Yuhanna Shomıldırıwshı Iordan dáryasında waz etiwdi baslaǵanda, kóplegen adamlar onı tıńlaw ushın jıynaldı (Luka 3:7-14). Adamlar táwbe etiwdi qáleǵanda, ol olardıń qálewinin haqıyqatlıǵın kambaǵallar menen bólesiw arqalı dálillewleri kerek dedi. Ne islewleri kerek dep soragan salıq jıynawshılarǵa, ol olardıń adallıq haqqında ayttı; hám áskerler soraganında, ol jumsaqlıq hám qanaatlanıw haqqında ayttı. Hár bir adamlar toparı ózleriniń kim ekenligin anıqlaytuǵın, sonday-aq ózgeshe qıyınshılıqlar tuwdıratuǵın tájiriybeler ishinde jasaydı. Sonday-aq, xristianlar sıyaqlı biz dúnyada tek ǵana jasamaymız, bálki qay jerde jasawımızǵa hám kim ekenligimizge tiykarlanǵan belgili bir iskerliklerge qatnasamız. Biz Allahtıń xalqı bolǵanlıqtan, Onıń sulıwlıǵın óz átirapımızǵa alıp kele alamız; biraq sol ortalıq kóbinese Onıń ushın bergen gúwalıǵımızǵa qarsı turadı.
Mádeniyattı túsinw
Biz jasaytuǵın ortalıq kóbinese bizdiń «mádeniyatımız» dep ataladı. Bul termin bir mámleketti, regiondı yamasa adamlar jámiyetin ulıwmalıq túrde sıpatlaytuǵın qádiriyatlardı, qálewlerdi hám minez-qulıqlardı óz ishine aladı. Mádeniyatımızdıń kóplegen detalları bizdiń kim ekenligimizdiń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı. Sıpıyalı, durıs, kúlkili, dóngelek, qızıqlı yamasa áhmiyetli dep esaplanatuǵın nárslerdiń bári óz jámiyetlerimizde jasawımızda bizge tásir etedi. Mısalı, geybir milletler yamasa etnikalıq toparlar emociyalıq jaqtan ashıq boladı, al basqa regionlardan kelgenler kóbirek stoik yamasa ózin tutatuǵın boladı; hám bir mádeniyattan basqa mádeniyatqa ózgerip turatuǵın sonday qásiyetlerdiń úlken sanı bar.
Kóplegen mádeniy normalar, yamasa ádettegi minez-qulıqlar, ápiwayı turmıs haqqındaǵı tiykarǵı ideyalardı sáwlelendiredi hám xristian isenimlerin bildiriw ushın jaqsı keledi. Qattı miynetti qádirleytuǵın jámiyette, xristianlar Rabbiy ushın isley aladı. Shıǵarmashılıqtı qádirleytuǵın mádeniyatta, xristianlar Allahtı ulǵaytatın poeziya jazıwı yamasa kórkem óner dóretpelerin jaratıwı múmkin. Shańaraqlarımızda, mektep hám jumıs turmısımızda, hám jeke kózqaraslarımızda, biz xristianlar óz mádeniyatımızǵa qatnasqanımızda Masixtıń sulıwlıǵın kórsete alamız.
Mádeniyat xristianlardıń óz isenimlerin qalay jasawına da tásir etiwi múmkin. Bul ayırmashılıqlar basqa mádeniyatlarǵa ádetten tıs kórinse de, Allahtı húrmetleytuǵın bolıwı múmkin. Xristian qosıqlarınıń qızıqlı stili kóbirek ózin tutatuǵın mádeniyatta ósken múmin ushın durıs emes kórinwi múmkin – tımsal múmin klassikalıq stilindegi gimnlerdi suwıq hám jansız dep biliwi múmkin. Biraq eki adam da Rabbiyge taza, óz-ózine qızıqpaytuǵın sıyınıw túrinde qosıq aytıp atırǵan bolıwı múmkin. Geybir mádeniyatlarda, er adamlar hám hayallar xristian jıyınlarında bólek otıradı, al basqalarda pútkil shańaraq birge otıradı. Bul mádeniy dástúrler zıyanlı emes, bálki tek ǵana bizdiń kim ekenligimiz hám qay jerde jasawımız haqqındaǵı faktler.
