«Ким биледи, бәлким сен дәл усы ўақыт ушын патшалық дәрежесине келгендирсең?» Эстер 4:14
Христиан турмысында тәсиреси деген нәрсе бар ма? Биз дәл керек жерде, дәл керек ўақытта болып қалыўымыз мүмкин бе? Ал бирақ надурыс жерде, надурыс ўақытта болыў ше? Ямаса Аллаҳ биздиң тәғдиримизди басқарады ҳәм бағдарлайды ма – ҳәтте биз ушырасатуғын адамларға, баратуғын жерлеримизге ҳәм қатнасқан айрықша ўақытларға шекем? Бул тәсиреси ме ямаса тәғдир ме?
Бул сораўға жуўап әпиўайы ҳәм қыйын. Ол әпиўайы, себеби тиккелей бир сөзли жуўап – Тәғдир. Мухаддес Китап Аллаҳтың барлық нәрсени ҳәр ўақытта басқарыўда суверен екенин ғана емес, бәлки Оның мәңгилик мақсетлерине муўапық ўақыяларды ҳақыйқатында программалап ҳәм бағдарлап атырғанын үйретеди. Ефесликлер 1:11 де Оның «барлық нәрсени Өзиниң еркиниң мақсетине муўапық ислейтуғыны» айтылған. Ҳәм Забур 33:11 де «Ийгиликлиниң жобалары мәңги турақлы, Оның жүрегиниң мақсетлери барлық әўладлар арқалы» айтылған. Ҳеш нәрсе тәсиреси ямаса апатшылық пенен болмайды, ҳәм тек ғана бахытлы ямаса бахытсыз жағдай болып көринген нәрсе ҳақыйқатында Аллаҳтың жобаларының орынланыўы болып табылады.
Қыйын сораў
Бирақ, тәсиреси ямаса Тәғдир сораўына жуўап сондай-ақ қыйын – яғный, адам перспективасынан қыйын, себеби биздиң шекленген мүмкиншиликлеримиз бар. Биз Аллаҳтың не ислеп атырғанын ҳәм не ушын ислеп атырғанын көрсетиў ушын үлкен картинаға ҳәр дайым ийе емеспиз. «Аспан жерден қаншалық бийик болса, Мениң жолларым сиздиң жолларыңыздан, ҳәм Мениң ойларым сиздиң ойларыңыздан соншалық бийик» деп жәриялайды Ийгиликли (Ишая 55:9 NIV). Аллаҳ адамның гүнакар еркин, сондай-ақ Шайтанның еркин бул дүньяда айрықша жағдайларда қаншалық ислеўге рухсат беретуғыны оңай анықланбайды. Тағы да биз мойынлаўымыз керек: «Оның ҳүкимлери қаншалық изленбейтуғын, ҳәм Оның жоллары қаншалық табылмастай!» (Римлилер 11:33). Ҳәм Аллаҳ адамлар ҳәм шайтанлар тәрепинен ислетилген жаманлық ҳәм қатыгезликке қалай рухсат бере алады, ҳәм сонда да «барлық нәрсени Өзиниң еркиниң мақсетине муўапық ислейди» биздиң шекленген түсинигимизден тысқары.
Аллаҳ Өзиниң тәбийғый нызамларын мийримли, ғайрытабий араласыў арқалы қашан ҳәм қай жерде тоқтататуғыны ҳәр дайым анық емес. Ҳәм исенимли адамның дуўалары, жуўап берилген ҳәм жуўап берилмеген, ҳәм Аллаҳтың алдын ала белгиленген жобалары ҳәм мақсетлериниң орынланыўы арасында қандай дәл қатнас бар екенине әпиўайы жуўап жоқ. Бирақ, биз билемиз, «әдалатлы адамның дуўасы күшли ҳәм нәтийжели» (Яқуб 5:16), ҳәм сондай-ақ «барлық нәрседе Аллаҳ Өзин сүйетуғынлардың жақсылығы ушын ислейди» (Римлилер 8:28). Сонлықтан, биздиң дәслепки сораўымызға библиялық жуўап тәсиреси ямаса тәсиреси емес – ҳеш қандай түрде, формада ямаса усылда – биз бул жуўапты түсинигимиз толық емес екенин мойынлаўымыз керек. Аллаҳтың тарийхтағы ислериниң қыйын тоқымалары гейде излениўден гөре көбирек баҳаланады (Забур 131, 139).
