SORAW:
Iltimas, Eski Testamenttegi kiyim kodları haqqında kóbirek biliwge járdem beriń. Mısalı, er adam hayal kiyimin kiyiwge bolmaydı; jún hám zıǵır aralastırılmawı kerek edi. Bul nızamlardı kim berdi – Quday yamasa Musa? Sol waqıtta bul nızamlardıń payda bolıwına ne sebep boldı: turmıs tárizi, klimat yamasa basqa nárse? Onıń maqseti ne edi? Ol tek sol waqıttaǵı máselelerdi sheshiwge arnalǵan ba yamasa dawam etiwge arnalǵan ba? Iltimas, kiyim haqqındaǵı bul qaǵıydalardıń barlıǵınıń tariyxıy fonın beriń.
JUWAP:
Biz bul sorawlardı berilgen tártipte almaymız. Shınında da, biz bul nızamlardı basqaratın ilahiy principlerge qaraǵanımızda, sorawlar artqa sheginedi.
Birinshiden, 2 Timotey 3:16-17 (NKJV) bizge aytadı: «Barlıq Injil Qudaydıń ilhamı menen berilgen, hám tálimat ushın, ayıplaw ushın, dúzetiw ushın, ádillikte tálimat ushın paydalı, solay etip Qudaydıń adamı kámil bolıwı múmkin, hár bir jaqsı jumıs ushın tolıq jabdıqlanǵan.» Elshi Pawıl Timoteyge bul xattı jazǵanda, adamlar pútkil Eski Testamentke iye edi. Jańa Testamenttiń tek bir bólegi jazılǵan edi, hám bul xatlar hám bir qatar jeke kitaplar túrinde edi. Baspa áli oylap tabılmaǵan edi, sonlıqtan bular qol menen kóshirilgen edi. Óte az Máshihshiler biz házir Jańa Testament dep ataytuǵın nárseniń kishkene bóleginen kóbiregine iye bolatuǵın edi. Olar iye bolǵan nárselerdi qádirleydi.
Muqaddes Ruwxtıń Musanı Qaytalaw nızamı kitabın jazıwǵa ilhamlandırǵanın (34-bólimnen basqa, sebebi bul basqa birew tárepinen jazılǵan sıyaqlı) itibar menen esleyik. Kitap Qudaydıń Muqaddes Sóziniń bir bólegi, hám Quday Óz Sóziniń artında turadı. Rabbımız Isa ayttı: «Men Nızamdı yamasa Payǵambarlardı joq etiwge keldim dep oylamań. Men joq etiwge emes, al orınlawǵa keldim. Sebebi, shınında da, men sizlerge aytaman, aspan hám jer ótip ketpeyin, nızamnan bir noqat yamasa bir sızıq hesh qashan ótip ketpeydi, barlıǵı orınlanǵansha» (Matta 5:17-18).
Quday nızamdı Óz jerdegi xalqı Izrailge berdi, hám olar ayttı: «Rabbımız aytqan barlıq nárselerdi biz isleyik» (Shıǵıw 19:8). Biraq, olar ózleriniń asıǵıs wáde etken nárselerin orınlawda qattı sátsiz boldı, óz gúnáların aqırında Qudaydıń Ulı, bizdiń Rabbımız Isa Máshihti krestke qadaqlaw menen tamamladı. Biz Máshihshiler nızam astında emes, sebebi Máshih óldi, ólilerden tirildi, aspanǵa kóterildi hám Muqaddes Ruwxtı bizdiń ishimizde jasawı, úyretiwi hám barlıq haqıyqatqa baslawı ushın jiberdi. Máshih Ózi biz eretuǵın úlgi bolıwı kerek. Geybir evrey isenim etiwshiler basqa milletlerden kelgenlerdi súnet etiwge hám nızamdı saqlawǵa májbúr etiwdi qáledi, biraq Muqaddes Ruwx Háreketler 15-te Máshihtiń tamamlaǵan jumısına hesh nárse qosılmawı kerek ekenligin anıq kórsetti. Bul Galatiyalılarǵa Xat bul qátelik ideyaǵa qarsı gúresiw ushın jazılǵan edi.
