Жүриўди ҳәм сөйлеўди үйрениў
Балалар өскен сайын, олардың жүриўди ҳәм сөйлеўди үйрениўи тәбийғый. Баланың биринши қәдемлери әҳмийетли ўақыя болып, ата-аналар тәрепинен қуўаныш пенен бақланады. Сол сыяқлы, баланың сөйлеўге биринши қәте урынысы да раўажланыў белгиси. Көп өтпей кишкене бала бөлме бойлап жәрдемсиз жүре алады ҳәм бир-бирине байланыслы гәплерди айта алады. Егер ҳәрекетлениўде ямаса сөйлеўде қандайда бир кемшилик белгиси болса, ғамхор ата-ана тез арада жәрдем береди ямаса жәрдем излейди.
Руўхый жақтан биз де жүриўди ҳәм сөйлеўди үйрениўимиз керек. Мәсихши тәрбияшылар буның әҳмийетлигин түсинип, жас балаларға ҳәм үлкенлерге не ислеп атырғанларына “итибарлы болыўды” үйреткен. Сиз “кишкене көзлер … қулақлар … тил … қоллар … аяқлар … жүрек … ақыл” не ислеп атырғанларына итибарлы болыўға шақыратуғын әпиўайы қосық пенен таныс шығарсыз. Буны бәримиз еслетиўге мүтәжбиз!
Изленип атырған теманың кеңлигин есапқа алып, бул мақала көп сандағы Мухаддес Китап аятларынан пайдаланады. Бирақ, биз үш бөлек забурға итибар қаратқанымызда, үш тийкарғы нүкте ойларымызды бирге услап турады – бири басында, бири ортасында, ал екиншиси мақаланың ақырында.
Забур 33
Баслағанымызда, Забур 33:13-15 ҳаққында ойланыўға арзыйды: “Хожа аспаннан қарайды; Ол барлық адам балаларын көреди. Өзиниң жасаў орнынан Ол жердиң барлық турғынларына қарайды. Ол олардың жүреклерин бирдей жаратады; Ол олардың барлық ислерин есапқа алады” (KJV). Бул үзиликтиң ортасындағы әпиўайы ҳақыйқат бир неше жоллар менен айтылған. Биз Қудайдың бәримизге ҳәр ўақыт қарап турыўы ҳақыйқатын жоққа шығара алмаймыз. Биз Оған жуўапкермиз, ҳәм егер биз Оның балалары болсақ, биздиң тийкарғы мақсетимиз Оны разы етиў болыўы керек.
Адамларда бес тийкарғы сезим бар. Биз оларды биреўлеп көрип шығып, Қудай Сөзинен бир неше әмелий сабақларды таба аламыз.
Көриў сезими
Көриў сыйы ҳәм көзлеримиздиң әҳмийетлиги ҳаққында ойланың. Биз оларды қалай қолланбақтамыз? Әййүп көзлериниң жас ҳаялдың сыртқы көринисине натуўры қараўына жол бермеўге қарар етти (Әййүп 31:1). Көп әсирлер өткеннен кейин Хожа Ийса ҳаялға нәпсиқумлық пенен қараў жүректе зина қылыў екенин түсиндирди (Матта 5:28). Сулайман алкогольдиң қәўипин билип, улына жылтыраған шарапқа узақ ўақыт “қарамаўды” кеңес етти, себеби ол жылан сыяқлы шағыўы мүмкин (Нақыллар 23:31-32). Көзлер жүрекке киретуғын есик болғанлықтан, не көргенимизге итибарлы болыў әҳмийетли! Бул әлбетте фильмлерге ҳәм теледидарға да тийисли. Даўыттың Забур 101:3 теги сөзлери бизди көзлеримиз алдына ҳеш қандай жаман нәрсе қоймаўға шақырады. Қудай биз көрген нәрселерден разы ма? Ол әлбетте оны көре алады.
