Vine’s Jańa Ósiettigi Sózler Sózligine qaraǵanda, qumarlıq ushın grek sózi «hár qanday kúshli qálewdi bildiredi.» Sózdiń ózi qáweterli yamasa gúnalı bolmasa da, Jańa Ósiyette otız retke jaqın kúshli unamsız mániste qollanılǵan. Ol jaǵdaylardıń jigirmasında ol «jaman,» «gúnalı,» «buzıq,» hám «qudasız» sıyaqlı sıpatlar menen ózgertilgen, hám bul ózgertiwshiler bolmasa da, kontekst onıń qudasız ekenligin kórsetedi.
ONAMLI
Bul sóz jaqsı yamasa unamlı mániste tek úsh ret ushırasadı: Luka 22:15 (NIV) te, Isa emotsional túrde: «Men sizler menen bul Pásxa bayramın azap shegiwimnen aldın júdá qáledim jewdi»; Filipililerge 1:23 te, Pawıl: «Men ketip, Máshih penen birge bolıwdı qáley men, bul ádewir jaqsı»; hám 1 Salonikalılarǵa 2:17 de, Pawıl Salonikalılardı kóriwge bolǵan «kúshli saǵınıshın» bildirgen. Sózdiń kúshliligi eki bólimde bir hal yamasa sıpat penen basım kórsetilgen.
Biz bul úsh jaǵdayda kúshli qálewdiń jaqsı hám muqaddes maqset penen, hám Qudaydıń erki menen tolıq úyleskenligin kóremiz. Isanıń eń jaqın dosları menen sońǵı Pásxanı – Óziniń baslanıwı kerek bolǵan azabınıń payǵambarlıq bayramın – bólesiwge bolǵan ıqlaslı qálewi Onıń qutqarıwshı missiyasına tolıq sáykes keledi. Pawıldıń Máshih penen birge bolıwǵa bolǵan shoshqın qálewi Isanıń Óz qutqarılǵanların úyge alıp keliwge bolǵan qálewi menen sáykes keledi (Yoxanna 17:24). Hám Pawıldıń óz apostollıq miynetleriniń jemisin qayta kóriwge bolǵan saǵınıshı da Qutqarıwshınıń Óz súyiklileriniń qasında bolıwǵa bolǵan umtılısın kórsetedi, bul sol bólimde aytılǵan (Yoxanna 17:24; 14:3).
UNAMSIZ
Kerisinshe, «qumarlıq» sóziniń basqa barlıq qollanılıwları adam júreginiń hám erkininiń kúshli qálewin bildiredi. Bizdiń ólimge alıp keletuǵın óz-ózine baǵdarlanǵan, qulashqa túsken adam tábiyatımız Qudayǵa túpten qarsı bolǵanlıqtan, bul sóz buzıq adam erkininiń ilahiy erikke tiykarǵı qarsılıǵın bildiredi.
Romalılarǵa 1-bólimde, Pawıl adam jámiyetinde gúnanıń rawajlanıwın adamlar Quday haqqında bilimge iye bolǵan jerden baslap, Onıń húkimetin biykar etip, hár túrli buzılıw hám azǵınlıqqa túsip ketken jerge shekem izledi. Adamnıń Qudaydı biykar etiwdi tańlawınıń dáslepki nátiyjelerinen biri: «Quday olardı júrekleriniń gúnalı qálewlerine1 qaldırdı, bir-birleri menen denelerin páseytiw ushın jınıslıq taza emeslikke» (Romalılarǵa 1:24). Solay etip, «qumarlıq» adam júreginde tuwılǵan hám ashıqtan-ashıq gúnalı minez-qulıqqa alıp keletuǵın buzıq háreketlendiriwshi qálew. Bir qayǵılı ironiya: Quday gúnákarlarǵa óz qumarlıqlarınıń tásirlerine «qaldıradı» yamasa taslap ketedi, bul olardıń Onı qumarlıqqa beriliw ushın biykar etiwleriniń tuwrı nátiyjesi.
