Birinshi Tesalonikalıqlarǵa Názer
1-bólim: Úlgi Iymanlılar
Pawıl Jer Orta teńizi átirapında shirkewler qurǵan missioner edi. Onıń ekinshi missionerlik sayaxatı onı Greciyaǵa, sol waqıtta Makedoniya hám Axaia dep atalǵan jerge alıp keldi. Makedoniyanıń paytaxtı, 200 000 nan artıq xalqı bar Tesalonika, bánt teńiz portı edi. Xristianlıq Tesalonikaǵa Pawıl Injildi waǵızlaǵanda hám birqansha evreyler menen grekler iymanlı bolǵanda keldi (Elshiler 17:1-10). Qızǵanıshlı evrey basshıları qalada tártipsizlik shıǵarǵanda, Pawıl menen Silas tún ortasında Bereyaǵa qashtı. Pawıl keyinirek Afinaǵa qashtı. Ol Timotiyin Tesalonikalıq iymanlılardı tekseriw ushın jiberdi (1 Tesalonikalıqlar 2:17-3:3), ózi bolsa Korinfke bardı. Timotiy olardıń qarsılıqlarǵa qaramastan bekkem turǵanı haqqında xabar alıp keldi.
Pawıl Tesalonika shirkewine mil.ád. 50-51-jılları olardıń qarsılasqan máselelerin sheshiw ushın jazdı. Evreyler Pawıldıń haqıyqıy elshi emesligin dálillewge urındı; putparastlar olardı kóp qudaylar ornına bir Qudayǵa tabınǵanı ushın quwǵın etti; Greciyada jınıslıq azǵınlıq keń tarqalǵan edi; Máshihtiń ekinshi keliwi haqqında túsiniksizlikler bar edi; jámáát penen aǵalar arasında kelispewshilikler payda boldı; hám geybirewler Muqaddes Ruhtıń jumısın toqtatıp, payǵambarlıq táliymatlarına mensinbey qaraǵan edi.
Pawıl olardı «Qudaydı razı etiw ushın jasawǵa, sizler haqıyqatında da sonday jasap atırsızlar. Endi biz sizlerden Rabbimiz Isa Máshih arqalı bunı kóbirek etiwdi soraymız hám sizlerdi qıstaymız» (1 Tesalonikalıqlar 4:1 NIV) dep xoshametledi. Bul xat altı bólimge bóliwge boladı: úlgi iymanlılar; Pawıldıń úlgisi; Pawıldıń quwanıshı; Qudaydı razı etiw ushın jasaw; Rabbimizdiń keliwi; hám Máshihiy sıpatında jasaw. Birinshi bólimde biz úlgi iymanlılarǵa názer salamız.
Kirisiw
«Pawıl, Silas hám Timotiy, Atamız Qudayda hám Rabbimiz Isa Máshihdegi Tesalonikalıqlar shirkewine: Sizlerge miyrim hám tınıshlıq bolsın» (1 Tesalonikalıqlar 1:1).
Xat kimnen ekenligin aytıw menen baslanadı. Pawıl múmkinshiligi bolǵan hár qanday jaǵdayda basqalar menen birge isledi, hám bul jerde olardı atları menen atap ótti. Ol sonday-aq iymanlılardı Tesalonikadaǵı «shirkew» dep atadı. Bibliyada «shirkew» imaratqa emes, al iymanlılar toparına tiyisli. «Shirkew» degen grek sózi hár qanday adamlar jıyının ańlatqanı ushın, iymanlılar putparastlardan ayırıw ushın «Qudayda ... hám ... Máshihde» dep atalǵan, sebebi Efesteǵı tártipsizlik shıǵarǵanlar da «jıyın» yamasa «shirkew» dep atalǵan (Elshiler 19:32). Jıllar ótkennen keyin, «shirkew» sózi hár qanday jıyın ornına Máshiyler jıyının ańlatatuǵın boldı.
