«Olar samal aldındaǵı saman sıyaqlı bolsın.» Zábúr 35:5 (NIV)
- «Ólim dushpanlarımdı tosatınan qaplap alsın; olar tiriley qábirge túsip ketsin.» Zábúr 55:15
- «Ya Quday, olardıń awzındaǵı tislerin sindir.» Zábúr 58:6
- «Olar ómir kitabınan óshirilsin hám ádillik penen birge jazılmasın.» Zábúr 69:28
- «Onıń balaları ákesiz, al hayalı tul bolsın.» Zábúr 109:9
- «Baxıtlı ol ... seniń nárestelerińdi uslap, olardı taslarǵa urǵan.» Zábúr 137:9
«Iye, olardı joq et!» Bul Injilden alınǵan duwaǵa uqsamaydı, sonday ma? Jaqsı, Zábúrlerden tańlap alınǵan tekstlerge qaytadan názer salıń. Bul duwalardıń mánisi joq etiwdi soraw emes pe? Biraq bunday duwa sorawları Injilge qalay kirgiziliwi múmkin? Isa «Kórshińdi ózińdey súy» (Matta 22:39) demedi me? Injildegi bul kózge kórinetuǵın qarama-qarsılıqtı qalay túsindiremiz?
Joqarıdaǵı dáliller bazı qarǵıs ayatı Zábúrlerinen alınǵan. Qarǵıs aytıw degenimiz – jamanlıqtı shaqırıw yamasa qarǵaw. Zábúr 7, 35, 55, 58, 59, 69, 79, 109, 137 hám 139-larda Zábúr jazıwshısınıń dushpanlarına Qudaydıń húkimin sorawshı duwalar bar. Bul Zábúrler kóplegen máselelige sebep boldı, sebebi Jańa Ósiyet hár kimdi – sonday-aq dushpanlarımızdı da súyiwge (Matta 5:44) úlken itibar beredi.
Eski Ósiyetke ǵana tán be?
Bul Zábúrlerdegi qarǵıslar muhabbatqa sonshalıq uzaq bolǵanlıqtan, bazı máseleli adamlar Dawıt hám basqa Zábúr jazıwshıları dushpanları haqqında bul duwalardı etkenlerinde qátelesken degen juwmaqqa keldi. Olar keshiriliwi kerek, bul máseleli adamlar aytadı, sebebi olar Eski Ósiyet dáwirinde, Jańa Ósiyet máseleli muhabbat tálimatınan aldın jasaǵan. Bul kózqarasta, qarǵıs ayatı Zábúrleri Muqaddes Jazıwǵa kirgizilgen, sebebi Mesiya kelgennen keyin hám biz Jańa Ósiyet haqıyqatınıń nurında jasap atırǵanımızda, bizdiń qatnaslarımız qansha ózgeriwi kerek ekenligin kórsetiw ushın.
Muqaddes Jazıwdı túsindiriw hárdayım jazılǵan tariyxıy kontekstti esapqa alıwı kerek bolsa da, qarǵıs ayatı Zábúrleri Qudaydıń dushpanlarımızǵa bolǵan muhabbatı haqqındaǵı keyingi wáhiyin Eski Ósiyet bilimsizligi sıpatında túsindirilip bolmaydı. Dawıttıń qarǵıs ayatı Zábúrleriniń birinde ózine qarsı bolǵanlarǵa bolǵan muhabbatı haqqında jazǵanın tıńlań. «Doslıǵım (muhabbatım) ushın olar meni ayıplaydı, biraq men duwa etiwshi adamman. Olar jaqsılıqqa jamanlıq penen, al doslıǵıma óshpenlik penen juwap beredi» (Zábúr 109:4-5).