«Qumarlıq» sózi jınıslıq mánisler menen sheklenbese de, hám Jańa Ósiettigi kópshilik jaǵdaylarda jınıslıq azǵınlıqqa tuwrıdan-tuwrı baylanıslı bolmasa da, bizdiń «qumarlıqtı» jınıslıq gúna menen baylanıstırıwımız sáykes keledi. Romalılarǵa 1-bólimde jınıslıq artıqmashılıqlar yamasa azǵınlıqlar ulıwma moral, intellektual hám sociallıq xaosqa qaray túsip ketiw spiralında kórnekli orın alıwı áhmiyetli. Injilde, sonday-aq tariyxta hám búgingi dúnyada, jınıslıq azǵınlıq putparastlıq ámeliyatlarınıń jiyi sherigi bolıp tabıladı.2
Bul baylanıstıń Eski Ósiettigi kórnekli mısallarınan biri jalǵan payǵambar Balaamnıń qozǵawı menen Moablı hayallar tárepinen Izraillik er adamlarǵa azǵırıwı. Izraillikler bul putparast hayallar menen azǵınlıq islegenleri menen ǵana qalmastan (Nızamda ashıqtan-ashıq qadaǵan etilgen), sonday-aq olardıń putparastlıǵına qatnasıwǵa da azǵırılǵan (Nızamnıń sebebi). Bulardıń barlıǵı 24,000 Izraillikke ólim jazasına alıp keldi (Sanlar 24-25; Ashıw 2:14).
Isa adam júregindegi qumarlıq qáwpin tán alıp, oǵan qarata sóyledi. Óziniń tiykarǵı Tawdaǵı Nasiyatında Ol Eski Ósiettigi Nızamdı bunnan da qatań minez-qulıq kodın belgilew arqalı jaqsıladı: «Sizler ‘Zınaqorlıq etpeńler’ dep aytılǵanın esittińiz. Biraq men sizlerge aytaman, kimde-kim hayalǵa qumarlıq penen qaraǵan bolsa, ol júreginde onıń menen zınaqorlıq islegen boladı» (Matta 5:27-28).
Isa zınaqorlıq anıqlamasın, nikahtaǵı joldasınan basqa adam menen jınıslıq qatnasta bolıw qálewin de qosıw ushın kúsheytti. Kim bunnan ayıplanbaydı? Qumarlıqtıń jaman tábiyatı adamǵa onıń menen shugʻıllanıwǵa múmkinshilik beredi, ózin gúna islemeyatırǵanına isendiredi, sebebi hesh kim bilmeydi hám basqa hesh kimge tásir etpeydi.
Biraq Jaqıp bul kemshilikti ashıqtan-ashıq toltırdı, ol jazǵanda: «Hár kim óziniń jaman qálewi menen alıp ketilip, azǵırılǵanda sınawǵa ushıraydı. Keyin, qálew boyına pitken soń, gúna tuwadı; hám gúna, tolıq jetiliskende, ólim tuwadı» (Jaqıp 1:14-15). Ol gúnanıń bizdiń júregimizdegi qumarlıqtan tuwılatuǵının ashıqtan-ashıq aytadı, biraq tez arada gúnalı islerdiń shirik jemisinde jetilisedi, bul jınıslıq gúna jaǵdayında, aqır-aqıbetinde basqa adamdı da qamtıydı. «Óziniń jaman qálewi» dep aytıw arqalı, ol adam júreginde baslanatuǵın gúnanı tek adam tábiyatınıń ulıwma ózgesheligi emes, al adamnıń jeke juwapkershiligi hám tańlawı etip kórsetedi.
Isa bul printsipni aytqanda: «Adamnan shıqqan nárse onı ‘taza emes’ etedi. Sebebi ishinen, adamlar júreginen jaman oylar, jınıslıq azǵınlıq, urlıq, adam óltiriw, zınaqorlıq, ashgózlik, jamanlıq, aldaw, azǵınlıq, kúnshillik, geybet, tákabbırlıq hám aqılsızlıq shıǵadı. Bul jamanlıqlardıń barlıǵı ishinen shıǵadı hám adamdı ‘taza emes’ etedi» (Mark 7:20-23).
Biz onı ańsatlıq penen ótkizip jiberemiz, biraq Musa Nızamı (On buyrıqta) tek «Zınaqorlıq etpeń» (Shıǵıw 20:14) dep ǵana emes, al sonday-aq «Qońsıńnıń hayalın qáleme» (Shıǵıw 20:17; Yechim 5:21) dep te buyırǵan. Pawıl Romalılarǵa 7:7-8 de sol buyrıqtı keltirgende «qálew» ushın grek sózi «qumarlıq»tı qollanadı.
