15-bólimde, há́r bir bólimdi bir temaǵa, yaǵnıy tiriliwge arnaydı. Ol bunı eki túrli jol menen sheshedi. Birinshiden, Ol Má́sihniń tiriliwin tastıyıqlaydı, al keyin, Onıń tiriliwiniń nátiyjesinde, Pawıl Má́sihke isengenlerdiń tiriliwi haqqında sóyleydi — Má́sihniń tiriliwin tastıyıqlaw hám Onıń biz ushın aqıbetleri. Má́sihniń tiriliwi — bul Xristianlıqtıń tiykarǵı tası. Bul haqıyqattan basqa há́mme nárse ósińki! Aytılǵan edi,
«Júrek qandı deneniń há́r bir bólegine jibergenindey, tiriliw haqıyqatı da Injil haqıyqatınıń há́r bir tarawına ómir beredi.» Bul Má́sihniń tiriliwi:
- Onıń Qudaydıń Ulı ekenligin járiyalaǵan. Pawıl Rimliklerge 1:3-4-te bılay deydi:
«Óz Ulı Rabbımız Isa Má́sih haqqında, Ol tán boyınsha Dáwittiń tuqımınan tuwılǵan, hám muqaddeslik Ruwhı boyınsha ólilerden tiriliw arqalı qudiret penen Qudaydıń Ulı dep járiyalanǵan.»
- Ol aytqan há́mme sózlerdiń há́mme haqıyqatın tastıyıqlaydı. Perishte bılay dey aladı:
«Ol bul jerde emes; sebebi Ol ózi aytqanday tirildi. Kelip, Rabbı jatqan jerdi kóriń» (Matta 28:6).
- Múminlerdi Onıń Xochtaǵı káfáratın Qudaydıń qabıl etkenligine isendiredi, bul bizdi Rimliklerge 4:25-te aytılǵanday, kámil ádillik penen qaplaydı:
«bizdiń qılmıslarımız ushın tapsırılǵan, hám bizdiń aqlaǵanımız ushın tiriltilgen.»
- Kúndelik turmıs, Má́sihshilik turmıs hám xızmet ushın iláhıy kúsh beredi. Pawıl qálegen edi
«Onı hám Onıń tiriliwiniń kúshin biliwim ushın, hám Onıń azaplarınıń sherikligin, Onıń ólimine uqsaǵan bolıwım ushın» (Filipiliklerge 3:10).
- Má́sih arqalı shirkewdiń Baslıǵı etilgen, Ákeniń oń tárepinde taxtqa otırǵızılǵan.
«Onıń qudiretli kúshiniń iskerligi, Ol Má́sihke islegen waqıtta, Onı ólilerden tiriltip, Onı aspan orınlarında Óz oń tárepinde otırǵızdı, há́r qanday basqarıwshılıqtan hám kúsh-qudiretten hám húkimranlıqtan hám há́r qanday atalǵan attan joqarı, tek bul dáwirde emes, bálki kelesi dáwirde de. Hám Ol há́mme nárselerdi Onıń ayaqları astına qoydı hám Onı shirkewge há́mme nárselerdiń baslıǵı etip berdi» (Efessiliklerge 1:19-22).
- Má́sihniń tamamlanǵan jumısına isengen há́r bir adamnıń tiriliwin kepilleydi.
«Sol sebepli, endi Má́sih Isa ishinde bolǵanlarǵa hesh qanday ayıplaw joq» (Rimliklerge 8:1).
- Bul bizdiń qayta tuwılıwımızdıń tiykarǵı noqatı,
«Rabbımız Isa Má́sihniń Qudayı hám Ákesi maqtawlı bolsın, Ol Óziniń mol rahm-shápááti boyınsha bizdi Isa Má́sihniń ólilerden tiriliwi arqalı tirishilik úmitine qayta tuwıldırdı» (1 Petrus 1:3).