Mádeniyattıń usıǵan uqsas ózgeshelikleri Muqaddes Jazıwlar daǵı taqıwalı adamlar tárepinen súwretlengen. Yusuf Mısırda húkimdar etip tayınlanǵanda, ol Mısır mádeniy normalarına muwapıq jasaydı. Ol óz lawazımına sáykes húrmetti qabıl etedi hám mámlekettiń gúlleniwin jaqsılaw ushın isley aladı (Jaratılıs 41:42-45, 47:20-26). Onıń tili hám sırtqı kórinisi sonshalıq Mısırsha edi, ol dáslep óz shańaraǵına tanılmaydı; hám ol sonday-aq Mısırlıqlar menen Evreyler arasındaǵı ádettegi bólekleniwdi de orınlı bolǵanda qollanadı (42:7-8,23, 43:32-34, 46:33-34).
Sonday-aq, Daniyel hám onıń dosları Babilonǵa alıp ketilgende, olar onıń ádebiyatın hám bilimlerin úyreniwde joqarı nátiyjelerge eristi hám patshanıń jaqsılıǵın qáleydi (Daniyel 1:20, 4:19). Keyinirek, Parsı húkimranlıǵı astında, Mordekay patsha sarayında jámiyetlik jılawǵa qarsı mádeniy qaǵıydalarǵa ámel etti (Ester 4:1-2). Jańa Wásiyette Pawlus Timoteydi súnet etti, basqalarǵa múmkin bolǵan qáweterdi joq etiw ushın, súnet xristianlar ushın kerek emes dep járiyalanǵan bolsa da (Húkimler 15:5,10-11, 16:3).
Bul jaǵdaylarda, Allahtıń xalqı óz mádeniyatında jasap ǵana qoymay, onı kórkemlestirdi. Olar ózlerin húrmetli tuttı, tek ǵana jergilikli ádetlerge húrmet etiwden emes, bálki óz Rabbiyine bolǵan húrmetten. Pawlus: «Men hárdayım Allahqa hám adamlarǵa qarsı taza ar-namısqa iye bolıwǵa tırısaman» (Húkimler 24:16 ESV) dedi. Taqıwalı adamlar óz mádeniyatın ózleriniń ádalatlı pákizligi menen bayıtadı.
Biraq mádeniyattı analiz etiwde eskertiw de bar, sebebi mádeniyat kóbinese taqıwalıq shegaralarınan tıs talaplar qoyadı. Daniyel patshanıń tamaǵın jewden bas tarttı, sebebi bul Allahtıń húrmetin túsirer edi (Daniyel 1:8). Mordekay patshanıń asıl adamınıń aldında iyleniwden bas tarttı, bul qaǵıyda hám ádet bolsa da (Ester 3:2). Pawlus dáwirinde putparast múminler óz mádeniyatlarında qabıl etilgen keń tarqalǵan jınıslıq azǵınlıqtan qashıwları kerek edi (Húkimler 15:20; 1 Salonikalıqlar 4:3-4).
Parıqlawshı Xristian
Bul faktler xristianlardıń mádeniyat haqqında itibar menen parıqlawı kerek ekenligin kórsetedi. Óz mádeniyatımızdan ajıralıw qáte bolar edi, sebebi bul Muqaddes Jazıwlarǵa sáykes emes hám bunı islew múmkin de emes. Biraq mádeniyatımızdıń hár bir aspektin «xristianlastırıw» múmkin dep iseniw de qáte bolar edi, sebebi kóplegen aspektler Allahtıń jollarına tikkeley qarsı keledi.
Bul bahalaw Rabbiyimizdiń dúnyada bolıw biraq dúnyadan bolmaw haqqındaǵı kórsetpesiniń qıyınshılıǵın ashıp beredi (Yuhanna 17:6-18). Ásirler dawamında xristian jıyınları bul qaǵıydanı qollanıw menen gúresip keldi. Geybirleri izolyacionizm qátesi menen juwap beredi, bul Allahtıń miyrim-shápááti talap etpeytuǵın moral kodeksler jıynaǵına alıp keledi. Basqalar assimilyaciya arqalı qátege jol qoyadı, olar házirgi mádeniy kózqaraslardı qabıl etedi, sebebi olar Allahtıń Sózin óz mádeniyatınıń relikviyası dep esaplaydı, sonlıqtan waqıt ózgergende onı qayta túsindiriw kerek dep esaplaydı.