Аллаҳ ислеп атыр
Тәғдирди баҳалаў – Эстер китабын оқығанда келетуғын пайдалардан бири. Тәғдир бул Ески Ўәсият китабының улыўма темасы. Эстер китабында Аллаҳтың аты бир де мәрте айтылмаса да, китап даўамында биз Аллаҳтың Өзиниң мақсетлерин орынлаў ушын сахна артында нәрселерди жақсылыққа қарай ислеп атырғанын сеземиз. Бул тәсиреси емес, бәлки Эстер ўақыяларында анық ислеп атырған Тәғдир. Аллаҳтың аты оқылмайды, бирақ Аллаҳтың қолы Мухаддес Китаптың бул китабында ҳәр жерде анық көринип турады.
Шын мәнисинде, Тәғдир концепциясы Эстерде ҳақыйқатында күшейген, себеби Аллаҳ Өзиниң атын бас бетлерге қоймаўды таңлады, бәлки ҳәр жерде қатарлар арасына қойды. Бул жерде биз ушын үлкен әмелий сабақ бар. Көп ўақыт Аллаҳ биз бенен болған қатнасларында Өзин алдыннан көрсетпейди, бирақ биз Оның биздиң турмысымызда Өзиниң жақсы мақсетлерин орынлаў ушын үнсиз ҳәм үзликсиз ислеп атырғанына исенимли бола аламыз: «Буған исенимли болып, сиздиң ишиңизде жақсы ислерди басқаны Ийса Мәсих күнине шекем оны тамамлайды» (Филиппилилер 1:6).
Эстер китабының ўақыялары миләттен алдынғы 475-жыл әтирапында Персия жеринде, бүгинги Иранда болған. Яҳудийлер көп жыллар алдын (миләттен алдынғы 586-жыл) Бабыл әскери Навуходоносор басшылығында өз миллетин басқыншылық еткенде ҳәм Ибадатхананы өртлегенде өз ўатанынан тутқын сыпатында кетиўге мәжбүр болған еди. Бабыл миләттен алдынғы 539-жылда перслерге қулағаннан кейин, Персия патшасы Кир яҳудийлерге Яҳуда жерине қайтыўға рухсат беретуғын жарлық шығарды. Сол ўақытта шама менен 50,000 яҳудий Иерусалимге қайтты, бирақ көп басқалар Бабыл әтирапында ҳәм кеңейип баратырған Персия империясының басқа аймақларында қалыўды таңлады.
Айырым яҳудийлер Персия ҳүкимранлығы астында гүлленип, ҳәтте айырымлары сиясий лаўазымларды ийеледи. Мысал ушын, Даниял ҳәм Нехемия Персия ҳүкиметинде жоқары лаўазымларды ийеледи (Даниял 6:1; Нехемия 1:11). Эстердиң үлкен ағасы ҳәм қорғаўшысы Мордехай да қандайдыр бир ҳүкимет лаўазымын ийелеген. Эстер 2:21 деги «патшаның дарўазасында отырыў» сөзи буны көрсетип турғандай. Бирақ, сол ўақытта сондай-ақ әҳмийетли дәрежеде антисемитизм де болған, Эстер 3:13 ҳәм 9:1 де көрсеткендей.