1 Korinfliklerge 15-ke kirisiw
Pawıl bul bólimdi adamlar múminlerdiń tiriliwi haqqındaǵı táliymattan tayıp baslaǵanı ushın jazǵan. Geybirleri onı 15:12-degi sıyaqlı biykar etken edi,
«Qalay ólilerdiń tiriliwi joq dep aytadı geybirleri?» Al basqaları onı túsinbegen edi, 15:35-tegi sıyaqlı,
«Birew aytadı, óliler qalay tiriltiledi? Hám qanday dene menen keledi?» Pawıl ólilerdiń tiriliwin biykar etiw Má́sihniń tiriliwin biykar etiw ekenligin, hám Má́sihniń tiriliwin biykar etiw Qutqarıwdıń kúshin biykar etiw ekenligin anıq kórsetedi.
Bólimge sholıw
Pawıl tiriliwdiń altı anıq dáliyin beredi, bul táliymatqa qarsı argumentti toqtatıw ushın arnalǵan.
- Jazba dáliyi (1-4-ayatlarda)
- Tariyxıy dáliyi (5-11-ayatlarda)
- Logikalıq dáliyi (12-19-ayatlarda)
- Teologiyalıq dáliyi (20-28-ayatlarda)
- Etikalıq dáliyi (29-34-ayatlarda)
- Ekologiyalıq dáliyi (35-57-ayatlarda)
Bul ájáyip bólim qutqarıwshı Injildiń ne haqqında ekenligi haqqında anıq bayanat penen ashıladı. Sol jerden baslap, ayatlar úlken gimnniń sózleri sıyaqlı birge kóteriledi. Pawıl qayta-qayta úlken qaytalanıwshı qosıqtı shıǵaradı: Isa Má́sih shınında da tirildi! Áwliyelerge Isa tirilgenligi ushın, olar da tiriletuǵınlıǵı esletiledi. Olarǵa, eger ólim bul ólimli denelerdi alıp ketse de, biz jańa denede, Asman dep atalatuǵın jańa jerde jasaytuǵınlıǵımız esletiledi. Búgin bizdi ruwxlandırıw ushın qanday haqıyqat!
Bir neshe jıl aldın, Bill hám Gloria Gaither «Ol tirilgenligi ushın» qosıǵınıń qaytalanıwshı qosıǵın jazǵan edi. Birinshi bándi hám xorı bılay oqıladı:
Quday Óz Ulıń jiberdi, Onı Isa dep atadı; Ol súyiwge, emlewge hám keshiriwge keldi; Ol meniń keshirimimdi satıp alıw ushın jasap, óldi; Bos qábir meniń Qutqarushım tirilgenligin dáliyllew ushın bar!
Ol tirilgenligi ushın, men erteńgi kúnge qarap turaman. Ol tirilgenligi ushın há́mme qorqınısh joq boldı. Sebebi men bilemen Ol keleshekti uslap turadı Hám ómir jasawǵa arziydi, tek Ol tirilgenligi ushın.
Bul qosıq tiriliwdiń haqıyqatın qamtıydı hám sonday úmit hám isenim beredi!
Qudiretli járiyalaǵan (15:20)
«Biraq endi Má́sih ólilerden tirildi hám uyqıǵa ketkenlerdiń birinshi miywesi boldı.» «Biraq endi» sózine itibar beriń, bul 12-19-ayatlardı baylanıstıratuǵın hám salıstıratuǵın tiykarǵı sóz. Sol ayatlarda Pawıl jeti «eger» (12, 13, 14, 15, 16, 17, 19-ayatlarda) bergen edi. 20-ayatta ol qatań túrde járiyalaǵan, «Biraq endi Má́sih ólilerden tirildi!» Endi hesh qanday eger joq. Bul Injildiń tiykarǵı bólegi, ol birinshi on bir ayatta Injildiń jazba hám tariyxıy táreplerin bergen jerde úyretken edi.
