HEZEKIYA: Jaqsı baslaǵan adam
Hezekiyanıń Bibliyalıq ómirbayanın 2 Patshalar 18-20, 2 Shejireler 29-32 hám Yesaya 36-39-da oqıwǵa boladı. Assuriya dúnyasınan kóplegen arxeologiyalıq dáliller bar. Sáneler hám waqıyalar tártibi talqılawda, biraq Jazıwda jazılǵan hár bir waqıya álbette júz bergen.
Hezekiya sırtqı imperiya Palestine hám Siriya ústinen óz baqlawın bekkemlep atırǵan waqıtta húkimranlıq etti. Onıń ákesi Yahudiyanı b.e.sh. 735-jılı Assuriya húkimranlıǵına qoyǵan edi (2 Patshalar 16:7-8). Sennaxerib b.e.sh. 705-681-jılları taxtqa otırǵanda, Assuriya imperiyası átirapında kóterilisler baslandı. Hezekiya bul hárekettiń Palestinadaǵı basshısı bolǵan sıyaqlı hám Mısırdan qollap-quwatlaw aldı.
Joǵalǵan aymaqtı qaytarıp alıw ushın bolatuǵın Assuriya kampaniyasına tayarlanıw ushın, Hezekiya óz paytaxtı Ierusalimdiń qorǵanısların kúsheytti. Búgingi kelgenler ele de «[Hezekiyanıń] qalaǵa suw alıp kelgen tunelin» (2 Patshalar 20:20 NIV) izertley aladı. Ol «Gihon bulaǵınıń joqarı shıǵısın tosıp, suwdı Dawıt qalasınıń batıs tárepine jiberdi» (2 Shejireler 32:30). Bul Siloam tuneli qala diywalları ishine jaqsı aǵın suw jetkizip beredi, bul uzaq qamalǵa qarsı saqlanıw qorǵanıwı.
25 jasında Rabbiǵa iseniw
Ahaz Hezekiyanıń biologiyalıq ákesi, al Dawıt onıń 13 áwlad burınǵı áwladı edi (1 Shejireler 3:5,10-13), biraq Hezekiya óz adamı edi! Eń áhmiyetlisi, ol ákesiniń jaman jollarınan barmaslıqtı tańladı (2 Patshalar 16:2-4, 18:1-3). Bes qásiyette Hezekiya jas Xristianlar ushın úlken úlgi bolıp tabıladı:
- Ol Quday oǵan bergen roldi qabıl etti (18:2).
- Ol barlıq kóretuǵın Qudaydıń bereketine eristi (18:3).
- Ol óz xalqınıń nadurıs diniy kózqarasları hám ámeliyatların joq etti (18:4).
- Ol Qudayǵa hám Qudaydıń jollarına jaqın turdı (18:5-7).
- Onıń qatnası Rabbiǵa boysınıw edi (18:6).
Jazıw jas Hezekiyanıń háreketlerin maqtanısh etedi. Biz oqıymız: «Hám Rabbi onıń menen birge edi; ol ne islese de tabıslı boldı» (2 Patshalar 18:7). «Hezekiya pútkil Yahudiyada Rabbi Qudayınıń aldında jaqsı, durıs hám sadıq isler etti. Ol Qudaydıń ibadatxanasına xızmet etiwde hám nızamlarǵa hám buyrıqlarǵa boysınıwda ne islese de, óz Qudayın izledi hám pútkil júregi menen isledi. Sonlıqtan ol gúllendi» (2 Shejireler 31:20-21). Qudayǵa eriw qıyın hám kóbinese óte awır jumıstı talap etedi, biraq háreket etkenler máńgi sıylıqlanadı.