Olardıń Atamız Qudayda hám Máshihde «bolǵanı» eki qatnasıqtı kórsetedi. Birinshiden, «Ata» degen grek sózi «azıqlantırıwshı, qorǵawshı, qollawshı» degen mánisti bildiredi. Qudaydıń iymanlıǵa bolǵan qatnasıǵı ákeniń balasına bolǵan qatnasıǵı sıyaqlı. Ekinshiden, «Rabbimiz» dep awdarılǵan grek sózi kúshke hám joqarı húkimetke iye bolǵan adam ushın, mısalı, absolyut monarx bolǵan Cezar ushın ataq edi. Onı «hákim,» «ustaz,» «Quday» yamasa «iye» dep awdarıwǵa boladı. Bul sonday-aq húrmet hám sıylaw ataǵı bolıp, qullar óz ustazların sonday ataq penen qarsı alǵan. Máshihtiń bizge bolǵan qatnasıǵı ustazdıń qulǵa bolǵan qatnasıǵı sıyaqlı. Máshiyler «Isanı Rabbimiz» dep moyınlaǵanlar (Rimliklerge 10:9,13). «Quday» menen «Máshih»ti birge qoyıw arqalı Pawıl Máshihtiń qudaylıq quramına kiretuǵının aytadı.
Pawıldıń Duwası
«Biz hárdayım barlıǵıńız ushın Qudayǵa shúkir etemiz, sizlerdi duwalarımızda eslep turamız. Biz hárdayım Atamız Quday aldında sizlerdiń iyman arqalı islegen jumısıńızdı, muhabbat arqalı islegen miynetińizdi hám Rabbimiz Isa Máshihke bolǵan úmit arqalı kórsetken shıdamlılıǵıńızdı eslep turamız» (1 Tesalonikalıqlar 1:2-3).
Pawıl bul iymanlılar ushın turaqlı túrde duwa etti. Olar onıń iymandaǵı balaları edi. Ol olardıń ómirindegi ózgerisler ushın Qudayǵa shúkir etti – olardıń ruwxıy tuwılıwı hám ósiwi, bul olardıń «iyman arqalı islegen jumısı,» «muhabbat arqalı islegen miyneti» hám «úmit arqalı kórsetken shıdamlılıǵı» menen kórsetildi. Onıń shúkirshiligi kórsetpelerden aldın keldi.
Olardıń «iyman arqalı islegen jumısı» olardıń ózgeriwi edi; olar «putlardan Qudayǵa burıldı» (1:9). Iyman gúnákar Qutqarushını qabıl etkeninde hám keyin sol iymanda jasaǵanda ámelge asadı. Iyman Qudayǵa iseniw háreketi (Yuxanna 6:28-29). Bul jumıs ózgeriwden keyingi iyman ómirin óz ishine aladı. Olardıń «muhabbat arqalı islegen miyneti» Máshihke bolǵan muhabbat penen Quday ushın xızmet etiw edi; olar «tiri hám haqıyqıy Qudayǵa» xızmet etti (1:9). Olardıń «úmit arqalı kórsetken shıdamlılıǵı» Máshihtiń qaytıwın kútiw edi. Olar «Onıń aspanınan kelgen Ulı ushın» kútti (1:10; 4:13-18). Iymanları ushın quwǵın etilgenine qaramastan, olar bas tartpadı.
Bul jerde biz Máshihiy iskerliginiń motivaciyası iyman, muhabbat hám úmit ekenligin kóremiz. Quday bizge bergen iyman Qudayǵa bolǵan muhabbatqa hám Máshihtiń qaytıwına bolǵan úmitke alıp keledi, bul óz gezeginde miynet hám shıdamlılıq sıyaqlı háreketlerdi payda etedi.
Hárekettegi Iyman
«Sebebi biz bilemiz, Quday súygen aǵalar, Ol sizlerdi saylaǵan, sebebi bizdiń Injilimiz sizlerge tek ǵana sózler menen emes, al kúsh penen, Muqaddes Ruh penen hám tereń isenim menen keldi» (1 Tesalonikalıqlar 1:4-5).