Дәл усы тарийхый контекстте Ҳаман – жоқары ҳүкимет әмелдары ҳәм ҳикаяның жаўы – империядағы барлық яҳудийлерди өлтириў жобасы орынланатуғынына исенимли болған (Эстер 3:8,13). Әлбетте, яҳудийлер ушын барлық үмит жоқ болғандай көринген. Қура ҳақыйқатында тасланған (Эстер 3:7). Шайтанның пайғамбарлық етилген Мәсих келетуғын Аллаҳтың халқын жоқ етиў жобасы қәтесиз көринген. Бирақ Тәғдир ислеп атырған еди.
Дурыс жерде, дурыс ўақытта
Ксеркс I (Ахашверош бул исмниң ибраний формасы) патша Вашти патшаның тойында ҳәм ишимлик мәжилисинде өзиниң гөззал денесин көрсетпегенде, бир азыўдан да көбирек ашыўланған (Эстер 1:10-12). Ваштиниң кейинги сүргини жаңа патшайымға патша Ахашверош пенен бул тәсирли лаўазымға ерисиў ушын есик ашты. Тәғдир! Ҳәм гөззал Эстер дәл керек жерде, дәл керек ўақытта болып қалып, жаңа патшайым сыпатында таңланды. Тағы да Тәғдир!
Әмелий сабақ ушын тоқтап өтейик. Аллаҳ сиздиң гөззал көринисиңизди ямаса айрықша қәбилетлериңизди Өзиниң даңқы ушын айрықша түрде қолланыўды суверен түрде буйырған болыўы мүмкин емес пе? Эстер ушын «тек ғана болған» барлық факторларды ойлап көриң. Ҳәтте патшаның көңил-кейпи Эстердиң келиў күнинде дәл дурыс болған. Бул әсиресе әҳмийетли, себеби биз Мухаддес Китаптан тысқары дереклерден Ксеркс I ниң өте қатыгез, көңил-кейпи өзгергиш ҳәм минези жаман император болғанын билемиз. Бул факт бизге Эстер 4:11 сыяқлы аятларды түсиниўге жәрдем береди, олар бизге «оны өлтирген» адамларды шақырықсыз жақынласқанларды айтады. Тағы да биз Аллаҳтың жобасы ҳәм мақсетинде Өзиниң халқын қутқарыў ушын Эстерди керек жерге ҳәм лаўазымға алып келиўде Тәғдирдиң ислеп атырғанын көремиз.
Аллаҳ Эстерди ҳеш қандай компромиссли жағдайға қоймағанын атап өтиў керек. Оның патша менен өткерген түни (Эстер 2:14-16) зина иси емес еди. Патшаның гареминдеги барлық ҳаяллар патшаға турмысқа шыққан деп есапланған. Ксеркс I көп әйелли болған, бирақ Эстер зинакар емес еди. Бәлким Эстер 4:14 – «дәл усы ўақыт ушын» – Аллаҳ сизди дәл ҳәзир қойған лаўазымға ямаса жумысқа тиккелей қолланылыўы мүмкин. Ҳеш қашан тәсиреси, тәсиреси ямаса апатшылық ҳаққында ойламаң, бәлки Тәғдир ҳаққында ойлаң.
Сол ўақытта Мордехай патша Ахашверошты өлтириў жобасын еситип қалды. Бул мағлыўмат Эстер арқалы патшаға жеткерилди ҳәм патшалық жазбаларында ҳүжжетлестирилди (Эстер 2:21-23). Көп ўақыт өтпей, бул ўақыялар да тәғдирли болып шықты. Бир түн патша Ахашверош уйқылай алмады, сонлықтан ол ўақытты сол жазбаларды оқыў менен өткерди. Әлбетте, ол Мордехайдың садықлығы ҳаққында оқыды ҳәм оны сыйлаўға қарар етти (Эстер 6:1-3). Аллаҳ ҳәтте патшаның уйқысызлығын ҳәм оның оқыў материалларын да басқарып турған еди.
