ZEFANIYA ASHKERELEDI Qorqınıshlı hám Keremet Quday
Inglis tilindegi «terrifying» sózi latınsha terrere túbirinen kelip shıqqan bolıp, «qorqıtıw, qorqıw yamasa úrkiwdi oyatıw, qattı qorqıtıw» degen mánisti bildiredi. Biraq sol túbirden biz sonday-aq «terrific» sózin de alamız, ol «óte jaqsı, kúshli, ájayıp» degen mánisti bildiredi. Zefaniyanı oqıǵanda, Qudaydı súwretlew ushın bul eki inglis sózin – qorqınıshlı hám keremet – teń salmaqlı saqlawımız kerek. Ol óz jaratılıslarınıń hesh biri menen múnásibetlerinde kompromisske barmaydı.
Zefaniya kim edi?
Injilden biz Zefaniya haqqında onıń áwladları haqqındaǵı óte qısqa jazbadan basqa kóp nárseni bilmeymiz (Zefaniya 1:1). Bul payǵambardıń ne aytqanı onıń kim bolǵanınan áhmiyetli edi. Zefaniyanıń evrey tilindegi atı «Yahve tárepinen jasırılǵan yamasa qádirli» degen mánisti bildiredi. Bul maǵan adamnıń Qudayǵa unaytuǵın máńgilik ómirdi jasawı múmkin ekenligin aytadı, hátte bul moda bolmasa da. Basqalar qáte islep atırǵanı ushın olarǵa qosılıwǵa hesh qanday zárúrlik joq. Qıyın waqıtlarda Quday Zefaniyanı aman saqladı, sebebi Onıń onı paydalanıwı kerek edi.
«Yosiyanıń patshalıǵı» (Zefaniya 1:1) haqqında 2 Patshalar 22:1-23:30 hám 2 Shejireler 34:1-36:1-de oqıwǵa boladı. Zefaniya patshaǵa derlik tásir etken. Ol kópshilikti ózleriniń «keremet» Qudayına kúshli qarsı aǵımǵa qarsı turıwǵa ruwxlandırdı.
Zefaniya 1:1-de Patsha Xizqiyanıń atınıń bolıwı Zefaniyanıń Yahuda patshalıq úyiniń shahzadası bolǵanın kórsetedi. Ol Zefaniya 1:8-de shahzadalardı ayıplaǵanda, ne haqqında aytıp atırǵanın óz kózleri menen bilgen. Olar modaǵa sáykes kelgen shet el qudayların jaqsı kórgen. Zefaniya bunıń hesh birin qabıl etpegen. Hám isenimlisiler ushın basqa jol joq.
Yosiya, jańa, jas hám Qudayǵa unaytuǵın patsha, óziniń reformalanǵan ómirinde Qudaydıń zamanagóy sóylewshileri: Zefaniya, Naxum hám Yeremiya tárepinen járdem alǵan sıyaqlı. Ókinishke oray, kópshilik adamlar tıńladı, keyin olardı óshirip qoydı. Olardıń jeke tańlawları aqır-aqıbette Quday Taálanıń «qorqınıshı» menen jeke betlesiwleri kerek ekenligin bildirdi. Qanday qorqınıshlı oy!
«Men etemen»
Injildiń bul kitabı, basqa barlıq kitaplar sıyaqlı, «Rabbiy sózi» (Zefaniya 1:1,10). Biz onıń súykimliligi haqqında ne oylasaq ta, onıń haqıyqatlıǵı gúmansız. Quday sóylegende Ol hár bir sózin aytadı. Qudaydıń haqıyqatı gúmansız haqıyqat.
Bul Eski Ahd kitabınan úyreniwdiń bir usılı - onı oqıw hám qaytalanǵan sózler menen sóz dizbeklerin belgilew. Zefaniyada men Qudaydıń «Men etemen» dep keminde 20 ret aytqanın sanadım; «(Rabbiy) kúni» keminde 20 ret, olardıń tórtewi Onıń «qáhári» menen.