Parıqlawshı xristian bul eki qáteden de kóbirek bibliyalıq juwaptı kóredi. Bul parıqlaw Allahqa hám Onıń Sózine súyeniwdi talap etedi, sonlıqtan turmısqa bul kózqaras ápiwayı emes, bálki qıyın. Biraq Muqaddes Ruhtıń basshılıǵı menen mádeniyat penen isenim arasındaǵı qatnas múminler hám isenbeytuǵınlar arasında Allahtı húrmetleytuǵın túrde jasalıwı múmkin.
Basqarıwshı Principler
Haqıyqatında da, barlıǵımız óz mádeniyatımızdıń ónimimiz, biraq mádeniyat Xristian dinine ekinshi orında turadı. Pyotr múminlerdiń «tuwısqanlıǵı» haqqında jazdı (1 Pyotr 2:17, 5:9), xristian birlespesin jınıs, etnikalıq kelip shıǵıw, millet yamasa ádet sıyaqlı mádeniyat aspektlerinen asıp túsetuǵın baylanıs retinde súwretlew ushın ózgeshe sóz qollandı. Xristian dini bizdiń eń baslı qásiyetimiz bolıwı kerek! Bul maqalanıń avtorı aq amerikalı er adam, hám bul qásiyetlerdiń bári kúndelikli turmısqa mádeniy tásir etedi. Biraq men ózimdi tiykarınan aq xristian yamasa amerikalı xristian dep esaplamawım kerek, xristian dini principlerin sol mádeniy faktlerdiń linzası arqalı túsindirmewim kerek.
Sonlıqtan, baylanıslı bir pikir, biz mádeniyatqa xristian principlerin qalay qollanıwdı buyırıwǵa jol bermewimiz kerek. Mádeniyat tariyxıy Xristian dinine boysınıwı kerek, onı Yahuda 3 «bir ret áwliyelerge berilgen isenim» dep sıpatlaydı. Yahuda dáwirinde, isenbeytuǵınlar Shirkewge kirip, Allahtıń miyrim-shápáátin ashgózlik hám qozǵalań sıyaqlı gúnálar ushın bahana retinde qollandı. Xristian dininiń tariyxıy, Allah bergen principlerine súyeniw bizdi haqıyqatta bekkemleydi, sonlıqtan ashgózlik hám azǵınlıq mádeniyatta normalǵa aylanǵan bolsa da, biz bul gúnálardı óz ornında tanıymız.
Mádeniyat isenim menen sonshalıq aralasıp ketkende, biz óz dástúrlerimizdi haqıyqıy xristian principleri dep esaplaytuǵın basqa bir qáwip payda boladı. Mısalı, Pyotrǵa putparastlarǵa injildi bólesiw ushın ilahiy kórsetpe beriliwi kerek edi. Ol hám basqalar evrey emes adamlar menen birge bolmawları kerek dep oylaǵan edi (Húkimler 10:28, 11:3). Bunday sheklewler evrey awızeki dástúrleriniń aspektleri bolǵan hám evrey ravvinleriniń jazbalarında bar – biraq olar Eski Wásiyettegi Muqaddes Jazıwlar da joq. Bunnan tısqarı, Rabbiy Isa óz shákirtlerine barlıq milletler injildi qabıl etetuǵının aytqan edi (Luka 24:47). Olar Allahtıń qálewinshi dep oylaǵan bólekleniw tek ǵana mádeniy dástúr edi, ol Allahtıń Sózin hám Masixtıń óz awızeki kórsetpelerin asıp tústi.
