Ҳаўарий Павел Ефестеги мүминлерге айрықша сүйиспеншилик пенен қараған. Өзиниң үшинши миссионерлик сапары даўамындағы нәзик хошласыўында Павел олар ушын еки түрли қәўетерди атап өтти: «жабайы қасқырлар» Шіркеў сыртынан ҳүжим ететуғынын, ҳәм «бузық нәрселер» ишинде, ҳәтте олардың айырымлары тәрепинен де үйретилетуғынын (Ҳаўарийлердиң ислери 20:29-30 NKJV). Бирнеше жыл ишинде бул қәўиплер раўажланып баслаған еди. Сонлықтан Павел Тимофейге, өзиниң «ийман жолындағы ҳақыйқый улына», Ефестеги мәсихши гүўалықты қорғайтуғын анық, илаҳий руўхландырылған көрсетпелер менен хат жазды.
Павел Тимофейди алты үлкен қәтени шешиўге шақырды. Бул пунктлер хатта «айырымлар» сөзи менен анықланыўы мүмкин, бул Ефеслик мүминлердиң ҳәр қыйлы топарлары бул қәтелерди алдыннан қоллап-қуўатлай баслағанын көрсетеди.
«Айырымларға басқа тәлиматты үйретпеўди буйырың»
Биринши қәте «басқа тәлимат» еди (1:3). Павел бул надурыс тәлиматты ертеклер, шежирелер ҳәм Ески Ўәсият Нызамына надурыс басым жасаў менен байланыстырады. Нызам надурыс адамларды әшкаралаў ушын берилген еди, бирақ бул тәлиматлық қәте мүминлерди өзиниң ҳақыйқый мәсихши минез-қулқынан: таза жүрек, жақсы ар-намыс ҳәм шын ықласлы ийманнан (1:4-9) адастырып атырған еди. Булардан айырымлар адасқан, яғный мақсеттен таймаған еди. Динге байланыслы миннетлемелерге байланыслы не ислеў керек ҳәм не ислемеў керек деген тизимлерди ислеп шығыў әли де адамлық тенденциясы. Бирақ бул мәсихшилик емес. Павел Қудайдың өз өмириндеги мәрҳаматы ҳәм меҳир-шәпәәтин буған дәлил сыпатында жоқары баҳалайды (1:12-17).
Егер биз руўхый жетилиўимизди ислеримиз бенен дәлиллеўге ҳәрекет етсек, жүреклеримиз ҳәм ар-намысларымыз мәсихши берекетлерден ҳеш қашан ләззетленбейди. Әмелде, айырым Ефесликлер ийман ҳәм жақсы ар-намыс түсиниклерин толық қабыл етпеген еди. Павел олардың мәсихши жолын гүмирилген кеме сыяқлы суўретледи, бул қәтениң қаншалық әҳмийетли екенлигин көрсетти (1:19). Егер биз ҳәр дайым Нызамның қандай да бир бузылыўы ҳаққында қәўетерленсек, жақсы ар-намысқа ийе бола алмаймыз; ондай жағдайларда мәсихши өсиў болмайды. Бул қәтени қоллап-қуўатлағанлар, бәлким, руўхый жетилиўди раўажландырыўды мақсет еткен шығар, бирақ ақырғы нәтийже ең жаман түрдеги өзин-өзи жеңиўге алып келеди.
«Айырымлар ийманнан таяды»
Бул бөлим жалған тақўадарлық мәселесин усынады. «Таяды» деп аўдарылған сөз (4:1) мәсихшиликте ҳеш қашан ҳақыйқый мүмин болмағанлықтан бас тартқан, яғный ийманнан қайтқан адамларға қарата айтылған. Бирақ олар мәсихши ҳақыйқатты қабыл етпесе де, басқа мүминлер менен араласыўды даўам еттиреди, бул тек ғана машқала туўдырады. Олар некеден яки айырым аўқатлардан тыйылыў адамды көбирек муқаддес ететуғындай, аскетикалық турмыс тәризи Қудайға көбирек унамлы екенлигин жәриялайды.