Bul jerde Pawıl óliler arasınan tirilgen Rabbımız Isa uyqıǵa ketkenlerdiń birinshi miywesi bolǵanlıǵın járiyalaǵan. Bul birinshi miywe ideyası bizdi Lewilerge 23:9-14-ke qaytaradı, bul jerde urıq ekken dıyqan pisken waqıtta bir qol urıq alıp, sol birinshi miywelerdi Rabbıǵa usınar edi. Bul há́mme nárse Qudaydan Onıń kúshi menen hám Onıń dańqı ushın ekenligin kórsetken! Bul tolıq ónimde keletuǵın qalǵan ónimdi kútken edi! Má́sih bizdiń birinshi miywemiz sıpatında bizdiń tiriliwimizdi kepilleydi. Má́sih tiriltilgenligi ushın, biz de tiriltilemiz!
Parallel salıstırıw (15:21-22)
«Sebebi adam arqalı ólim kelgenligi ushın, Adam arqalı da ólilerdiń tiriliwi keldi. Sebebi Adamda há́mme ólgenindey, Má́sih ishinde de há́mme tiriltiledi.» Pawıl Má́sihniń tiriliwiniń doktrinalıq nátiyjelerin súwretlewdi dawam etedi, hám ol bunı eki túsindiriwshi jaǵdaydı qollanıw arqalı isleyedi, biri 21-ayatta, ekinshisi 22-ayatta. Eki ayatta da «Sebebi» sózine itibar beriń; bul 20-ayattıń qos túsindirmesin kórsetedi. Pawıl bizge adam tariyxında eki adam bar ekenligin esletedi. Quday eki adamdı, eki bastı, Adamdı hám Má́sihni kóredi. Pútkil dúnya yam Adamda, yam Má́sih ishinde. Há́mme Adamda qalǵanlar ólimdi basdan keshiredi, biraq Má́sih ishinde há́mme tiriltiledi. Bul Rimliklerge 5:12-19-da anıq kórsetilgen.
Durıs tártip (15:23-24)
«Biraq há́r biri óz tártibinde: Má́sih birinshi miywe, keyin Onıń keliwinde Má́sihke tiyisli bolǵanlar. Keyin aqır keledi, Ol patshalıqtı Quday Ákege tapsırǵanda, Ol há́r qanday basqarıwshılıqtı hám há́r qanday húkimranlıqtı hám kúsh-qudiretti toqtatqanda.» Bul ayatlarda Pawıl tiriliwdegi waqıya izbe-izligin yamasa tártibin kórsetedi. Birinshiden, Má́sih birinshi miywe, keyin Onıń keliwinde Má́sihke tiyisli bolǵanlar. Bul Rimliklerge 8:23-24-te aytılǵan,
«biz de Ruwhtıń birinshi miywelerine iye bolǵanlar, biz ózimiz ishimizde nalaymız, perzentlikti, denemizdiń qutqarıwın sabırsızlıq penen kútip. Sebebi biz bul úmit penen qutqarılǵan edik, biraq kórinetuǵın úmit úmit emes; sebebi ne ushın birew kórgen nársesine ele de úmit etedi?» Hám ol biz ushın 1 Salonikalıqlarǵa 4:13-18-de tolıq súwretlengen,
«Biraq men sizlerdi, áǵayinler, uyqıǵa ketkenler haqqında bilimsiz bolıwıńızdı qáleymeymen, basqalar sıyaqlı úmitsiz qayǵırmawıńız ushın. Sebebi eger biz Isa óldi hám qayta tirildi dep isensek, Quday da Isa ishinde uyqıǵa ketkenlerdi Onıń menen birge alıp keledi. Sebebi biz sizlerge Rabbı sózi menen bılay deymiz, Rabbı keliwine shekem tirishilikte qalǵan bizler uyqıǵa ketkenlerden hesh qanday jaǵdayda aldın bolmaymız. Sebebi Rabbı Ózi aspanlardan dawıs penen, bas perishteniń dawısı menen hám Qudaydıń karnayı menen túsedi. Hám Má́sih ishinde ólgenler birinshi tiriledi. Keyin biz tirishilikte qalǵanlar bultlarda olar menen birge Rabbı menen hawaǵa ushırasıw ushın kóterilemiz. Hám solay etip, biz há́r dayım Rabbı menen birge bolamız. Sol sebepli, bul sózler menen bir-birińizdi juwatıń.» Bul múmkinshilik Má́sih ishinde bolǵan há́mmege, Onıń keliwinde Onıń bolǵan há́mmege kútip turadı!