Еситиў сезими
Ойланатуғын екинши сезим – еситиў. Бул жағдайда Сулайманның ескертиўин қысқаша көрип шығайық. Ашық айтқанда, Сулайман сиздиң хызметшиңиздиң сизди қарғағанын еситиўиңиз мүмкин екенин түсиндирди. Бул ойға сыймайтуғын нәрсе ме? Ҳеш қандай жағдайда да емес, Сулайман даўам етти, себеби бәримиз басқалар ҳаққында натуўры нәрселер айтқанбыз (Екклесиаст 7:21-22). “Ҳаўа қусы” (күтилмеген дерек) “даўысты” (ямаса ҳәтте сиздиң ойларыңызды) басқа биреўге жеткериўи мүмкин (Екклесиаст 10:20). Биз ойланбай сөйлемеўимиз керек болса да, бул аят бизге қулағымызды жерге тез-тез қоймаўды да еслетеди. Биз өзимиз ҳаққында билмегенимиз жақсы болған нәрселерди еситиўимиз мүмкин!
Тийиў, дәми, ийиси
Тийиў сезими әсиресе қолларымызға байланыслы болыўы мүмкин. Биз оларды қалай қолланбақтамыз? “Нәпак нәрсеге тиймең” (2 Коринфлилер 6:17) – зәрүр ескертиў. Биз өте нәпак дүньяда жасаймыз, сонлықтан биз қолларымызды, образлы түрде айтқанда, нәпак ис-ҳәрекетлерге қоймаўымыз керек. “Өзиңди пак тут” (1 Тиметейге 5:22).
Дәми сезимин қарастырғанымызда, тилимиз ҳаққында ойланыўымыз мүмкин. Сулайман улына байлардың “нәзик тағамларына” қызықпаўды ескертти (Нақыллар 23:6 JND). Бул өзи ойланатуғын сабақ, бирақ биз кейинирек тил темасына кеңирек тоқтап өтемиз.
Мурын бизге ийис сыйын қолланбаўға имканият береди. Қарт Ысқақ улы Яқубтың кийимлерин ийискеп, “дала ийисин” сезди, бул оны Исаў екенине исенимли етти (Жаратылыс 27:27 KJV). Ысқақ сыяқлы, егер биз тәбийғый сезимлеримизге тым көп сүйенсек, алданыўымыз мүмкин. Егер оның көриў сыйы болғанда, ол Исаў емес, Яқуб екенин көрген болар еди.
Забур 34
Мухаддес Китаптан бес сезимимизди қысқаша көрип шыққаннан кейин, екинши тийкарғы нүктемиз ушын Забур китабына қайтыўымыз керек. Даўыт былай деп жазды: “Тилиңди жаманлықтан, ҳәм ерниңди алдаўшылықтан сақла. Жаманлықтан қайт, ҳәм жақсылық қыл; тынышлықты изле, ҳәм оған умтыл” (Забур 34:13-14). Забур 33 те биз Қудайдың бизди ҳәр ўақыт бақлап турыўы ҳақыйқатын атап өттик. Ҳеш нәрсе Оның итибарынан тысқары қалмайды. Забур 34 теги сол еки аят бизге мақаланың басында айтылған еки ис-ҳәрекетти – жүриў ҳәм сөйлеўди еслетеди. Бул үзиликте биздиң итибарымыз биринши нәўбетте сөзимизге қаратылған. Даўыттың үгити сол, тилимиз жаман ямаса зыянлы сөйлесиўден сақланыўы керек, ҳәм бул дүньядағы жүрисимиз тынышлық жолы бойлап болыўы керек, бул Қудайдың көзинде “жақсы”. Еки ис-ҳәрекет те Мухаддес Китап нурында қарастырылыўы керек.
Жүриў
Бириншиден, жүрисимиз ҳаққында ойланайық. Жаңа Ўәсияттағы көп аятлар исениўшиниң өмирин бул дүньяда жүриў сыпатында сүўретлейди. Юханның жазбаларында бизге “нурда жүриў” зәрүрлиги еслетиледи (1 Юхан 1:7). Еки аят алдын бизге “Қудай нур” екени айтылған, сонлықтан нурда жүриў Оның минез-қулқының бизге нур шашыўына рухсат бериўди аңлатады. Гүна қараңғылық пенен байланыслы. Сонлықтан биз гүна жолларынан қашыўымыз ҳәм Қудай Сөзиниң нурының бул дүньядағы жолымызды жарытыўына рухсат бериўимиз керек.