Bul xat er adamlarǵa da, hayallarǵa da jazılǵan edi. «Aǵalar» degen grek sózi «aǵalar hám apalar» yamasa «jámáát» degen mánisti bildiredi. Bul jerde Pawıl Tesalonikadaǵı barlıq Máshiylerdi maqtaǵan hám olardı úlgi iymanlılar dep atadı. Hám ol olardı eki nárse haqqında esletti. Birinshiden, olar súyilgen edi. Quday barlıǵımızdı súyedi, hátte iyman ómirimizde kórsetilmes burın da (Yuxanna 3:16; Rimliklerge 5:8). Ol bizdi sonshalıq súyedi, Onıń Ulı biz ushın óldi. Ekinshiden, olar Quday tárepinen saylanǵan edi (Yuxanna 6:44). Olar Máshiy bolǵannan keyin, olardıń minez-qulqınan olardıń Quday tárepinen saylanǵanı anıq boldı (Efesseliklerge 1:4). Bibliya adamlarǵa qutqarıw sawǵasın qabıl etiw yamasa biykarlaw tańlawı berilgenin úyretedi. Olar qabıl etti.
Olardıń ómirindegi dramalıq ózgeris Pawıl olardı Quday hám Máshihtiń Injili menen waǵızlaǵannan keyin boldı (2:2,8; 3:2). Ol tórt nárse menen «keldi». Birinshiden, «sózler menen» ol Qudaydıń Eski Wásiyat wádeleri, Isa kim bolǵanı hám Onıń ne islegenligi haqqında waǵızladı. Ekinshiden, «kúsh penen» gúnáǵa isenim, táwbe hám ózgeriw boldı. Injil ómirlerdi ózgertiw kúshine iye. Úshinshiden, «Muqaddes Ruh penen» sol kúshniń deregi anıqlandı. Tórtinshiden, «tereń isenim menen» olar Pawıldıń Quday ushın sóylegenin bildi hám ómirlerin Oǵan tapsırdı. Olar Pawıldıń Quday Sózin sóylegenin qabıl etti, «bul sizlerge, iyman etiwshilerge, islep atır» (1 Tesalonikalıqlar 2:13). Onıń Sózi adamlarǵa boysınǵanlarında olardı ózgertedi (2 Timotiyge 3:16; Evreylerge 4:12). Olar xabardı tıńladı hám oǵan ámel etti hám bul olardıń ómirlerin ózgertti.
Hárekettegi Muhabbat
«Biz sizlerdiń aranızda qalay jasaǵanımızdı bilesizler ... Sizler bizge hám Rabbimizge eliklewshiler boldıńızlar; awır azaplarǵa qaramastan, sizler xabardı Muqaddes Ruh bergen quwanısh penen qabıl ettińizler. Hám sonday etip sizler barlıq iymanlılarǵa úlgi boldıńızlar ... Rabbimizdiń xabarı sizlerden jańǵırdı ... sizlerdiń Qudayǵa bolǵan iymanıńız hámme jerde belgili boldı. Sonlıqtan biz bul haqqında hesh nárse aytıwımızdıń keregi joq, sebebi olar ózleri bizdi qanday qabıl etkenińizdi xabar etedi. Olar sizlerdiń putlardan Qudayǵa burılıp, tiri hám haqıyqıy Qudayǵa xızmet etkenińizdi aytadı» (1 Tesalonikalıqlar 1:5-9).
Tesalonikalıqlar Pawılǵa hám Máshihke elikledi, hám basqa iymanlılar ushın jaqsı úlgi boldı (1:6-7), hátte olar quwǵın etilgenine qaramastan. Olardıń muhabbatı úsh túrli jol menen kórsetildi. Birinshiden, olar shaǵım etiwdi toqtattı hám quwanıwǵa basladı. Olar Qudaydıń barlıq nárselerdi basqarıp turǵanın hám olardıń máńgilik táǵdiri qáwipsiz ekenligin bildi. Olardıń azabı Máshihdegi máńgilik qutqarıwına salıstırǵanda qısqa edi. Ekinshiden, olar Injildi óz kórshileri hám dosları menen bólisken: «Rabbimizdiń xabarı sizlerden jańǵırdı.» Injil aytıwǵa arziytuǵın edi, sebebi ol quwanısh hám úmit berdi. Úshinshiden, olar Qudaydıń olardı kúnlik qamqorlıq etiwine isendi; olardıń «Qudayǵa bolǵan iymanı» jaqsı belgili edi. Injildi nátiyjeli tarqatıw ushın Qudayǵa iseniw kerek. Olar bunı sonshalıq jaqsı isledi, Pawıldıń Injil xabarın qaytalawınıń keregi joq edi.