Húkimler 10:1-11:18-degi sabaqlar salmaqlı. Mádeniyat biz jasaytuǵın ortalıq bolǵanlıqtan, biz xristian dinin qollanıw usıllarımız durıs usıllar dep iseniw ańsat, al haqıyqatında bizdiń mádeniyatımız geyde bizdiń kózqarasımızdı ózgertken. Pyotr jaǵdayında, mádeniyat Muqaddes Jazıwlardan asıp tústi. Basqa jaǵdaylarda, mádeniyat hám Muqaddes Jazıwlar biz ushın jeke túrde birge jasawı múmkin, biraq basqa jerlerde olar qattı qaqtığısıwı múmkin. Geybir xristianlardıń alkogol, temeki, kofe, kiyim, muzıka hám t.b. haqqında belgili kózqarasları bar; hám bular sol mádeniyattaǵı múminlerdiń sanasında bibliyalıq sebepler menen baylanıslı bolǵan. Biraq basqa mádeniyatlardaǵı xristianlar sol máselelerge qatnıslı ádewir tolerant yamasa ádewir shekleniwshi bolıwı múmkin, hám olardıń da óz kózqarasları ushın bibliyalıq túsindirmeleri boladı.
Mádeniyat universal emes, hám Allahtıń Sózi mádeniyatqa boysınbasa da, bir haqıyqattı jasawdıń kóbinese bir neshe jolı bar. Parıqlawshı xristian zárúrli nárslerdi qálewlerden ajıratıwǵa umtıladı. Hayallar Shirkewde qanday rollerdi atqarıwı kerek? Bas kiyiminiń mánisi ne? Qanday zergerlik buyımları orınlı? Qanday bos waqıt iskerlikleri qabıl etiletuǵın? Bul máselelerdiń geybirleri Bibliyada júdá anıq kórsetilgen, sonlıqtan olar mádeniyat máseleleri emes. Basqa máseleler janama túrde kórsetilgen, al basqaları ulıwma atalǵan emes; bul jaǵdaylarda, biz bibliyalıq standartlarǵa hám óz xristian ar-namısımızǵa sáykes keletuǵın taqıwalı principlerdi izleymiz.
Geyde túrli aymaqlardaǵı múminler túrli juwmaqlarga keledi, biraq biz basqa múminlerdi sınǵa alǵanda hárdayım itibar bolıwımız kerek, sebebi biz tábiyiy túrde óz mádeniyatımızǵa eń uqsas bolǵanlar menen kelisiwge beyim bolamız. Bul dáslepki Shirkewde jesirler ushın qarjı bólistirgenler arasında hám ápiwayı ǵana birge tamaqlanǵanlar arasında qıyınshılıqlar tuwdırdı (Húkimler 6:1; Galatiyalıqlar 2:11-13). Eger biz basqalardıń zárúrli emes qálewlerin óz tájiriybelerimizge tiykarlanıp bahalasak, biz de sol qátelerge beyim bolamız. Eger bir másele Bibliyada anıq kórsetilmegen bolsa, biz Masiyxtaǵı erkinlikti qádirlewge tırısıwımız kerek, Ol bizge nápsilik sırtqı nársler menen emes, bálki júrekten shıqqan nársler menen payda bolatuǵının úyretti (Mark 7:14-23).
Bunnan basqa prinsip, barlıq mádeniyatlar Allahtı óz orınlarında qabıl ete aladı. Húkimler 15-tegi elshiler hám aqsaqallar keńesi bul haqıyqattı tastıyıqladı. Geybirleri putparastlardıń súnet etiliwi kerek – yaǵnıy, evreyler sıyaqlı bolıwı kerek – qutqarıw ushın dep talap etken bolsa, keńes Muqaddes Ruh tárepinen basqarılıp, tek ǵana isengen putparastlardıń taza turmıs keshiriwleri kerek dep járiyaladı, tórt zárúrli nárseni atap ótti, biraq basqa hesh nárse emes (15:5,28-29). Shetel missiyonerlik jumısında da, kóshe evangelizminde de, jańa múminlerge «Bul sizdiń isleytuǵın jolıńız» dep aytıw, olardı óz muzıka stillerimiz hám basqa turmıs tárizimiz benen támiyinlew qızıǵıwshılıǵı bar. Eger biz Allahqa isensek, Ol olardı haqıyqattıń eń sáykes kórsetpelerine basqaradı. Ol bizden adamlardı tek ǵana biz sıyaqlı háreket etetuǵın prozelitlerge aylandırıwdı soramaydı (Matta 23:15).