Bul qumarlıqtıń jaman tásiri Qudaydıń júregine jaqın bolǵan «adam» bolǵan Dawıtta kórinedi, ol «júdá sulıw hayaldıń shomılıp atırǵanın kórip, onıń haqqında bilip keliw ushın adam jibergeninde» awır gúnaǵa batqan. Tez arada ol onıń menen zınaqorlıq islegen, hám óz gúnasın onıń kúyewiniń ólimin shólkemlestiriw arqalı jasırıwǵa urınǵan (2 Samuel 11).
JINISLIQTAN KÓP
Piter buzılǵan, azǵın adam tábiyatın mınaday súwretlegen: «Zınaqorlıqqa tolǵan kózleri menen, olar gúna islewden hesh toqtamaydı» (2 Piter 2:14). Biraq qumarlıq qálewleri jınıslıq qálewlerden ádewir kóp nárselerdi qamtıydı. Diyqan haqqındaǵı mısalda (Mark 4:1-20), Isa tikenler arasında egilgen urıq penen súwretlengenler haqqında: «sózdi esitedi; biraq bul turmıstıń qáweterleri, baylıqtıń aldawshılıǵı hám basqa nárselerge bolǵan qálewler kirip, sózdi qısqıshlap, onı jemissiz etedi» (4:18-19) dep túsindirdi.
Basqa nárselerge bolǵan qumarlıqlar janıń qálewlerin qozǵaytuǵın qálewler hám sınawlardıń pútkil spektrin qamtıydı. Bul qálewlerdiń jaman xarakteri olardıń obektlerinde emes, al olardıń Qudayǵa qarsı buzıq tábiyattıń impulsları bolǵanlıǵında, olar Onıń Sóziniń bizdiń ómirimizge tásirin jeńiwge háreket etedi.
ONı QALAY ISLEW KEREK
Bizdegi barlıq bul úlken kemshilik ushın qanday emlew bar? «Bizdiń qalay jaratılǵanımızdı bilgen» hám «bizdiń topıraq ekenligimizdi esleytuǵın» Quday (Zabur 103:14) bizdi qorǵansız qaldırmadı. Qutqarıw alıp keletuǵın sol bir miyrim «bizge qudasızlıqqa hám dúnyalıq qálewlerge ‘Joq’ dep aytıwdı, hám bul dáwirde ózin-ózi basqarıwshı, tuwrı hám qudalı ómir súriwdi úyretedi» (Titus 2:11-12). Biz sonday úyretiliwge razımız ba?
«Sizlerdi adamǵa tán bolmaǵan hesh qanday sınaw basıp alǵan joq. Quday sadıq, hám Ol sizlerdi kúshińizden artıq sınawǵa qoymaydı, biraq sınaw menen birge qutqarıw jolın da beredi, solay etip sizler oǵan shıday alasızlar» (1 Korinflilerge 10:13). Biz Qudayǵa baǵdarlanǵanımızda, Onıń bizdiń ómirimizge aralasıwın shaqırǵanımızda, Ol bizge sınaw tuzaǵınan qutqarıw jolı bizge dál kerek ekenligin tán alıwǵa múmkinshilik beredi, hám sol qutqarıwdı qálewge, adamlıǵımız sınawdı múmkinshilik dep kórse de.
Dawıt óziniń fizikalıq mútájlikleri hám impulsları da Quday tárepinen qanaatlandırılıwın, eger ol Qudayda qanaatlanıw izlese, úyrenip alǵan sıyaqlı: «Ey Quday, Sen meniń Qudayımsań; men Seni ıqlas penen izleymen; janım Saǵan shólleydi; denem Saǵan hálsireydi, suw joq qurǵaq hám sharshaǵan jerdegi sıyaqlı» (Zabur 63:1). Quday tek bizdiń janımızdı ǵana emes, al denemizdi de – fizikalıq denemizdi hám adam tábiyatımızdı (Onıń jaratılısın) qanaatlandırıwdı qáleydi. Biz bul qanaatlanıw ushın Oǵan qaraymız ba? Dawıttıń denesi Qudaydı shólde quyash urǵan sayaxatshı suwdı qálegenindey qálegen. Biz bunı úyreniwimiz kerek.
Pawıl bul haqqında da jazǵan: «Dene jınıslıq azǵınlıq ushın emes, al Rabbı ushın, hám Rabbı dene ushın» (1 Korinflilerge 6:13). Bizdiń gúnalı tábiyatımız bizdi óz «qálewlerimizdi» qanaatlandırıwımız kerek ekenligine isendiriwge urınadı, bul kóbinese tómen qumarlıqlar boladı.