Bunı anıq túsinip alıń: Zefaniyanıń payǵambarlıǵı qarańǵılıqta baslanadı, biraq miyrimde tawsıladı! Ol qayǵı menen baslanadı, biraq qosıq penen tawsıladı! Onda eki tiykarǵı xabar bar.
- Quday «Men etemen» dedi. Bizdiń suveren hám qattı Qudayımız, Ózi táwbe etpegen gúnalı ushın jazanı hárdayım qáwip etken, Óz waqtı kelgende onı álbette ámelge asıradı. Tiri Qudaydıń qolına túsip qalıw qorqınıshlı (qorqınıshlı) nárseni bildiredi (Evreylerge 10:31).
- Quday «Rabbiy kúni» hám Onıń «qáhári» haqqında ayttı. Bizdiń suveren hám qutqaratuǵın Qudayımız, Ózi tariyx dawamında gúnalılardı qutqarıwǵa alıp kelgen, Óz miyrimi menen sol esikti eń aqırına shekem ashıq saqlaydı (2 Petrus 3:9). Bizdiń «keremet» Qudayımızdan alınatuǵın «keremet» qutqarıw bar. Qudaydıń húkim otı tazalaw ushın. Ol Óziniń tazalawshı otı arqalı bizdiń muqaddesligimizdi izleydi.
- Qudaydıń gúnanı Óziniń aldınan hám Óziniń jerinen tolıq joq etiw ushın qanday aqlıǵa baratuǵınına itibar beriń. «Men etemen» birinshi bapta toǵız ret qaytalanadı (Zefaniya 1:2-4,8,9,12,17) hám «Ol (Quday) jerde jasaytuǵınlardıń bárińe birden soń beredi» (Zefaniya 1:18) degen sóz benen tawsıladı. Adamlar jalǵan sıyınıw ushın jazalandı (4-5); haqıyqıy sıyınıwǵa biytáreplik ushın (6); maqtanıw, tákabbırlıq, ekonomikalıq qátelikler ushın (8-11); hám óz jetiskenliklerine isengenlikleri ushın (12-13). Biz Qudaydı alday almaymız.
«Kún»
Biz tez arada Zefaniyanıń payǵambarlıǵında ekinshi jiyi qaytalanatuǵın sóz dizbegine kelemiz: «kún» – sonday-aq «Rabbiy kúni» (Zefaniya 1:7,14); hám «Rabbiy qáhári kúni» (Zefaniya 1:18; 2:2; 3:8) retinde de tabıladı. Mil.aldı 597-jılı, Zefaniya Qudaydıń eskertiwlerin waǵızlay baslaǵannan 30 jıl ótkennen keyin, Ierusalimge joq etiwdiń birinshi tolqını keldi. Quday babilliklilerdi Óziniń xızmetshileri retinde paydalandı. 587-jılǵa kelip derlik barlıq belgili dúnya olar tárepinen joq etildi – hám ekinshi orınlaw ele aldında. Aqırǵı waqıtlarda Quday dúnyaǵa aqırǵı Húkim kúnin alıp keledi. Rabbiyimiz Isa bul haqqında ayttı (Matta 24:3-25:46). Ol teńsiz qıyınshılıq penen baslanadı (24:21); Adam Ulı (Isa) úlken dańq penen qaytıp keliwi arqalı ótedi (24:30); hám ayırım adamlar máńgilik jazalawǵa, al basqaları máńgilik ómirge barıwı menen tawsıladı (25:46). Erte dáwirdegi máshiyliler «Rabbiy kúni» «túndegi urlıqshı sıyaqlı» kútilmegen jerden keledi dep isengen (1 Salonikalılarǵa 5:2; 2 Petrus 3:10). Biz kútilmegen nárseni kútiwimiz kerek.