Barlıq adamlar Rabbiyimizdiń atın óz orınlarında shaqıra alǵanlıqtan, xristianlar óz mádeniyatında belsendi qatnasıwshı bolıwları áhmiyetli. Bul biz dúnyanıń basqa bólimleriniń taqıwalıqqa sáykes kelmeytuǵın aspektlerin qabıl etiwimiz kerek degen mánisti ańlatpaydı. Biraq eger biz jerdiń duzı hám dúnyanıń nurı sıyaqlı jasasaq (Matta 5:13-16), biz belsendi hám qasıtlı túrde Masixtıń sulıwlıǵın átirapımızdaǵı mektep toparlarına, jámiyetlik iskerliklerge hám kóshe ilajlarına alıp keliwimiz kerek.
Nátiyjelerdi qayta kórip shıǵıw
Túrli regionlardaǵı adamlar óz mádeniyatları menen birlesken; biraq jas, til, etnikalıq kelip shıǵıw, dáramat hám usıǵan uqsas máseleler olardıń arasında bólekleniwler tuwdıradı. Shirkewde biz bul faktorlardıń bizdiń birligimizge kesent etpeytuǵının yamasa Allahtıń máńgilik Sózin túsinigimizge tásir etpeytuǵının kórsetiw ushın maqsetli háreket etiwimiz kerek. Bunıń ornına, mádeniyattı Masixqa tiykarlanǵan turmıs ushın qural retinde qollanıp, onıń tásirlerin jeńip – ózimizdi dáwirdiń ruwhına sáykeslestirmey, bálki Allahtıń jaqsı hám kámil erkin dálillep, Rabbiyimiz haqqında sadıqlıq penen gúwalıq beriyik (Rimliklerge 12:2).
ESKERTPE
- 20-ásirdiń ortasında H. Richard Niebuhr atlı adam xristianlardıń tariyxıy jaqtan mádeniyatqa qaraǵan bes túrli jolın súwretledi, bunıń ishinde bul jerde atalǵan qarsı kózqaraslar da bar. Onıń 1951-jılı baspadan shıqqan Masiyx hám Mádeniyatkitabı, sonday-aq isenim menen mádeniyattı bólek qaraytuǵın geybir múminlerdi; xristianlardıń isenim hám mádeniyat tarawlarında jasawın paradoks dep esaplaytuǵın geybir múminlerdi; hám mádeniyat xristian isenimi arqalı ózgertiliwi kerek dep isenetuǵın geybir múminlerdi anıqladı. «Paradoks» kózqarası bul maqalada qabıl etilgen poziciyaǵa eń uqsas.
Bólekleniw hám Qabıl etiw
«Hám [Pyotrǵa] ekinshi ret dawıs keldi: ‘Allah tazalaǵan nárseni sen taza emes dep atama.’ Bul úsh ret islendi ... Keyin ol olarǵa dedi: ‘Sizler evrey adamınıń basqa milletten bolǵan adam menen birge bolıwı yamasa oǵan barıwı qanshelli nızamǵa qarsı ekenligin bilesizler. Biraq Allah maǵan hesh bir adamdı taza emes yamasa nápsilik dep atamawımdı kórsetti’ ... Keyin Pyotr awzın ashıp dedi: ‘Haqıyqatında da, men Allahtıń hesh kimge bólekleniw kórsetpeytuǵının túsinemen. Biraq hár bir millette Odan qorqatuǵın hám ádalatlı isler isleytuǵın hár kim Onıń tárepinen qabıl etiledi ... Hám Ol bizge adamlarǵa waz etiwdi hám tiriler menen ólgenlerdiń Hákimi etip Allah tárepinen tayınlanǵan Onıń ekenligine gúwalıq beriwdi buyırdı. Oǵan barlıq payǵambarlar gúwalıq beredi, Onıń atı arqalı, Oǵan isengen hár kim gúnálardıń keshirimin aladı.’» (Húkimler 10:15-16,28,34-35,42-43 NKJV)