Mark 7 de, Isa adam júreginen shıǵatuǵın jamanlıq «jaman oylar» menen baslanadı dedi. Adamnıń eń kúshli jınıslıq organı onıń aqılı dep aytılǵan. Kópshilik gúnalı isler sanalı hám qasıtlı, oy procesiniń nátiyjesi – yaǵnıy, aldınnan oylanǵan.
OY TURMıSıMıZDı QADAǴALAW
Ashıqtan-ashıq emlew, solay etip, bizdiń oy turmısımızdı basqarıw. Pawıl bul haqqında jazǵanda: «Hár qanday haqıyqat, hár qanday asıl, hár qanday tuwrı, hár qanday taza, hár qanday súykimli, hár qanday maqtawǵa ılayıq – eger bir nárse jaqsı yamasa maqtawǵa ılayıq bolsa – sonday nárseler haqqında oylańlar» (Filipililerge 4:8). Biz óz aqılımızdıń isleri hám adasıwları ushın juwapkerliymiz. Biz shın mániste Qudayǵa itibarımızdı qaratıwdı qáleymiz be? Oy turmısımızdı qadaǵalaylıq.
Pawıl sonday-aq jazǵan: «Solay etip, sizler Máshih penen birge tiriltilgenińizden keyin, júreklerińizdi joqarıdaǵı nárselerge qoyıńlar, Máshih Qudaydıń oń tárepinde otırǵan jerde. Aqılıńızdı joqarıdaǵı nárselerge qoyıńlar, jerdegi nárselerge emes. Sebebi sizler óldińiz, hám ómirińiz endi Máshih penen birge Qudayda jasırın» (Koloselilerge 3:1-3). Sırtqı sınaw hám ishki qumarlıq hárdayım bizdiń itibarımızdı buzılıw hám jamanlıqqa qaratıw ushın birlesedi, bul ashıqtan-ashıq gúnaǵa alıp keledi. Quday bizdi óz oylarımızdı Oǵan sanalı túrde qaratıw ushın juwapker etedi. Ol bizge bunı islewge múmkinshilik beredi, biraq biz óz erkimizdi Onıń basqarıwına tapsırıwdı qálewimiz kerek. Qutqarıw alıp keletuǵın Onıń miyrimi «bizge qudasızlıqqa hám dúnyalıq qálewlerge» (Titus 2:11-14) «Joq» dep aytıwdı úyretedi. Ol tek bizdiń shın júrekten, adıl tapsırıwımızdı qáleydi.
Pawıl mashqala bizdiń fizikalıq denemizden baslanadı, aqılımız iske kirispesinen aldın da: «Men sizlerdi ... denelerińizdi tiri qurbanlıq etip, muqaddes hám Qudayǵa jaǵımlı etip usınıwǵa shaqıraman – bul sizlerdiń ruwxıy ibadetlerińiz. Endi bul dúnyanıń úlgisine sáykes kelmeńler, al aqılıńızdı jańalaw arqalı ózgerińler. Sonnan keyin sizler Qudaydıń erki ne ekenin – Onıń jaqsı, jaǵımlı hám kámil erkin – sınap, maqullay alasızlar» (Romalılarǵa 12:1-2) dep aytqan sıyaqlı.
Biz óz denelerimizdi Qudayǵa sanalı hám qasıtlı túrde usındıq pa, Onıń fizikalıq mútájliklerimiz ushın da qanaatlanıwın izlep, solay etip denelerimiz Qudaydıń erkin orınlaw ushın quralǵa aylanadı ma? Sonnan keyin, biz óz aqılımızdı Oǵan tapsıramız ba hám Onı óz qálewleri hám basım baǵdarları, óz meditatsiyaları hám motivatsiyaları menen toltırıwǵa shaqıramız ba, solay etip biz Onıń oyları hám maqsetleri menen úylesimli oylaymız ba? Bul ushın Onıń Sózinde tártipli, turaqlı, itibar menen oqıw hám meditatsiya kerek.