«Keyin aqır keledi, Ol patshalıqtı Quday Ákege tapsırǵanda, Ol há́r qanday basqarıwshılıqtı hám há́r qanday húkimranlıqtı hám kúsh-qudiretti toqtatqanda.» Bul bizdi dúnya tártibiniń aqırına, Má́sihniń há́mme jamanlıq ústinen sońǵı jeńisine alıp keledi. Bul azap dáwirinen hám mıń jıllıq patshalıqtan keyingi waqıtqa qaraydı, bul waqıtta há́mme húkimranlıq (basqarıwshılıqtı ámelge asıratuǵınlar) hám há́mme kúsh-qudiret (olar qalay basqaradı) sud etiledi. Má́sih há́mme húkimranlıqtı hám kúsh-qudiretti tamamlaw ushın tiriltilgen!
Wá́de etilgen húkimranlıq (15:25-28)
Matta 28:18-de Rabbımız Isa bılay dedi: «Há́mme húkimranlıq Maǵan berilgen...» Evreylerge 2:9-da biz oqıymız:
«Sebebi Ol kelesi dúnyanı, biz haqqında sóylep atırǵanımızdı, perishtelerge boysındırǵan joq. Biraq birew belgili bir jerde gúwalıq berip, bılay dedi: «Adam ne, Sen onı eslewiń ushın, yamasa adam ulı ne, Sen oǵan ǵamxorlıq etesiń? Sen onı perishtelerden bir az tómen etip jarattıń; Sen onı dańq hám húrmet penen táj kiygizdiń, hám onı Óz qollarıń jumısları ústinen qoydıń. Sen há́mme nárselerdi onıń ayaqları astına boysındırdıń.» Sebebi Ol há́mme nárselerdi onıń astına boysındırǵanda, Ol onıń astına boysındırılmaǵan hesh nárse qaldırmadı. Biraq endi biz ele há́mme nárselerdi onıń astına boysındırılǵanın kórmeymiz. Biraq biz Isanı kóremiz, Ol perishtelerden bir az tómen etilgen edi, ólim azabı ushın dańq hám húrmet penen táj kiygizilgen, Ol, Qudaydıń shápááti menen, há́r bir adam ushın ólimdi dá́m etsin dep.» Rabbımız Isa Má́sihniń ólimi, jerleniwi hám tiriliwi sebepli, Quday bul Isanı Rabbı hám Má́sih etip qoydı (Haraketler 2:36). Petrusnıń Haraketler 2-degi sóylewin kórip shıǵıw jaqsı bolar edi, bul jerde xochqa qadaqlanǵan sol Bir Quday tárepinen tiriltilgen, joqarılatılǵan hám dańqlanǵan (24, 29-36-ayatlarda). Má́sele sonda, Rabbımız Isa házirgi waqıtta húkimranlıq etedi hám Patshalardıń Patshası hám Rabbılardıń Rabbısı sıpatında húkimranlıq etedi. Búgin Ol Oǵan isengenlerdiń júreklerinde húkimranlıq etedi. Rimliklerge 5:20-21-ge qaraǵanda, shápáá́t ádillik arqalı húkimranlıq etedi, hám Má́sih ishinde bolǵanlar ústinen shápáá́t húkimranlıq etedi (Rimliklerge 6:14). Biraq Evreylerge 2-de oqıǵanımızday, biz ele há́mme nárselerdi Onıń astında kórmeymiz. Biraq 1 Korinfliklerge 15-tegi ayatlarımız sol kúndi kútip turadı! Ol húkimranlıq etiw ushın tiriltilgen! Ólgen Qutqarushı húkimranlıq ete almaydı! Biraq Ol tiriltilgen hám húkimranlıq etedi. Petrus Haraketler 2-de hám Pawıl bul jerde Onıń há́mme dushpanları Onıń ayaq astı etiletuǵın waqıtqa silteme beredi. Bul Zábúr 110-nan kelgen, hám kelesi kúndi kútip turadı!