Bul jerde «kún» 24 saattan kóbirek, kóbirek uzartılǵan waqıt aralıǵın bildiredi. Biraq bir qorqınıshlı keleshek kúni, «Qudaydıń qáhári kúni» (Zefaniya 1:18), qorqınıshlı húkim baslanadı. Sánesi Qudaydıń Ózinen basqa hesh kimge belgisiz. Biraq, sol kelejek kún álbette anıq, hám onnan qashıp qutılıw múmkin emes. Quday oǵan ruxsat bermeydi, biraq miyrimli túrde Ol pana usınadı:
Rabbiyden izleń ... siz Rabbiy qáhári kúni panalanasız (Zefaniya 2:3).
Qattı Qáhár
Qudaydıń qáhári Zefaniya 1:15, 1:18, 2:2 hám 3:8-de aytılǵan. «Qáhár» degen qorqınıshlı mánisti túsinip baslaw ushın Zefaniyanı qayta oqıń, hár saparı «hámme nárseniń» yamasa «báriniń» húkim etilgenin yamasa joq etilgenin belgileń. Zefaniya 2:5 hám 3:6-da biz «hesh kim qalmaydı» dep oqıymız. Qudaydıń qáhári maqsetli, orınlanǵan hám tolıq. Qudaydıń muqaddesligi gúna menen hesh qanday formada birge jasay almaydı – gúna joq etiliwi kerek. Zefaniyanıń komanda aǵzası, payǵambar Naxum, bul haqqında anıq sóyledi:
Rabbiy qızǵanıshlı hám ósh alıwshı Quday; Rabbiy ósh aladı hám qáháre menen tolı. Rabbiy Óz dushpanlarınan ósh aladı hám Óz dushpanlarına qarsı qáhárein saqlaydı (Naxum 1:2). Bul ayattıń tásirinde Vaynıń Túsindirme Sózligi Qudaydıń qáhári haqqındaǵı anıqlaması menen kelisiw ańsat: «Qızǵınlıq, ashıw, ashıw hám qáhár jaǵdayı ... Quday Quday Taála retinde Óz xalqınıń gúnáları hám tákabbırlıǵı menen ashıwlanadı, sebebi olar Onıń muqaddesligine haqáret.»
Qudaydıń Xalqı
Álbette biz Qudaydıń qudayısızlardı húkim etiwini kútemiz, biraq álbette Qudaydıń óz xalqı azat etilgen. Joq! Zefaniya 3:1-4-ti oqıń. Qudaydıń itibarsız xalqı, Onıń jemissiz xalqı, Onıń tákabbır xalqı, Onıń qozǵalańshı xalqı, anıq «Yahuda hám ... Ierusalimde jasaytuǵınlardıń bári» (Zefaniya 1:4) – Onıń júregine sonday jaqın adamlar – Ol bárińe óz waqtında húkim etedi. Biraq bul jerde Onıń sózleri Óziniń tańlanǵan xalqı ushın edi.
Qudaydıń xalqı basqa qudaylarǵa sıyındı. Ierusalim qozǵalań bolǵan qala retinde súwretlenedi: adamlar ózlerinden basqa hesh kimdi tıńlamadı; olar Qudaydıń haqıyqıy sıyınıwınan ózlerin shetletti; olardıń puqaralıq hám diniy basshıları Qudaydı óz qadaǵalawında dep maqtanısh penen oyladı (Zefaniya 3:2). Quday olardı shaqırdı, biraq «olar islegen hár bir isinde buzıq islewge ele de ıqlaslı edi» (Zefaniya 3:7). Quday olarǵa barlıq kerek emes hám jaǵımsız haqıyqatlardı kórsetiwge tayar edi. Qudaydıń xalqınıń imitatorları kim ekenligi ashıqlanadı. Butparast hám pagan xalıqlar menen birge, Qudaydıń qorqınıshlı húkimi ele de ashıq gúna islep atırǵanlardıń bárińe jaqın turdı.