Hátte Qudaydıń Sóziniń biz Máshihshilerge tuwrıdan-tuwrı qollanılmaytuǵın bólimleri de Injilde óz ornına iye. Biz olardan áyyemgi tariyxtan kóbirek úyrenemiz; biz Qudaydıń kóplegen zárúrli máselelerge qalay qaraytuǵının anıqlaymız. Genezis kitabınıń birinshi bóliminde biz kóretuǵın bir nárse, Quday barlıq aqıllı tártip Qudayı, ol aralasıwlarǵa jiyrenedi. Ol jaqtılıqtı qarańǵılıqtan, joqarıdaǵı suwlardı tómendegi suwdan, qurǵaq jerdi teńizlerden ayırdı. Quday ósimliklerdi hám miywe tereklerin hám barlıq túrli tirilik iyesin óz túrlerine sáykes jarattı, hám adamzatı, er hám hayaldı jarattı.
Onıń bul bólekleniwler ushın óz sebepleri bar. Mısalı, Efeslikler 5:22-33-te Ol adamzatıń er hám hayal bolıw faktin usındı. Ol sonday-aq olardı nekede biriktiretuǵın Ózi ekenligin kórsetti, hár biri ózgeshe rolge iye bolıp, Máshih hám Shirkewdiń bir túri sıpatında bir-birin tolıqtıradı. Basqa Injiller bul ájayıp qatnasıqtı jáne de kórsetedi.
Ol hárdayım Ózi bergen buyrıqlar yamasa kórsetpeler ushın óz sebeplerin bermeydi. Biraq geyde Ol beredi. Qaytalaw nızamı 4-ti itibar menen oqıw, nızamdı Izrail ushın berilgenin hám olardı jerdegi basqa barlıq milletlerden ayırǵanın anıq kórsetedi. Ezekiel 44:18 Izrailge jún hám zıǵır aralastırılǵan kiyimlerdi kiyiwge bolmaytuǵın buyrıqqa bir qansha jaqtılıq tógip beredi. Mıń jıllıqta qurılatuǵın ibadatxana hám sol waqıttaǵı ruxaniylerdiń xızmeti haqqında sóylegende, Quday olardıń Oǵan xızmet etken waqıttaǵı kiyimleri zıǵırdan isleniwi kerek dedi: «olar terletetuǵın hesh nárse kiyiwge bolmaydı.» Genezis 3:19-da, Adamdıń Quday oǵan bergen jalǵız buyrıqqa qasarıwınıń nátiyjesiniń bir bólegi sıpatında, oǵan aytıldı: «Júzińniń teri menen nan jeseń, jerge qaytıp kelgenińshe.» Ruxaniydiń xızmeti quwanıshlı imtiyaz bolıwı kerek edi, awır, terletetuǵın miynet emes.
Quday er hám hayaldı hár túrli etip jarattı, hár biri óziniń Quday bergen rolge iye bolıp, biraq bir-birine mútáj hám bir-birine baylanıslı. 1 Korinfliler 11-degi baslıq bóliminde, bul sonday-aq Máshihshi er hám hayallardıń shashı hám bas kiyimi ushın Qudaydıń kórsetpelerin beredi, biz oqıymız: «Biraq, Rabbımızda er adam hayaldan ǵárezsiz emes, hám hayal er adamnan ǵárezsiz emes. Sebebi hayal er adamnan kelgeni sıyaqlı, er adam da hayal arqalı keledi; biraq barlıq nárseler Qudaydan» (11-12-ayatlar). Basqa jerlerde, biz aldın aytıp ótkenimizdey, hayallar Shirkewdiń bir túri hám er adamlar Máshihtiń bir túri bolǵanı ushın, hayallar ózlerin ádepli kiyiniwge hám qımbat bahalı zergerlik buyımları menen ózlerin kórsetpewge shaqırıladı (1 Timotey 2:9-15; 1 Petrus 3:1-6). Máshih kórsetiliwi kerek bolǵan Bir, hám Shirkew Oǵan boysınıwda bolıwı kerek. Sonday-aq, quyash dańqlı nur shashıp turadı, al ay nurı quyash nurınıń basılǵan sáwlesi bolıp, ásirese quyash kórinbeytuǵın túnde kórinedi.