Quday bergen basshılıqtı qabıl etiw
«Rabbiniń ǵázebi» (2 Shejireler 29:8) Qudaydıń óz xalqına qarsı húkimdegi ǵázepiniń shıǵısı ekenligin túsingen Hezekiya Rabbiniń ibadatxanasın tazaladı hám artqa qaytqan ibadatxana jumısshıların óz minnetlerine qaytıwǵa shaqırdı (29:3-17). Birneshe kún dawamında qurbanlıqlar hám sadıqlar, qosıq aytıw hám ibadat etiwdiń tańqalarlıq xızmeti boldı (29:18-36). Biz 36-ayatta túsindiriwshi esletpeni tabamız: «Hezekiya hám barlıq xalıq Qudaydıń óz xalqı ushın islegen islerine quwanıstı». Jaqsı basshı óziniń ekinshi komandir ekenligin biledi – Quday hárdayım birinshi bolıwı kerek. Ol óz ergenlerin basshı sıpatında qollanadı.
Protseduradan aldın adamlar
Ibadatxana ibadatın reformalaw menen qanaatlanbaǵan Hezekiya «pútkil Izrail hám Yahudiyada» wákillerdi jiberip, barlıq xalıqtı Rabbiǵa qaytıwǵa shaqırdı (30:6-9-da tórt márte). «Qudaydıń qolı xalıq ústinde edi» (12-ayát) – bunıńsız hátte eń taqıwalı basshı da sátsiz boladı. Ruhtıń júreklerde islewine baylanıslılıq basshılıqtıń úlken bólegi bolıp tabıladı.
Paskha bayramınıń ortasında birqansha ruhaniylar hám xalıq ózleriniń dástúriy taza emes ekenligin túsindi. Hezekiyanıń namazı búgingi kúndegi ámeliy shirkew ómiri ushın úlgi bolıp tabıladı: «Jaqsı bolǵan Rabbi, júregin Qudaydı izlewge qoyǵan hár bir adamdı – Rabbi, óz ata-babalarınıń Qudayın – hátte olar muqaddes jaydıń qaǵıydalarına sáykes taza bolmasa da, keshirsin». Quday onıń namazına juwap berdi (30:18-20). Bálkim, birqansha «legalistler» Onıń bunı islegenine tańqalǵan shıǵar. Biz hárdayım Qudaydı Quday bolıwına ruqsat beriwimiz kerek hám Onıń kórsetken miyrimine hesh qashan tańqalmawımız kerek. Rabbi júrekke qaraydı (1 Samuel 16:7).
Tiysli ibadat ushın támiyinlew
Úlgi bolıp, Hezekiya Qudaydıń xalqı arasında joqarı dárejeli beriw háreketin basladı (2 Shejireler 31:3-8). Bul bólimde jeti túrli beriw atalǵan: «birinshi miyweler... úlken muǵdar, onnan bir bólek» (5-ayát), «sadıqlar» (10-ayát), «arnalǵan sawǵalar» (12-ayát), «erkin sadıqlar... muqaddes sawǵalar» (14-ayát). Tuwrı qollanıw – Rabbiniń jumısına qolımızdan kelgeninshe beriwde úlgi bolıw. Tek ómir súriw ushın kerekli nárselerdi saqlap qalıń. Jergilikli hám global xızmetti qollap-quwatlaw hár bir Xristiannıń juwapkershiligi (2 Korinflilerge 8:7,20).
Hezekiya qáteler jasadı
Hezekiya 39 jasında bolǵanda, Sennaxerib Yahudiyanıń kópshilik bólegin basıp aldı, onıń barlıq diywallı qalaların aldı hám basıp alınǵan Yahudiya aymaǵınıń kópshilik bólegin Assuriya baqlawına qoydı (2 Patshalar 18:13). Sennaxerib Laxish qalasın qamal etip atırǵanda, Hezekiya nadurıs túrde qıyınshılıqtan satıp alıwǵa háreket etti. Ol Rabbiniń ibadatxanasınan qımbat bahalı nárselerdi alıp, Assuriya patshasına berdi (2 Patshalar 18:15-16). Bul az waqıt satıp aldı, biraq qımbat bahada. Eń ańsat variantlar kóbinese eń jamanı boladı. Sennaxerib ele de shártsiz beriliwdi talap etti.