Tesalonikalıqlar óz Máshihiy ómirinde úlken baslama jasaydı. Birinshiden, olar ózlerin ózi súyiwshi turmıstan táwbe etti hám kóp túrli putlardan, oyıp islengen súwretlerden baslap, zattarǵa iye bolıwǵa bolǵan kúshli qálewlerge shekem (Kolosalıqlarǵa 3:5) Qudayǵa burıldı. Ekinshiden, olar Qudayǵa muhabbat penen xızmet etti, bul basqalar ushın qurbanlıq qamqorlıq (Yuxanna 13:34-35). Olardıńki «muhabbat arqalı islegen miynet» edi (1:3).
Hárekettegi Úmit
«Olar sizlerdiń putlardan Qudayǵa burılıp ... Onıń aspanınan kelgen Ulı ushın kútiwge, Onıń ólilerden tiriltkeni – Isa, bizdi kiyatırǵan qáhárdan qutqaratuǵın» (1 Tesalonikalıqlar 1:10).
Olar sonday-aq Máshihtiń qaytıwın kútip turǵan edi (Yuxanna 14:3; 1 Tesalonikalıqlar 4:13-18; 1 Korinfliklerge 15:51-58). Quday iymanlılardı Ózi menen birge alıp ketiwge wáde berdi. Bul ólimde bolıwı múmkin: «deneden uzaqta hám Rabbimiz benen úyde» (2 Korinfliklerge 5:8). Bul sonday-aq rapturede de bolıwı múmkin. Isa ayttı: «Eger men barıp sizlerge orın tayarlasań, men qaytıp kelip sizlerdi Ózim menen birge alıp ketemen, sizler de men bolǵan jerde bolıwıńız ushın» (Yuxanna 14:3). Máshiy Rabbimizdiń hár qanday waqıtta keliwin kútip jasawı kerek.
Bizdiń úmitimiz Qudaydıń Máshihtiń jerdegi jumısı arqalı baslaǵan nársesin, Onıń qaytıwında tamamlaytuǵının biliwde. Bul ómirdiń sınaqları waqıtsha hám qıyın jaǵdaylarǵa qaramastan shıdamlılıq beredi. Quday barlıq nárselerdi basqarıp turadı hám ne islep atırǵanın biledi.
Pawıl Isanıń bizdi «kiyatırǵan qáhárdan» qutqarıwın aytqanda ne mánisti bildiredi? Sol pikir 1 Tesalonikalıqlar 5:9 da, «Rabbimiz kúni» kontekstinde bar. Bul Qudaydıń qáhári dúnyaǵa tógilgen waqıt (Matta 24:21) Onıń kúsh hám húkim menen qaytıwınan aldın (Matta 24:27-31). Máshih rapturede iymanlılardı aspanǵa alıp ketiw ushın qaytqanda, Ol olardı rapture menen Onıń payda bolıwı arasında bolatuǵın qıyınshılıqlardan qutqaradı (Matta 24:4-28; 1 Tesalonikalıqlar 5:1-11; 2 Piter 2:9; Ashıw 3:10).
Ózgergen Ómirler
Tesalonikalıqlar Pawılǵa hám Máshihke elikledi hám Greciyadaǵı basqa iymanlılar ushın jaqsı úlgiler boldı. Olar biz ushın da jaqsı úlgiler. Biraq biz basqalar ushın jaqsı úlgimiz be? Biz baylanısta bolǵan adamlarǵa járdem yamasa kedergimiz be? Injil bul iymanlılarda radikallı ózgeris payda etti: jańa iyman – olar putlar ornına Qudayǵa erdi; jańa muhabbat – olar Qudayǵa xızmet etti; jańa úmit – olar Isa Máshihtiń ekinshi keliwin kútti; jańa quwanısh – olar Qudaydıń barlıq nárselerdi basqarıp turǵanın bildi; hám jańa missiya – Injildi tarqatıw. Quday bizdi olardaǵıday bolıwımızdı qáleydi.