Izrailge nızamlar bergende, Quday olardıń turmıs jaǵdayların esapqa aldı. Mısalı, Shıǵıw 35:3-te Quday Izrailliklerge Shabbat kúni óz turar jaylarında ot jaǵıwdı qadaǵan etti. Sanlar 15:32-36-da bizge Shabbat kúni shóp jıynap atırǵan adam haqqında aytıladı, anıǵıraq aytqanda ot jaǵıwǵa tayarlıq kórip atırǵan edi. Quday bul adamdı pútkil Izrail jıynalısı tárepinen tas penen urıp óltiriwdi buyırdı. Quday Óz xalqın shól arqalı qardıń yamasa óte suwıq hawanıń siyrek bolatuǵın jerine alıp kiyatırǵan edi. Eger Ol olardıń watanı ushın Sibir yamasa Alyaskanı bergen bolsa, bunday buyrıq shınayı qıyınshılıq bolǵan bolar edi.
Quday hesh jerde er adamlar kiyimin hayallar kiyimine qarama-qarsı anıqlamaydı. Klimat hám iskerliktegi ayırmashılıqlar ne kiyiw kerek ekenligin esapqa aladı. Bizdiń kiyimlerimiz ózimizdi basqalarǵa qalay usınatuǵınımızdı kórsetedi, hám olar Injilde bunıń bir túri. Qudaydıń jerdegi xalqı er hám hayal arasında ayırmashılıqtı saqlawı kerek edi. Qudaydıń aspan xalqı – Máshihshiler – bunı esapqa alıwı kerek. Quday unisexke jiyrenedi – moda dizaynerleriniń jınıslar arasındaǵı bul ayırmashılıqtı buzıwǵa urınıwı. Hám dúnyada sayaxatshılar hám bólginshiler bolǵanımız sıyaqlı (Evreyler 11:13; 1 Petrus 2:11-ge qarań), biz ózimizge itibar tartıwǵa umtılmawımız kerek. Kerisinshe, biz adamlardı Rabbımızǵa kórsetiwimiz kerek.
Quday Óz Sózinde gomoseksuallıqqa hám Injil dáwirindegi putparast xalıqlar arasında keń taralǵan adam jınıslıǵınıń barlıq buzılıwlarına qarsı anıq sóyledi. Bular búgingi kúnde kóplegen mámleketlerde basqa turmıs tárizleri sıpatında ilgeriletilip, hátte nızamlı túrde qorǵalmaqta. «Zına» hám «gúná» sózleri búgingi dúnyada siyrek esitiledi. Adamdıń standartları tez ózgeredi, ádette jamanǵa qaray. Quday ózgermeydi hám Onıń standartları ózgermeydi yamasa adamdıń barǵan sayın anıq jamanlıǵına beyimlespeydi. Hám biz isenim etiwshiler dúnyada jasasaq ta, biz dúnyadan emesbiz (Yuhanna 17:11,14). Biz Rabbımız Isanıń keliwin hám bizdi Ózine, bul házirgi jaman dúnyadan alıp ketiwin kútip atırmız, yamasa kútiwimiz kerek. Bul bizdiń «qutlı úmitimiz», onnan keyin jeti jıllıq azap dáwirinen keyin «bizdiń ullı Qudayımız hám Qutqarımız Isa Máshihtiń dańqlı kórinisi» boladı (Titus 2:13). Ol ádil húkim etedi hám keyin bul jerde, Ol krestke qadaqlanǵan hám áli de biykar etilgen jerde ádillikte húkimranlıq etedi. Rabbımız Isa, kel!
