir nárselerden áldeqayda zárúrli ekenligin úyrenip alǵan bolıwı júdá itimal. Yunustıń óz gúnáların hám kemshiliklerin moyınlawı Bibliyada jazılǵan jámiyetlik hújjetke aylandı. Bul onıń sabaqtı úyrenip alǵanın bildiriwi múmkin. Bul tariyxtıń Jazıwlarda bolıwı Qudaydıń bizdiń de sol nárseni úyreniwimiz kerek ekenligin bilgenin bildiredi: adamlar nárselerden áldeqayda zárúrli!

ESLETPE

BibleGateway.com – Bibliya Entsiklopediyası, Yunus kitabı
Wikipedia.org – Mills, Watson E; Bullard, Roger Aubrey (1990).

Máńgilik ayıplawdan qutılıwdıń birden-bir jolı óziniń gúnákar ekenligin tán alıw hám Rabbimiz Isanı Qutqarushı sıpatında qabıl etiw. Húkim haqqındaǵı eskertiw Injildiń bir bólegi:

Adamlarǵa bir ret óliw belgilengen, biraq bunnan keyin húkim (Evreylerge 9:27 KJV).

Bul «bir ret» siz ushın, ózgerilmegen oqıwshı, bir demde bolıwı múmkin. Hátte 40 kúnlik eskertiwdiń paydasın kóriwińizdi qalay bilisińiz múmkin (Luka 12:20)?