Biraq, bul qáte Qudaydıń Hezekiyanı qollanıwın toqtatpadı. Xronologiya anıq emes, biraq Injil anıq – Quday onı qollanıwdı dawam etti. Onıń sózleri óz ergenleri ushın ilham beriwshi hám dushpanları ushın qáweterli edi (18:29-32; 2 Shejireler 30:22).
Krizisti qalay basqarıw kerek
Hezekiyanıń namazı 2 Patshalar 19:1-2,14-19, 2 Shejireler 32:20 hám Yesaya 37:1-2,14-20-da tabıladı. Bul bólimlerde biz Yesaya payǵambardıń Hezekiyaǵa qatnaslı xızmetin kóremiz – Yesaya 37-38 waqıyalardıń eń tolıq esabın beredi. Assuriya patshası Hezekiyaǵa taǵı bir márte qarsı shıqtı, ol ózinde hesh qanday adam resursları qalmaǵanın bildi. Bul jaǵdayda Hezekiya aqıllı hám kishipeyillik penen Rabbiniń ibadatxanasına bardı (Yesaya 37:1). Ol Qudaydıń payǵambarınan, Quday jibergen adamnan keńes soradı (6:1-8). Yesayanıń juwabı Hezekiyanı barlıq nárseni Húkimran Qudayǵa tapsırıwǵa baǵıtladi (37:6-7).
Ele de namazda hám urısta bolǵan Hezekiya dushpanınan óz Qudayına tuwrı shaqırıq aldı (37:9-13). Biraq onıń júreginiń dıqqatı Rabbi Qudayǵa qaratılǵan edi (15-20-ayátlar). Atap aytqanda, Hezekiya Rabbiniń óz dańqın hám abıroyın asırıwın qáledi – Hezekiyanıń emes (20-ayát).
Bul jerde Ierusalim Qudaydıń keremet aralasıwı menen qutqarıldı. «Rabbiniń perishtesi» Assuriya áskeriy mashinasın joq etti (2 Patshalar 19:35-36; 2 Shejireler 32:21; Yesaya 37:36). Sol bir kúndegi qorqınıshlı qırǵın Qudaydıń ullı muqaddesligine qarsı kórilmewi kerek. Bizdiń húkimran Quday óz maqsetlerine erisiw ushın putparast húkimdarlardı qollanadı, sol waqıtta olardı sol bir zulumlar ushın juwapker etedi. Ol olardıń islegen isleri ushın húkim etedi, hátte Ol olardıń islegen islerin óz maqsetleri ushın qollana alsa da (Sennaxeribtiń «Men» sózin Qudaydıń «Men» sózi menen salıstırıń 2 Patshalar 19:23-28 hám Zabır 33:10-11. Isa Masihtiń Yahuda haqqındaǵı sózlerine de qarań Mark 14:21). «Rabbi Hezekiyanı hám Ierusalim xalqın qutqardı... Ol olardı hár tárepten qáwenderlik etti» (2 Shejireler 32:22). Bul tek Rabbi edi.
Tákáparlıq gúnası
Hezekiyanıń ómiriniń sońǵı waqıyaların túsiniw ushın biz 2 Shejireler 32:24-25-ti oqıwımız kerek: «Sol kúnlerde Hezekiya nawqas bolıp, ólimge jaqınlastı. Ol Rabbiǵa namaz etti, Ol oǵan juwap berdi hám oǵan keremet belgisin berdi. Biraq Hezekiyanıń júregi tákápar edi hám oǵan kórsetilgen jaqsılıqqa juwap bermedi». Hár qanday tabıslı Xristian «óz» jetiskenliklerinde tákáparlıq tuzaǵına ańsat túsiwi múmkin. Bul basqa adamlardan jaqsıraq bolıw pikirine iye bolıw, basqalardan ózin ayrıqsha seziw yamasa ápiwayı ǵana «Men úlken isler isledim» dep oylaw arqalı bolıwı múmkin. Qudaydıń tákáparlıqqa juwabın esletiw qorqınıshlı: «sonlıqtan Rabbiniń ǵázebi onıń hám Yahudiya hám Ierusalim ústinde boldı».