SORAW:
Eski Testamenttegi kiyim kodı haqqındaǵı sorawıma juwabıńız ushın raxmet. Biraq Qaytalaw nızamı 22:5-tiń tariyxıy fonı aytılmaǵan. Iltimas, bul Injilge túsinik alıwǵa járdem beriń. Taǵı, eger Harunǵa ruxaniy sıpatında kassok islep shıǵarılǵan bolsa, búgingi kúnde isenim etiwshiler tárepinen ibadat waqtında arnawlı kiyim qollanıw múmkinshiligi bar ma? Kóp raxmet.
JUWAP:
Qaytalaw nızamı «Ekinshi Nızam» degen mánisti bildiredi. Pútkil kitaptıń tariyxıy fonı onıń baslanǵısh ayatlarında kórsetilgen. 1-bólimniń 1-aytı bizge Musa bul kitaptıń sózlerin Izrail xalqına aytqan jerdi aytadı. Bul Kanaán jeriniń shól tárepinde edi, sebebi xalıq Yosua 3–4-ke shekem Wáde etilgen jerge ótpesti. Qaytalaw nızamı Izrail xalqı Egipetti tárk etkeninen keyin qırqınshı jıldıń on birinshi ayınıń birinshi kúni berilgen edi (1:3). Olar Egipetti Paskal túninde – báhárdiń birinshi ayınıń on besinshi kúni erte waqıtta tárk etken edi (Shıǵıw 12-ge qarań). Sonlıqtan, Qaytalaw nızamı kitabı bizdiń waqıttı esaplawımız boyınsha Egipetti tárk etkeninen keyin qırqınshı jıldıń fevral ayınıń aqırı yamasa mart ayınıń baslarına tuwrı keledi. Bul dúnya bóleginiń klimatı AQSH-taǵı Qubla Karolina klimatı menen salıstırılǵan, jılı.
Musaǵa Quday tárepinen óz xalqı menen jerge kirmeytuǵını aytılǵan edi (Qaytalaw nızamı 4:21). Sonlıqtan bul jerde, Iordan dáryasın kesip ótiwge hám Quday olardıń berip atırǵan jerin basıp alıwǵa tayar turǵan xalıqqa, Musa Quday olardıń bergen nızamların qayta kórip shıqtı hám olardı Oǵan boysınıwǵa shaqırdı, boysınbawdıń aqıbetlerinen eskertti. Bul nızamlar arasında qarama-qarsı jınıstıń kiyimlerin kiyiwdi qadaǵan etiw bar. Bir túsindiriwshi Kanaán xalqınıń putparastlıǵı ádep-ikramlılıq penen tıǵız baylanıslı ekenligin kórsetken, hám bul, bálkim, bul qadaǵan etiwdiń tiykarında jatır.
Adam nekeleri Efeslikler 5:22-33-te Máshih hám Shirkewdiń birlesiwiniń tipik kórinisi dep járiyalanǵan. Qudaydıń nekedeǵı ideyası bir (er) kúyewdiń bir (hayal) hayalǵa iye bolıwı. Nekege deyingi jınıslıq qatnasıq (Quday onı «zına» dep ataydı), unisex, bir jınıslı neke, gomoseksuallıq, transvestizm hám ilahiy neke institutınan tıs basqa hár qanday jınıslıq qatnasıqlar Qudaydıń adamzat ushın erkinligine qarsı keledi. Quday bulardı Óz jerdegi xalqı Izrailge bergen nızamında anıq kórsetedi. Ol bunday qatnasıqlardı «gúná» dep ataydı, hesh qanday gúman etpesten.