Әмелде, Қудай бизге бул нәрселерди Өзиниң ҳақыйқаты шеңберинде ләззетлениў ушын берген (4:3). Павел Тимофейге Қудайдың принциплерин анық үйретиўди айтады. Бул қәте әли де бүгин библиялық болмаған тыйымларға басым жасалғанда анықланыўы мүмкин. Жуўап ҳақыйқый тақўадарлықта табылады, ол мәңгилик қәдирге ийе ҳәм ҳәр бир жағдайда пайдалы (4:8).
«Айырымлар алдыннан таяды»
Айырым мүминлердиң ийманнан таяғанын көриў басқалардың жүреклерине ҳақыйқый қайғы алып келеди. Олар ийманнан иймансызлар сыяқлы бас тартпаса да, Мәсих ушын ҳеш қандай раўажланыўға ериспейди ҳәм әмелде Шайтанның ислерин қоллап-қуўатлайды, гәрши бәлким қастан болмаса да (5:15).
Бул жағдайда, айырым жесирлер (әсиресе жас ҳаяллар) анықтан-анық тақўадар турмыстан бас тартып, өзин бақылаўсыз нәпсиге берген еди. «Олар Мәсихке қарсы ҳәўесли болып баслады» (5:11). Ийманның олардың өмириндеги тәсирлери соншалық жоққа шығарылған еди, олар иймансызлар сыяқлы руўхсыз еди. Буған қарсы дәри сыпатында, Павел жас жесирлердиң жергиликли мүминлер жыйналысы тәрепинен қаржылай қоллап-қуўатланбаўы керек екенлигин үйретеди, бул бос ўақытты раўажландырар еди. Керсинше, оларға дурыс жасаўды үйретиў керек, бәлким Хожада қайта турмыс қурыў, ҳәм Мәсихтиң душпанларына Оның гүўалықларына қарсы сөйлеўге себеп бермеў (5:11-15).
Бул қәте ислеген жесирлер өз минез-қулқы ушын жеке жуўапкершиликке ийе болса да, басқа, нәзигирек мәселе де бар еди. Айырым шаңарақлар өзлериниң жесир туўысқанларының мүтәжликлерин толық итибарсыз қалдырған еди (5:16,3-8). Бул шаңарақлар «ийманнан бас тартқан» ҳәм иймансызлардан да жаман еди. Есиңизде тутыў пайдалы, тәртипсизлер де, өзин-өзи орталыққа қойғанлар да қәте ислеген. Биринши топардың гүналарын анықлаў аңсат болыўы мүмкин, бирақ басқалары руўхый көриниўи мүмкин. Бирақ еки топар да басқаларға ҳәм Қудай алдында жақсы гүўалық көрсетпейди.
«Айырым адамлардың гүналары»
Тимофей Қудай халқы арасында басшылық лаўазымларында иймансыз болыўы мүмкин болғанлар ҳаққында сақ болыўы керек еди. «Айырым адамлардың гүналары анық көринип турады... бирақ айырым адамлардың гүналары кейинирек көринеди» (5:24). Әлбетте, Тимофей анық гүнада жасап атырған мүминлерди мақул көрмес еди; бирақ басқа гүналар жасырын болғанлықтан, қайғылы нәтийжелер тек ўақыт өтиўи менен көринер еди. Сонлықтан, Павел «ҳеш кимге асығыс қол қоймаң» деп үгитледи, себеби бул Тимофейди олардың гүналарына шерик болыў жағдайына қойыўы мүмкин еди (5:22). Бул әсиресе Хожаға ақсақал лаўазымында хызмет етип атырған адам ушын зыянлы болар еди; бирақ бул принцип тақўадарлық даналық ҳәм ажыратыўға да кеңирек қолланылады. Бул аят биз басқа мәсихшилерди ақылға сыймайтуғын дәрежеде узақ усламаўымыз керек дегенди аңлатпайды, бирақ өзимизди басқа мүминлер менен тез байланыстырмаў ақылға уғрас.