Dawıttıń qızǵanısh sebepli Dawıttı óltiriwge umtılǵan patsha Sawlǵa kórsetken jaqsılıqların da esleń (1 Samuel 24, 26). Kórshińizdi hám dushpanıńızdı súyiw tek Jańa Ósiyette ashıqqa shıǵarılǵan túsinik emes. Isa kórshińizdi ózińizdey súyiwdi buyırǵanda, Ol Eski Ósiyet Nızamınan (Levitler 19:18) dálil keltirgen. Dushpanlarıńızǵa muhabbat kórsetiwge kelsek, bul da Eski Ósiyet Nızamınıń bir bólegi: «Eger dushpanıńızdıń ógiz yamasa eshegi adasıp júrgenin kórseńiz, onı oǵan qaytarıp beriwdi umıtpań. Eger sizdi jek kóretuǵın adamnıń eshegi júginiń astında qulap qalǵanın kórseńiz, onı sol jerde qaldırmań; oǵan járdem beriwdi umıtpań» (Shıǵıw 23:4-5). Dushpanıńızǵa muhabbat kórsetiw de Eski Ósiyet hikmet ádebiyatınıń bir bólegi: «Dushpanıńız qulaǵanda quwanbań; ol súrungen waqıtta júregińiz quwanbasın» (Nasiyatlar 24:17). Qarǵıs ayatı Zábúrleri Eski Ósiyet bilimsizligi sıpatında túsindirilip bolmaydı.
Bunnan tısqarı, qarǵıs ayatı Zábúrleri basım yamasa quwǵın astında ózin joǵaltqan Zábúr jazıwshılarınıń waqıtsha shıǵarıwları hám keyin tınıshlıǵın qayta tiklegen jazıwları sıpatında qaralıp bolmaydı – bul biz hámme waqıtta etetuǵın nárse. Qarǵıs ayatı Zábúrleri tariyxıy bayan emes – olar lirikalıq qosıqlar. Olar qorǵanbasız waqıtlarda jazılmaǵan, biraq tınısh waqıtlarda metodikalıq túrde dúzilgen. Haqıyqatında da, atlarınan kórinip turǵanınday, qarǵıs ayatı Zábúrleriniń kópshiligi jámiyetlik ibadatta aytılıwı ushın jazılǵan!
Qarastırılatuǵın bazı máseleler
Qarǵıs ayatı Zábúrleriniń qıyın sorawına jetkilikli juwap beriw ushın bir qatar máselelerdi qarastırıw kerek. Birinshiden, qarǵıs aytıw Zábúrlerdiń salıstırmalı túrde kishi teması ekenligin atap ótiw kerek. Hátte qarǵıs ayatı dep atalǵanlarında da, haqıyqıy qarǵıs aytıw kólemi sheklengen. Haqıyqatında da, «qarǵıs ayatı Zábúrleri» dep aytqannan góre, «Zábúrlerdegi qarǵıslar» dep aytıw durıs boladı. Bizdiń sorawımız Eski Ósiyetke, yamasa Zábúrlerge, yamasa hátte qarǵıs ayatı Zábúrleriniń kópshiligine tán bolmaǵan temaǵa tiyisli.
Eske alıw kerek bolǵan basqa bir másele, giperbola (maqsetli asıra aytıw) evrey poeziyasında jiyi qollanılatuǵın sóz figurası. Mısalı, Dawıttıń Zábúr 6:6 (NASB) degi joqlawın qarastırıń: «Hár tún men tósegimdi júzdirip, kóz jaslarımnan divanımdı eritip jiberemen.» Bunday asıra aytılǵan súwretlew hesh qashan sózbe-sóz qabıl etilmeydi! Evrey poeziyasınıń reńli asıra aytıwı qarǵıslardı túsindirmese de, «tislerdi sindiriw» hám «nárestelerdi urıw» sıyaqlı ańlatpalardı túsindiredi.
Bizdiń sorawımızǵa tiyisli áhmiyetli bir másele, Zábúrlerdegi qarǵıslardıń hesh biri jeke ósh alıwdı soraw emes. Qarǵıslardı qorshap turǵan kontekstti teksergenimizde, Zábúr jazıwshısı jeke ósh alıwǵa qatnaspaydı, biraq Qudaydıń ádil standartlarınıń Onıń jamanlardıń gúnáları ushın húkimi arqalı qollap-quwatlanıwın qáleydi. Mısalı, Zábúr 58:10-11 ge názer salıń: «Ádil adam ósh alıwdı kórgeninde quwanadı; ol ayaqların jamanlardıń qanına juwadı. Hám adamlar aytadı: ‘Haqıyqatında da ádil adam ushın sıylıq bar; haqıyqatında da jerde húkim etetuǵın Quday bar!’»