Bizdiń kiyimimiz ózimizdi basqalarǵa qalay usınatuǵınımızdı kórsetedi. Sonlıqtan, jınıslar arasındaǵı ayırmashılıqtı jasırǵan kiyimler Quday tárepinen qadaǵan etilgen edi. Bul klimatlıq jaǵdaylar sebepli islenbedi; bul Qudaydıń muqaddesligi hám milletlerdiń putparastlıǵınıń tómenlewi yamasa buzılıwına qarama-qarsı másele edi. Búgingi kúnde kóplegen mámleketler Quday «gúná» dep ataytuǵın nárselerdi nızamlı hám siyasiy jaqtan durıs etken. Geybir mámleketlerde bul túrli gúnálarǵa qarsı Quday menen birge turǵan adam nızamlı jazalarǵa ushıraydı.
Búgingi kúnde isenim etiwshilerdiń ibadat waqtında kiyiwleri ushın arnawlı kiyim túrine kelsek, Quday hesh qanday talap etpeydi, sonlıqtan biz de hesh qanday talap etpewimiz kerek. Izrail Qudaydıń jerdegi xalqı edi. Millet Rabbımız buyırǵan hár qanday nárseni orınlawǵa saltanatlı túrde wáde bergen edi. Quday olardı óz wádelerine bayladı. Olardıń ibadatı hár tárepten sezimlerge unaytuǵın edi: kórinetuǵın qurbanlıqlar, saz ásbapları hám sonday-aq tálim alǵan er adamlar xorları tárepinen aytılǵan dawıslı muzıka, Harunnan kelgen arnawlı miyrasxor ruxaniylik hám Levit járdemshileri, ruxaniyler ushın arnawlı regaliya, xosh iyisli tútetki hám maylaw mayı, ibadat etiw ushın tásirli hám ullı imarat.
Haqıyqıy Injil Máshihshiligi bulardıń hesh birin talap etpeydi. Máshih, aspanlardaǵı Basımız, biz jıynalıwımız kerek bolǵan oray. Ol «eki yamasa úsh adam Onıń atına jıynalǵan jerde» Óziniń ortada bolıwın wáde etedi (Matta 18:20). Yakob 2:1-4 bay adamlar jaqsı kiyimler menen hám kámbaǵal adamlar kerisinshe kiyimler menen olardıń jıynalıslarında birge tabılatuǵının kórsetedi. Quday adamlarǵa húrmet etpeydi. Ol bizdi qanday bolsaq, sonday qabıl etedi.
Eger biz Onıń aldına taza kiyimler kiyip kelsek, biz bunı Oǵan húrmet kórsetiw ushın isleyimiz, biraq sırtqı kózqarastan Máshihshiler ibadat etken waqıtta olardıń kórinisinde birdey bolıwı shárt emes. Hayallar 1 Timotey 2:9 hám 1 Petrus 3:3-4-te ózlerin ádepli bezewge shaqırıladı, biraq bul kúndelik turmıs ushın; Máshihshilerge ibadat ushın qalay kiyiniw kerek ekenligi haqqında arnawlı kórsetpe berilmegen. Er adamlar aq kóylek hám kostyum hám galstuk kiyiwge májbúr emes, geybir waqıtları geybir adamlar talap etiwge urınǵanı sıyaqlı. Máshihshilerdiń birdey kiyiniwinde hesh qanday jaman nárse joq, eger bul olardan talap etilmese yamasa kútilmese. Topardaǵı geybir adamlar basqalardan ózlerin ajıratıw ushın arnawlı kiyim kiyiwleri, gúya olar qudaylıraq yamasa zárúrliroq sıyaqlı, Eski Testamenttegi ruxaniylerge jumısta bolǵanda kiyiw talap etilgeni sıyaqlı, nadurıs. «Sizlerdiń bir úyretiwshińiz bar, Máshih, hám sizler barlıǵıńız áǵa-iniler» (Matta 23:8).