Yosiyanıń tariyxıy jaqtan bir waqıttaǵı esapların 2 Patshalar hám 2 Shejirelerde oqıǵanda, men 2 Patshalar 23:25-ten tásirlendim:
Yosiyadan aldın da, keyin de onıń sıyaqlı patsha bolmadı, ol Rabbiyge óziniń pútkil júregi menen, pútkil jánini menen hám pútkil kúshi menen, Musa nızamınıń bári boyınsha qayttı. Men oyladım, álbette endi Quday Óziniń muqaddes ashıwın qaytaradı. Biraq men qáte edim. Oqıwıńızdı dawam etiń.Sonday bolsa da, Rabbiy Óziniń qattı ashıwınıń qızǵınlıǵınan qaytpadı, ol Yahudaǵa qarsı Manasseniń Onı ashıwlandırıw ushın islegen barlıq isleri sebepli jandı. Sonlıqtan Rabbiy ayttı: «Men Yahudanı da Óz aldınan alıp taslayman» (26-27).
Sonday-aq, 2 Shejireler 34:23-25-te aytılǵan:
Rabbiy, Izrail Qudayı, mınaday deydi: (patshaǵa) aytıń, Men bul jerge hám onıń xalqına apat alıp kelemen ... Sebebi olar Meni taslap, basqa qudaylarǵa túsinik berdi hám óz qolları menen islegen barlıq nárseni menen Meni ashıwlandırdı, Meniń ashıwım bul jerge tógiledi hám óshirilmaydı. Qorqınıshlı bolsa da, biz gúnanı jek kóretuǵın súyispenshil Qudayımızdıń qattılıǵı haqqında úyreniwimiz kerek. Eger biz Qudaydıń bul qorqınıshlı qásiyetlerin itibarǵa almasaq, biz ájiz, deformatsiyalanǵan Qudayǵa sıyınıp qalamız.
Dańqlı Miyrim
Bul qarańǵılıqtıń ortasında miyrim bar. 2 Shejireler 34:27-de Quday Ózin razı etiw ushın qolınan kelgenin islep atırǵan Patsha Yosiyaǵa arnawlı xabar beredi. Yosiya erte dáwirdegi «ádep-ikramlı» isenimli edi.
Sebebi seniń júregiń juwap berdi hám sen bul jerge hám onıń xalqına qarsı Onıń sóylegenin esitkenińde Qudaydıń aldında ózińdi kishireyttiń, hám sen Meniń aldımda ózińdi kishireyttiń hám kiyimlerińdi jırttıń hám Meniń aldımda jıladıń, Men seni esittim, Rabbiy deydi. Yosiya bul húkim Onıń ashıwlı Qudayınan kelmesten aldın tınıshlıqta óledi.
Biz Qudaydı húrmet etiwge umtılǵanımızsha, Ol bizge Óz kóz aldında bunı islew ushın jol ashıp beredi! Zefaniya arqalı ótip atırǵan bul oy shınjırın kóriń.
- «Suveren Rabbiy aldında únsiz bolıń» (Zefaniya 1:7).
- «Rabbiy kúni jaqın» (Zefaniya 1:14).
- «Onıń qızǵanısh otında pútkil dúnya joq etiledi» (Zefaniya 1:18).
- «Rabbiyden izleń, barlıq kishipeyil adamlar ... siz panalanasız» (Zefaniya 2:3).
- «Hár bir jaǵadaǵı xalıqlar Oǵan sıyınadı» (Zefaniya 2:11).
- «Rabbiy ... ádil ... Ol Óz ádilligin tarqatadı» (Zefaniya 3:5).
- «Pútkil dúnya Meniń qızǵanıshlı ashıwım otı menen joq etiledi» (Zefaniya 3:8).
- «Rabbiy seniń jazalańıńdı alıp tasladı ... endi hesh qashan hesh qanday zıyannan qorqpaysań» (Zefaniya 3:15).