Basqa bir mısal ushın, Zábúr 109:16-18 degi qarǵıstıń sebebine názer salıń: «Sebebi ol mehribanlıq kórsetiwdi eslemedi, biraq azap shekken hám muǵtaj adamdı, hám júregi túsip ketken adamdı óltiriw ushın quwǵın etti. Ol qarǵıstı jaqsı kórdi, sonlıqtan ol oǵan keldi; hám ol bereketke quwanbadı, sonlıqtan ol odan uzaq boldı. Biraq ol ózin qarǵıs penen kiyimindey kiyindi, hám ol onıń denesine suw sıyaqlı, hám súyeklerine may sıyaqlı kirdi.»
Zábúr 55:15 (NIV) degi qarǵıstıń sebebi de anıq: «Sebebi jamanlıq olardıń arasında jaylasqan.» Asafdıń qarǵıstıń konteksti anıq Qudaydıń ádil abıroyın qollap-quwatlawǵa tiyisli. «Kórshilerimizdiń qushaǵına sizge atqan ayıpların jeti ese qaytarıń, Ya Iye» (Zábúr 79:12). Jamanlar Zábúr jazıwshısınıń dushpanları, sebebi olar Qudaydıń dushpanları. «Ya Iye, Seni jek kóretuǵınlardı jek kórmeymen be, hám Saǵan qarsı shıqqanlardı jek kórmeymen be? Men olardı tek jek kóremen; men olardı dushpanlarım dep esaplayman» (Zábúr 139:21-22).
Hátte Zábúr 137 degi «nárestelerdi uslap, olardı taslarǵa urıw» haqqındaǵı qatal til de kontekstte qaralıwı kerek. Aldınǵı eki ayatta Zábúr jazıwshısınıń dushpanı anıqlanadı: «Ya Iye, Ierusalim qulaǵan kúni Edomlıqlardıń ne islegenin esle. ‘Onı buzıń,’ olar qıshqırdı, ‘onı tiykarlarına shekem buzıń!’ Ey Babilon qızı, joq etiwge hákim etilgen, baxıtlı ol, bizge islegenleriń ushın saǵan qaytarǵan.» Bul Zábúr tutqınlıqta bolǵan evreyler tárepinen jazılǵan hám Qudaydıń Ierusalimdegi qutsal jayın joq etken hám Izrail xalqına kóplegen qorqınıshlı isler islegen putparast Babilonlılarǵa (hám Edomlılarǵa) qarsı qaratılǵan. Bul ádillik ushın shaqırıq shama menen 50 jıldan keyin, Parsiya Babilondı b.e.sh. 539-jılı awdarǵanda juwap berildi.
Ádillik Usıwın Ótinish
Zábúr jazıwshıları jeke ósh alıwǵa umtılmadı, biraq Qudaydıń ádilliginiń jerdegi húkimetinde ashıqqa shıǵarılıwın qáledi. Bul Eski Ósiyet dáwirinde ayrıqsha áhmiyetli edi, sebebi ólimnen keyin bolatuǵın sońǵı húkimlerdiń túsinikleri ele tolıq ashıqqa shıǵarılmaǵan edi. Máseleli adamlar búgin hámme nárse aqırǵı waqıtlarda «juwılıp shıǵatuǵının» jaqsıraq túsinedi, sebebi bizde tolıq Injil bar. Biraq Eski Ósiyetke isenetuǵın adam ushın, bul ómirde qudasız hám jamanlardıń húkim etilgenin kóriw óte áhmiyetli edi, sebebi Quday hám Onıń ádil standartları aqlandı. Bul, qarǵıs ayatı Zábúrleriniń kópshiligin jazǵan Dawıt ushın ayrıqsha durıs edi, sebebi onıń Izrail patshası sıpatındaǵı lawazımı. Qudaydıń tańlap alǵan xalqınıń maylanǵan húkimdarı sıpatında, Dawıt óz húkimetiniń Qudaydıń ádillik standartların sáwlelendiretuǵının bildi. Biz onıń 2 Samuel 23:1-7 degi sońǵı sózlerininen kóremiz, Dawıt patsha sıpatında Qudaydıń sózlewshisi bolıw hám ádillikti qollap-quwatlaw juwapkershiligine iye ekenligin túsindi.