Aqılsız túrde, Hezekiya ólimge dıagnoz qoyılǵannan keyin birqansha waqıt ótkennen soń Vavilonnan elshilerdi qabıl etti (2 Patshalar 20; Yesaya 39). «Onıń sarayında yamasa pútkil patshalıǵında Hezekiya olardı kórsetpegen hesh nárse joq edi» (Yesaya 39:2). Óz bereketleri haqqında maqtanıwda ol ózin bereketlegen Birin umıttı! Óz Qudayısız ol qay jerde bolǵan bolar edi (2 Shejireler 32:29)? Quday barlıq maqtawlarǵa ılayıq. Geyde Quday bizge bergen nárseler Onıń menen bolǵan jolımızda tosıq bolıwı múmkin. Afrika xızmetimde ushıratqan eń ullı isenishlilerdiń birqanshası bul dúnyada hesh nársege iye bolmaǵanlar. Olar maǵan kóp nárse úyretti.
Elshilerdiń saparında, «Quday [Hezekiyanı] sınaw ushın hám onıń júreginde ne bar ekenligin biliw ushın qaldırdı» (2 Shejireler 32:31). Álbette Quday Hezekiyanıń júreginde ne bar ekenligin bildi, biraq Ol Hezekiyanıń da bunı túsiniwin qáledi. Biz kóbinese namaz etiwimiz kerek: «Mende taza júrek jarat, ey Quday», «Maǵan bólinbes júrek ber», «Meni izle, ey Quday, hám meniń júregimdi bil» (Zabır 51:10, 86:11, 139:23).
54 jasında ólimge qaraw
Ólimge qaraw hár qanday isenishli ushın másele bolmawı kerek, sebebi biz qay jerge hám kimge barıp atırǵanımızdı bilemiz. Segiz jıl dawamında rak penen jasaw maǵan júregimdi hám kózimdi aspanda saqlawǵa járdem berdi, al qollarım hám ayaqlarım ele de jerde. Hezekiyanıń Quday tárepinen emleniwine bolǵan reaktsiyası, hátte oǵan óletuǵını aytılǵan bolsa da, úsh márte jazılǵan (2 Patshalar 20:1-11; 2 Shejireler 32:24; Yesaya 38:1-8).
Tek 2 Patshalarda tabılǵan eki qosımsha Qudaydıń Hezekiyaǵa ne ushın bunı islegenin kórsetiwi múmkin. Quday Hezekiyanı «Meniń xalqımnıń basshısı» dep ataydı hám Ol «Men bul qalanı Ózım ushın hám Óz qulım Dawıt ushın qorǵayman» deydi (2 Patshalar 20:5-6). Quday bul qart adamǵa onıń 29 jıllıq patshalıǵınıń ele de tek delegatsiya etilgen basshılıq ekenligin kórsetip atır. Quday Óz xalqınıń haqıyqıy basshısı. Ol Hezekiyaǵa Qudaydıń óz dańqınıń ámelge asırılıp atırǵanın esletip atır, bul dańqtı Ol hesh kim menen bólispeydi. Keyinirek Yesaya bul xabardı Izrailge payǵambarshılıq etti (Yesaya 47-48). Hawa, Vavilon joq etiledi hám siz, meniń xalqım, qutqarılasız. Ne ushın? «Ózım ushın, Ózım ushın men bunı isleyin. Qalaysha men ózimdi masqaralawǵa ruqsat beremen? Men Óz dańqımdı basqaǵa bermeymen» (Yesaya 48:11).