- «Rabbiy ... qutqarıwǵa kúshli. Ol sizden úlken quwanısh tabadı, Ol siziń súyispenshiligi menen tınıshlandıradı, Ol sizge qosıq aytıp quwanadı» (Zefaniya 3:17).
- «Sol waqıtta Men (Quday) sizi úyge alıp kelemen» (Zefaniya 3:20).
- Zefaniya 3:17-degi bir sóz dizbegi men ushın arnawlı mániske iye. Ol maǵan 2006-jılı tamaǵımnan agressiv rak keselin alıp taslaw ushın emlewxanaǵa barǵanımda jiberilgen kartochkada jazılǵan edi. Xirurg meniń dawıs qutımdı alıp taslawı kerek edi. Men endi tábiyiy túrde sóyley almadım hám waǵız etey almadım. Men «Ol siziń súyispenshiligi menen tınıshlandıradı» (Zefaniya 3:17) degen sózler haqqında oylandım. Men oyladım, «Quday meni únsiz qaldırdı!» Men sol azaptan óttim hám házir ekinshi táreptiń lázzetine bólenip atırman. Men óz shegaralarımdı úyrenip atırman hám olardıń ishinde jasap atırman. Sol ómirge qáwip salatuǵın rak keseliginde men Qudaydıń qattılıǵın kórdim. Operatsiyadan aman ótkenimnen keyin men Qudaydıń barlıq adamzat waqıyaları, hátte jamanları arqalı jaqsılıqtı ámelge asırıwdaǵı suveren minez-qulqın jaqsıraq baǵalay alam. Jas bala waqtımda men hárdayım juwınıp atırǵanda ıńǵırlaytuǵın edim. Aǵam hárdayım bul haqqında aytatuǵın edi. Men endi ıńǵırlay almayman, sonlıqtan men Qudaydıń «(meniń ústimnen) qosıq aytıp quwanǵanın» tıńlayman. Bul keremet!
Qudaydıń Qálewi
Biz Zefaniyadan úsh nárseni úyrenemiz:
- Qudaydıń qattılıǵı qorqınıshlı keremet haqıyqat.
- Qudaydıń suverenligi qorqınıshlı keremet haqıyqat.
- Qutqaratuǵın Qudayǵa qutqarıw ushın tolıq iseniwge boladı. Ol Óziniń miyrimli miyrimi menen ádil, kishipeyil, kishipeyil hám isenimli etken barlıq adamlardı jánnetke alıp keledi. Onıń xalqı Onıń Ulı, Isa Másihtiń imitatsiyaları (Romalılarǵa 8:29; 2 Korinflilerge 3:18).
- Aqır-aqıbet, Zefaniya 3:9-20-da Qudaydıń on «Men etemen» degen sózlerine itibar beriń. Olardıń hár biri bizdiń Quday Taálanıń muqaddes xalqına aylanıwımızǵa úles qosadı. Bizdiń hár birimiz házir jánnettegi haqıyqıy úyimizden uzaqta jasap atırmız. Hár bir kún bizdi sol úyge bir qádem jaqınlastıradı. Biz betlesken hár bir qıyınshılıq bizge miyrim haqqında kóbirek úyreniw, ómirimizden keskin qırları tegislenip, jánnettegi orınımızǵa sáykes keliw múmkinshiligin beredi. Sonnan keyin, Rabbiy deydi: «Sol waqıtta Men sizi úyge alıp kelemen» (Zefaniya 3:20). Quday hesh qashan erte yamasa keshikpeydi. Quday hárdayım waqtında. Ishinde Jawınger Patshanıń Keliwi (Welwyn Commentary), Daniel Webber jazdı: «Injil bergen hár bir wádeniń artında Óz qálewi orınlanıwına bel baylaǵan Suveren Quday turadı.» Qanday keremet oy!