«Айырымлар ийманнан адасқан»
Үшинши топар адамлар арасында да машқалалар пайда болған еди. Исенимли хызметшилерге, егер олардың мәсихши хожалары болса, жумыс орнында оларға ҳүрмет көрсетпеўи керек екенлиги үйретилген (6:2-3). Ақшаға болған сүйиспеншилик сол контекстте айтылған, сонлықтан бул хызметшилер ҳәм басқалар қаржылық пайданы өзлериниң тийкарғы мақсети етиўге ынталандырылған болыўы мүмкин. Қызғаныш арқалы айырымлар «ийманнан адасқан» (6:10), ақшаның ҳәм оны менен бирге келиўи мүмкин болған абырайдың азғырыўына ушыраған. Бул тәбийғый қатнасықлардың тез арада толық руўхый сәтсизликке алып келиўиниң тағы бир мысалы.
«Айырымлар ийманға байланыслы адасқан»
Ақыр-ақыбет, Павел хатын Тимофейге ҳақыйқатты қорғаўға ҳәм «жалған деп аталған билим» (6:21) таласларынан қашыўға шақырыў менен жуўмақлайды. Айырым аўдармаларда бул аятта «илим» сөзи қолланылған, бирақ бул адастырыўшы. «Илим» сөзиниң аңлатпасы болған изертлеў ҳәм сораў процеси салыстырмалы түрде заманагөй түсиник. Заманагөй илимниң мәсихши ҳақыйқатты кемситиў ушын терис пайдаланылыўы мүмкин екенлиги рас, бирақ Павелдиң мақсети бул емес. Керсинше, ол мәсихшилер арасында қарсылық, келиспеўшилик ҳәм элитизм атмосферасын жаратқан жалған билимге қарата айтады. Пайдасыз талқылаўларға берилип, айырымлар әмелде ийманнан адасқан, мақсеттен таймаған (6:22). Сол сыяқлы, биз де Муқаддес Китапта айтылмаған талқылаў темаларына кирип кетпеўге дыққат етиўимиз керек. Булар келиспеўшилик туўдыратуғын, биргелик емес, ақылсыз таласларға айланады (2 Тимофей 2:23).
Улыўма шолыў
Бул алты машқала ҳаққында әҳмийетли улыўмаластырыў ислениўи мүмкин. Ҳәр биринде ийманнан адасыў ҳәм надурыс тәсирлерден алаңлаў улыўма темасы бар. Қой ушын үйриден адасыў тек бир кишкене қәдемнен басланады, соңынан тағы бир қәдем. Мәсихтен адасқан мүмин де әдетте аста-аста адасады. Басынан мүмин болмаған иймансызларды есапқа алмағанда, адасыў көбинесе аста-аста, бәлким басқалар тәрепинен толық раўажланып, анық жаманлыққа айланғанға шекем байқалмай қалады.
Бунда еки сабақ бар. Бириншиден, биздиң Қудай берген, муқаддес ар-намысларымыз жеке өмиримизде нәрселер надурыс кете баслағанда Муқаддес Руўхтың айыплаўына нәзик, белсенди ҳәм сезимтал болыўы керек. Павел ар-намысларымызды жақсы ҳәм таза услаў ҳаққында жазған (1:5; 3:9), ал басқалар өз ар-намысларын соншалық күйдирген, жаманлыққа ҳеш қандай жуўап қалмаған (4:2). Биз гүнаға айрықша сезимтал болыўымыз керек, сонда аяқларымыз тар жолда қалады.
Екиншиден, биз басқаларға ғамхорлық етиўде сергек болыўымыз керек. Басқа мәсихшилердиң Хожа менен болған қатнасықларынан узақласып баратырғанының белгилерин байқамаў аңсат болыўы мүмкин. Соңынан, әдетлер толық раўажланғанда, олар менен гүресиў әдеўир қыйын болады. Дыққатлы мүминлер Хожа тәрепинен басқаларды дурыс жолда услаўға жәрдем бериў ушын қолланылады. Биз бул қәтелерди анықлаўға ҳәм соңынан дүзетиўге таяр болыўымыз керек, Павел Тимофейден сорағаны сыяқлы.