Bulardıń barlıǵı bizdiń qutqarıwımızdıń ajıralmas bólegi: «Máshih Isada bolǵan bul aqıl sizlerde de bolsın» (Filipililerge 2:5); «Aqılıńızdı jańalaw arqalı ózgeriń» (Romalılarǵa 12:2); «Aqılıńızdı joqarıdaǵı nárselerge qoyıń» (Koloselilerge 3:2). Bizdiń aqılımız sınawdıń bizge tásir etetuǵın ortalıǵı, hám denelerimiz (bizdiń etimiz) sınawlardı orınlaytuǵın tiykarǵı qural. Eki de Qudayǵa tapsırılıwı kerek: bizdiń aqılımız Qudayǵa hám Onıń oylarına, Onıń Sózi arqalı ilhamlanǵan halda, Odan motivatsiya izlep, sanalı túrde qaratılıwı kerek; hám bul bizdiń denelerimiz Qudayǵa tek Ol bere alatuǵın qanaatlanıwdı izlew ushın qasıtlı túrde usınılǵanda eń jaqsı isleydi.
JEŃIS TILIMIZ
Kóplegen ayatlar bizge qumarlıqqa qarsı turıwdı aytadı. Juwmaqlawda olardıń birneshewin kórip shıǵayıq.
Gúna sizdiń ólimli deneńizde húkim súrmesin, solay etip siz onıń jaman qálewlerine boysınasız. Deneńizdiń bóleklerin gúnaǵa, jamanlıq quralı sıpatında usınbań, al ózińizdi Qudayǵa, ólimnen ómirge alıp kelingenler sıpatında usınıń; hám deneńizdiń bóleklerin Oǵan ádillik quralı sıpatında usınıń (Romalılarǵa 6:12-13).
Quday bizdi sonday basqarıwdı qolǵa alıwǵa shaqırmas edi, eger Ol bizge bunı islewge kúsh bermegen bolsa.
Ózińizdi Rabbı Isa Máshih penen kiyindińler, hám gúnalı tábiyattıń qálewlerin qalay qanaatlandırıw haqqında oylamańlar (Romalılarǵa 13:14).
Bul jerde Quday bizge gúnaǵa alıp keletuǵın aqıl-dene baylanısı ushın kámil jabıwdı beredi.
Máshih Isaǵa tiyisli bolǵanlar gúnalı tábiyattı óz qálewleri hám qálewleri menen krestke mıqlaǵan (Galatiyalılarǵa 5:24).
Bul ózin-ózi krestke mıqlaw bizdiń qutqarıwımızǵa tán, biraq ol bizden onı óz tájiriybemizde qasıtlı túrde qollanıwımızdı talap etedi. Pawıl bunı mınaday súwretlegen: «Men Máshih penen birge krestke mıqlanǵanman hám endi men jasamayman, al Máshih mende jasaydı. Men denede jasaytuǵın ómirdi, meni súygen hám ózin men ushın bergen Qudaydıń Ulına isenim menen jasayman» (Galatiyalılarǵa 2:20). Máshihtiń bizdi gúnadan qutqarıw ushın ózin qurbanlıq etip usınıwdaǵı sheksiz súyiwshiligi bizdi Onıń menen birge, aqılımızdıń pozitsiyasında, biz ushın Onıń krestke mıqlanıwına qosılıwǵa háreket etedi.
Jaslıqtıń jaman qálewlerinen qashıń (2 Timotiyge 2:22).
Sınawdan qashıw qorqaqlıq emes, al batırlıq. Yusufnıń mısalınan úyreniń: Potifardıń hayalı «onı shapanınan uslap, ‘Men menen jat!’ degeninde ... ol shapanın onıń qolında qaldırıp qashtı» (Jaratılıs 39:12).
Sizlerdi jıǵılıwdan saqlawǵa hám Óziniń dańqlı aldında ayıpsız hám úlken quwanısh penen usınıwǵa qábiletli bolǵan Oǵan – jalǵız Qudayǵa, bizdiń Qutqarıwshımızǵa dańq, ullılıq, kúsh hám húkimet, Rabbımız Isa Máshih arqalı, barlıq dáwirlerden aldın, házir hám máńgi bolsın! Ámin (Yahuda 24-25).
Juwmaqlawshı ESLETPE
- Kursiv jazılǵan sózler «qumarlıq» ushın grek sóziniń yamasa sol sózdiń tuwındısınıń awdarmaların kórsetedi.
- Bul fakt Den Braunnıń ataqlı romanında qayta payda boladı DaVinci Kodu bul tariyxıy putparastlıq hám onıń ajıralmas bólegi bolǵan jınıslıq azǵın dástúrler hám ámeliyatlar haqqında sabaqlıqqa uqsas traktat.