Qarǵıs ayatı Zábúrleri sorawına basqa bir anıq juwap, olar Qudaydıń minez-qulqınıń ádil tárepin kórsetedi. Quday tek ǵana súyispenshilikli hám mehriban emes; Ol ádil hám qutsal, hám Ol gúnádan jek kóredi. Ol gúná menen húkimde islesiwi kerek. Qarǵıs ayatı Zábúrlerindegi duwalar bolǵan sóz dizbekleri basqa Zábúrlerdegi jamanlarǵa qarsı Qudaydıń háreketleriniń anıq bayanları. Tómendegi tańlawlardı qarastırıń: «Jamanlar ... samal ushırıp ketetuǵın saman sıyaqlı» (Zábúr 1:4). «Barlıq dushpanlarımdı jaǵınan urıń; jamanlardıń tislerin sindiriń» (Zábúr 3:7). «Biraq barlıq gúnákarlar joq etiledi; jamanlardıń keleshegi kesiledi» (Zábúr 37:38). «Biraq Sen, Ya Quday, olardı buzılıw shúńqırına túsiresen; qanlı hám aldawshı adamlar ómiriniń yarımın da jasamaydı» (Zábúr 55:23).
Jańa Ósiyettegi Qarǵıslar
Atap ótiw kerek bolǵan sońǵı bir másele, qarǵıs aytıw Jańa Ósiyetke jat emes. Iye Isa shártsiz muhabbattı úyretti hám ámelge asırdı, biraq Ol Kapernaum, Xorazin hám Betsaida qalasındaǵı isenbes qalalardı da qarǵadı. Ol olardıń Tir, Sidon yamasa Sodomnan da úlken húkim astında ekenligin ayttı (Matta 11:20-24). Zábúr 69 daǵı qarǵıslar (salawatlı «ómir kitabı» bayanatı menen birge) Mesiya Zábúri bolǵanı ushın, Mesiya sózleri dep aytılıwı múmkin. Keshirilmes gúná haqqındaǵı bayan (Mark 3:22-30) da Isanıń qarǵısı edi. Bul Onıń keremet islewshi kúshin Shaytanǵa tiyisli dep esaplaǵan Fariseylerge qarsı húkim edi.
Jańa Ósiyettegi qarǵıs aytıw Iyeimizdiń Injillerdegi bayanları menen sheklenbeydi. Korinfliklerge birinshi xatın juwmaqlap, Pawıl jazdı: «Eger kimde-kim Iyenı súymese, ol qarǵıs bolsın» (1 Korinflikler 16:22 NASB). «Qarǵıs» kúshli sóz bolıp, «lánetlengen» dep awdarıwǵa boladı. Pawıl bul sózdi Galatiyalılarǵa 1:8-9 (NIV) de eki ret qollanǵan: «Biraq biz yamasa aspannan bir perishte sizge biz waz etkennen basqa injildi waz etse de, ol máńgilikke qarǵıs bolsın! Biz aldın aytqanımızday, endi qaytadan aytaman: Eger kimde-kim siz qabıl etkennen basqa injildi waz etse, ol máńgilikke qarǵıs bolsın!» Ashıqqa Shıǵarıw Kitabınıń bir tárepi, ol áwliyelerdiń jerge ádillik alıp keliw ushın etken qarǵıs duwalarına juwap bolıp tabıladı. «Qansha waqıtqa shekem, Húkimdar Iye, qutsal hám haqıyqıy, Sen jerde jasawshılardı húkim etip, qanımızdı ósh almay turıpsan?» (Ashıqqa Shıǵarıw 6:10).
Bizdiń Qálewimiz
Jeke ósh alıwǵa umtılıw máseleli adam ushın hesh qashan tańlaw emes, hám biz hárdayım Qudaydıń oyında bolıwımız kerek, «hesh kimniń joq bolıwın qálemey, barlıǵınıń táwbege keliwin qáleydi» (2 Petrus 3:9). Biraq sol bir waqıtta biz Qudayımızdıń atı hám minez-qulqınıń háqarátleniwiniń qálemeymiz. Biz Qudaydıń ádilligi «jerde aspandaǵıday» ámelge asatuǵın waqıt ushın duwa etemiz. Biz bul duwalardı tolıq túsinip etemiz, aqırǵı analizde qutsal Qudaydıń ádilliktiń universal húkimranlıǵı jamanlardıń máńgilik jazalanıwın talap etedi. Qarǵıs ayatı Zábúrleri bul qudasız qatnastıń Eski Ósiyet ańlatpası.