Тимофей бул машқалалар ҳаққында не ислеўи керек? Бул хатта тағы бир тийкарғы сөз айқасы, «бул нәрселер», пайда болады, бул Тимофей үйретиўи керек болған ҳақыйқатларды көрсетеди. Ол мүминлерге үйретер, буйырар ҳәм тәлим берер еди (4:6,11). Ол жесирлерге айрықша үгит берер еди (5:7). Ҳәм ол Павелден алған «бул нәрселер» ҳаққында жеке ойланар, оларды дәл қолланыўды тәмийинлер еди (4:15; 5:21).
Бүгинги мәсихшилер сыпатында, биздиң де өзимиздиң «бул нәрселеримиз» бар. Бизде Мәсихтиң сөзлери ҳәм ҳаўарийлердиң тәлиматы Муқаддес Китапта жазылған, ҳәм биз Тимофей ислеўи керек болғаны сыяқлы, өзимизди оларға толық бериўимиз керек. Қудай Сөзине ийе болыў ҳәм оны тәртипке салыў Қудай халқына қарсы пайда болыўы мүмкин болған ҳәр қандай ҳүжимлерден үлкен қорғаныс болып табылады.
Тимофей ушын бул хаттың 2 ҳәм 3-баптары Ефесликлерге жәрдем беретуғын унамлы тәлиматты қамтыйды. 2-бап дуўаның тийкарғы минез-қулқын ҳәм тәбиятын атап өтеди. Еркеклер әсиресе бунда жәмийетлик басшылықты өз мойнына алады, ал ҳаяллар Қудайды даңқлайтуғын қарапайым ҳәм бойсыныўшы минез-қулқты көрсетеди. 3-бап қадағалаўшылар ҳәм дияконлар лаўазымлары ушын анық көрсетпелер береди. Олардың жеке өмирлери ең жоқары стандартларды көрсетиўи керек еди; олардың шаңарақлық өмирлери Қудайға ҳүрметли болыўы керек еди. Өз өмирлеринде ҳеш қандай алаңлатыўларсыз ҳәм шаңарақларында машқалаларсыз, бул мәсихшилер басқалардың жанларына жәрдем бере алар еди (Еврейлерге 13:7,13). Ҳәр биримиз жеке түрде бул минез-қулқты көрсетиўимиз керек, сондай-ақ әмелий ҳақлықта жасап, басқаларды руўхый өсиўге ынталандырыўымыз керек.
Павелдиң «бул нәрселер» сөз айқасын ең әҳмийетли қолланыўы бул еки баптың соңында келеди. Ол келип Тимофейге жәрдем бериўди мақсет еткен еди; бирақ егер ол кешиксе, «бул нәрселерди мен саған жазып атырман... сонда сен Қудайдың үйинде, яғный Тири Қудайдың Шіркеўинде өзиңди қалай тутыўың керек екенлигин билиўиң ушын» (3:14-15).
Биз Қудайдың үйи ҳаққында анық болыўымыз керек. Ол мәсихшилер жыйналыўы мүмкин болған имаратқа емес, бәлки мәсихшилердиң өзине қарата айтылған. Павелдиң Ефесликлерге жазған хаты буны одан да анығырақ етеди:
Сизлер Руўхта Қудайдың жасаў орны ушын бирге қурылып атырсыз (Ефесликлерге 2:22).
Павелдиң хатлары жазылғаннан берли Қудай Өзиниң үйин әўладлар бойы қурып келген. Сонлықтан Павелдиң Тимофейге үгитлери биз ушын да. Олар ҳәптениң белгили бир ўақтына, мүминлер белгили бир жерде жыйналғанда шекленбеген. Керсинше, бул сөзлер бизге қай жерде болсақ та Қудайды ҳүрметлейтуғын жоллар менен ҳәрекет етиўге жәрдем береди, себеби биз ҳәр дайым Қудайдың үйиниң бир бөлегин қураймыз.
- Көп библиялық алымлар Павелдиң Римдеги еки жыллық биринши қамақтан кейин (Ҳаўарийлердиң ислери 28:16,30) азат етилип, қайта саяхат етиўге имканият алғанына исенеди. 1 Тимофей 1:3-ке сүйенип, Павелдиң Ефеске қысқа ўақытқа қайта барыўға имканият алғаны көринеди. Ол жерде болғандағы қәўетерлери себепли, ол Тимофейден өзи менен Македонияға бармастан, қалыўын сораған.