Qudaydan belgiler soraw
Óz tákáparlıǵı ushın keshirim sorap (2 Shejireler 32:26) hám qáweterli qara dıagnozına tań qalıw menen baylanıslı «ashshı jılaǵan» (Yesaya 38:3) Hezekiya Qudaydan «qosımsha» 15 jıl jasaytuǵının tastıyıqlaw ushın belgi soraydı. Kelisim, eń jaqsı 2 Patshalar 20:8-11-de kórinedi, 2 Shejireler 32:24 hám Yesaya 38:2-8-de de atalǵan.
Hezekiyanıń óz jaqsı isleri haqqındaǵı esabı (2 Patshalar 20:2-3) maqtanıw emes, al Patsha Sulaymannıń ibadatxananı arnalıw waqıtındaǵı namazın Qudaydıń aldına alıp keliw edi (2 Shejireler 6:16-17; 1 Patshalar 9:1-9). Hezekiya Qudaydıń óz wádesine hárdayım sadıq bolıp qalatúǵının hám Ózine sadıq bolǵanlardı sıylıqlaytuǵının bildi.
Saattıń [quyash saattıń] bir múddet artqa qaytıwın soraw kóp nárse soraw edi. Biraq Quday Óz jaratılısın ózgerte alatuǵın edi hám Ol isledi (2 Patshalar 20:8-11). Jazıw onı sonday ápiwayı túrde jazadı, biz tań qalamız. Jaratılıstıń húkimran Iyesi Ózi qálegenin isleytuǵın edi (Yesaya 46:9-10). Biz óz erklerimizi Onıń erki astına qoyıwımız kerek, Rabbimiz Isa Máshih bizge Óz úlgisinde namaz etiwdi úyretkenindey: «Seniń patshalıǵıń kelsin, Seniń erkiń aspanda bolǵanı sıyaqlı jerde de orınlansın» (Matfey 6:10). Quday geyde gúmánlanǵan isenishlilerge anıq belgiler beredi (Gideon Hákimler 6:17-22,36-40-da úsh belgi aldı). Basqa waqıtlarda Qudaydıń miyrimi tınısh isenishlilerge qıyın jaǵdaylar menen gúresiwge járdem beriw ushın beriledi (Pawıl Hákimler 23:11 hám 2 Korinflilerge 12:7-10-da eki márte).
Quday 2 Patshalar 20-nıń 1-ayatı hám 4-6-ayatlarda óz pikirin ózgerte me? Men oylamayman. Quday bizge Hezekiyanıń qulaǵan adamgershiligin kórsetedi. 2 Patshalar 20:19 hám Yesaya 39:8-degi óz-ózine qızıǵıwshılıq xalıqtı Qudaydıń haqıyqıy patshalıǵınıń haqıyqıy baslawshısı, Isa Máshih kútiwge qaldırdı. Ol waǵız etken birinshi sózler: «Keshirim sorıń, sebebi aspan patshalıǵı jaqın» (Matfey 4:17).
Hezekiyanıń Zabırı
Tek Yesaya 38:9-20-da Hezekiyanıń óz nawqası haqqındaǵı avtobiografiyalıq esabı bar. Ol jaqın ólimge bolǵan kóńil qalıwın bildiredi (10-14-ayátlar) hám Qudaydı maqtawda jasay alǵanına quwanadı (15-20-ayátlar).
19-ayattı ayrıqsha dıqqat penen oqıń: «Tiri, tiri – olar Seni maqtaǵan, men búgin islep atırǵanımdı; ata-analar óz balalarına Seniń sadıqlıǵıń haqqında aytadı». Ákeniń óz shańaraǵın tiri Quday menen jeke tájiriybege baslaw juwapkershiligi bar. Zamanagóy dáwirde, balalar menen betpe-bet sóylesiwden tısqarı, biz olar ushın jazba yamasa jazılǵan gúwalıq qaldıra alamız. Sonnan keyin, biz ólgennen keyin de, kelesi áwladlarǵa Qudayımızdıń qanday ullı ekenligin gúwalıq bere alamız.