Дәл усы ўақытта жаман Ҳаман Мордехайды асып өлтириўге рухсат сораў ушын сарайға келди. Ҳаман бул садық яҳудийди жек көрди, себеби ол ҳеш бир әпиўайы адамға, ҳәтте жоқары дәрежедеги Ҳаманға да бас ийиўден бас тартты. Патша Ҳаманнан сорады: «Патша ҳүрметлеўди қәлейтуғын адам ушын не ислениўи керек?» (Эстер 6:6). Ҳаманның көзлери жанып кетти, себеби ол өзиниң патшалық кийимлери ҳәм тәжи менен қала бойлап жүриўи мүмкин болған жолларды ойлады. Ол патшаның Мордехайды ойлап атырғанын ҳеш қашан түсине алмады. Ҳәм Мордехай ушын парадты ким басқарыўы керек еди? Ҳаман! Қандай Тәғдир!
Исеним сынағы
Эстер өз халқы ушын ҳәрекет етиўи керек деген жуўмаққа келди, ҳәтте өмириниң баҳасына болса да. Эстердиң тәғдирли түрде өз тәсирли лаўазымына келгени, турмыстың оңай болатуғынын ямаса Аллаҳ оның исенимин сынамайтуғынын аңлатпайды. Аллаҳ биздиң исенимимизди сынайды! (Яқуб 1:3; 1 Петрус 1:7). Сиз дәл ҳәзир Аллаҳ сизди қойған лаўазымда сыналмақтасыз ба? Сиз исеним менен, Эстер айтқандай, «Егер мен жоқ болсам, жоқ болайын» (Эстер 4:16) деп айта аласыз ба?
Ахашвероштың Эстерге алтын таяқшаны усынып қана қоймай, бәлки Персия империясының ярымын да усыныўы тәсиреси емес еди (Эстер 5:2-3). Ақылға сыймайтуғын! Эстер тек ғана патшаның оған өз халқы ушын мейирим сораўға имканият бериўин үмит еткен еди. Ол ҳеш қашан бос чек күтпеген еди. Тәғдир! Аллаҳ еле де «биз сораған ямаса ойлаған барлық нәрседен шексиз көп ислеўге қәдир» (Ефесликлер 3:20). Айтпақшы, егер сизге Персия империясының ярымы усынылса, сиз не сорар едиңиз?
Қутқарылған миллет
Эстердиң батырлығы ҳәм садықлығы нәтийжесинде, жаман Ҳаман жоқ етилди – «Мордехай ушын таярлаған дарга асылды» (Эстер 7:10) – ҳәм яҳудий халқы қутқарылды. Әлбетте, илаҳий перспективадан қарағанда, бул толықтай Тәғдир еди. Ҳәтте Ҳаманның қура таслаўы да (Эстер 3:7) Аллаҳтың қолы менен басқарылған, сонда яҳудийлер өзлерин қорғаў ушын сегиз ай ўақытқа ийе болады. Нақыллар 16:33 те былай делинген: «Қура тасланады ... бирақ оның ҳәр бир қарары Ийгиликлиден». Барлық яҳудийлерди өлтириў ҳаққындағы Персия жарлығының бийкар етилмеўи (Эстер 8:8) де Аллаҳтың жобасының бир бөлеги еди. Бул «Мидия ҳәм Персия нызамына» қарсы шыққан жаңа жарлық тек ғана яҳудийлердиң сақланып қалыўына емес, бәлки көп антисемитлердиң жоқ етилиўине де алып келди. Көп яҳудийлер тәрепинен ҳәр жылы тойланатуғын Пурим байрамы бул ўақыяларды тойлаў ушын пайда болды.
Эстер китабындағы барлық бул ўақыялар тәсиреси емес, бәлки Тәғдир нәтийжеси еди. Ҳәм бүгинги турмысымыздағы ўақыялар тәсиреси ямаса тәсиреси менен басқарылмайды. Олардың ҳәммеси биздиң ақырғы берекетимиз ушын Аллаҳтың тәғдирли жобасының бир бөлеги.