Xochta, Rabbımız Isa ólim kúshine iye bolǵan Onı jeńdi (Evreylerge 2:14-15), biraq kelesi kúnde, sońǵı dushpan, Ólim, joq etiledi, sebebi Ol tirilgen! Birinshi Adam bergen nárseni, Rabbımız Isa, aldınǵı Adam, qayta qolǵa kirgizdi! Birinshi adam joǵaltqan nárse ekinshi adam arqalı qolǵa kirgizildi! Bul 27-ayattıń kúshi, onı Zábúr 8 hám Evreylerge 2-de oqıǵan ayatımız benen salıstırıwǵa boladı. Tiriliw joq bolsa, kóteriliw joq; kóteriliw joq bolsa, joqarılatıw joq; joqarılatıw joq bolsa, taxtqa otırıw joq!
28-ayat máńgilik jaǵdayǵa qaraydı, bul jerde Patshalıq endi Adam Ulı Patshalıǵı emes, bálki Máńgilik formada bar bolǵan Quday Patshalıǵı boladı! Ulı, Rabbımız Isa Má́sih, Oǵan há́mme nárse boysındırıladı, keyin Ózi de há́mme nárselerdi Óz astına qoyǵanǵa boysınadı, Quday há́mme nárselerde há́mme bolsın dep! Bul há́mme nárse Má́sihniń tiriliwi sebepli!
Bul Rimliklerge 11:36-nıń eń joqarı orınlanıwı,
«Sebebi há́mme nárse Onnan hám Ol arqalı hám Oǵan, Oǵan máńgilik dańq bolsın. Ámiyn.»
Bir kúni Asman Onıń maqtawları menen tolǵan edi, Bir kúni gúna qara bolǵan edi, Isa qızdan tuwılıw ushın keldi, Adamlar arasında jasaydı, Ol meniń úlgim!
Tirishilikte, Ol meni súydi; ólip, Ol meni qutqardı; Jerlenip, Ol meniń gúnalarımdı uzaqqa alıp ketti; Tirilip, Ol meni máńgilikke erkin aqlaǵan edi: Bir kúni Ol keledi – O dańqlı kún!
Bir kúni olar Onı Golgata tawına alıp shıqtı, Bir kúni olar Onı terekke qadaqladı, óliwi ushın; Azap shegip, jek kórilgen hám biykar etilgen edi: Bizdiń gúnalarımızdı kóterip, Ol meniń Qutqarushım!
Bir kúni olar Onı baǵda jalǵız qaldırdı, Bir kúni Ol dem aldı, azaptan erkin; Perishteler Onıń qábiri ústinen qaraqshılıq etiw ushın túsip keldi; Úmitsizlerdiń úmiti, Ol meniń Qutqarushım!
Bir kúni qábir Onı endi jasırıp tura almadı, Bir kúni tas esikten shetke domaladı; Keyin Ol tirildi, ólim ústinen jeńis qazandı; Házir kóterilgen, meniń Rabbım máńgilikke!
Bir kúni karnay Onıń keliwi ushın dawıs shıǵaradı, Bir kúni aspanlar Onıń dańqı menen jarqıraydı; Ájáyip kún, meniń súyiklimdi alıp keledi; Dańqlı Qutqarushı, bul Isa menińki! — «Bir kún» Jon Wilbur Chapman (1910)