Ефеслилерге 5:2 де тағы бир әмелий сабақ табылыўы мүмкин, онда биз былай деп оқыймыз: “Сүйиспеншиликте жүриң, Мәсих те бизди сүйгендей, ҳәм Өзин биз ушын бергендей.” Биздиң орнымызды алып, гүналарымыз ушын өлгенде, Голгофада Өз өмирин еркин түрде берген Қутқарыўшымыздың сүйиспеншилигин қалай умыта аламыз? Сол сүйиспеншилик ҳәм Оның бизди Өзине ерисиўге шақырыўын еслеп, биз де сүйиспеншилик жолынан жүриўимиз керек. Бул Қудайды сүйиўди ҳәм Оны разы етиўге умтылыўды, сондай-ақ бир-биримизди сүйиўди аңлатады. Биз қалай “Ол жүргендей жүриўимиз” керек екенин қарастырғанымызда, биз ушын әлбетте жоқары стандарт белгиленген (1 Юхан 2:6).
Колоселилерге 4:5 те былай делинген: “Сырттағыларға қарата даналық пенен жүриң.” Бул әсиресе сақланбаған адамлар алдында қалай жасаўымызға тийисли. Даналыққа қандай үлкен мүтәжлик бар! Биз қаншалық оңай қәте қылып, Инжил хабарын масқара етиўимиз мүмкин. Биз муқаддес, яғный пак өмир сүриўимиз керек, бирақ өзимизди муқаддес көрсетиўимиз ямаса тек ғана моральлық жақтан үстин болып көриниўимиз керек емес. Қудай ғана бизди бақлап атырған жоқ; басқа адамлар да бақлап атыр. 2 Тиметейге 2:4 те Паўыл өз басшысын разы етиўге умтылып атырған әскердиң мысалын қолланды. Егер биз қайта туўылған болсақ, биз Мәсих тәрепинен Оған ерисиўге ҳәм душпан жерде Оның әскерлери болыўға шақырылғанбыз. Сонлықтан, барлық нәрседе Оны разы етиў қаншалық әҳмийетли.
Сөйлеў
Забур 34 теги көрсетпеге қайтып, сөзимиз ҳаққында бир аз көбирек ойланыў пайдалы болыўы мүмкин: “Тилиңди жаманлықтан, ҳәм ерниңди алдаўшылықтан сақла” (13-аят). Тил ҳаққындағы классикалық үзилик Яқуб 3 болып, онда бизге сөзимиз бенен қаншалық оңай ренжитиўимиз мүмкин екени айтылған. Тил денедеги “кишкене ағза” болса да, ол үлкен нәрселер менен мақтанады (5-аят). Ол тәбийғый жақтан бузыўшы ҳәм оны үйретип болмайды, себеби ол “басқарылмайтуғын жаманлық, өлимге апартуғын зәҳәрге толы” (8-аят). Қудай Сөзиниң бул әмелий бөлегин үнеми итибарлы ҳәм дуўа етип оқыўға арзыйды.
Әмелий көрсетпелерди қамтыған тағы бир пайдалы китап – Нақыллар. Оны үнеми – бәлким кишкене, оңай сиңирилетуғын бөлимлерде оқыўдың үлкен пайдасы бар. Көп сабақлар қысқа, мәнерли сүўретлемелерде берилген. Қарама-қарсылықлар көп ушырасады. Мысалы: “Қылыш сыяқлы тесип сөйлейтуғынлар бар: бирақ дананың тили саўлық” (Нақыллар 12:18). Сөзлердиң жаралаў ямаса емлеў күши бар. Қудайды разы ететуғын сөз саўлық береди. Көп жағдайда биз келип шығыўы мүмкин болған ақыбетлер ҳаққында ойланбастан сөйлеймиз. Тағы бир өз ўақтындағы ескертиў: “Сөзлеринде асығыс адамды көресең бе? Одан гүнакардан да үмит көп” (Нақыллар 29:20). Нақылларда сүўретленген гүнакар кейде сөйлеў қәбилетине ийе болмаўы мүмкин, бирақ ҳеш болмағанда бул оны қыйыншылықтан сақлайды! Биз өзимизди тым тез билдирип, кейин өкингенимиз ушын қанша проблемалар келип шықты.
Нақыллардағы көп сандағы ескертиўлер бизди өзимизди жетерли емес сезиўимиз мүмкин. Егер, Яқуб үйреткендей, тилди үйретип болмаса, бизде қандай үмит бар? Өз күшимизге қалдырылсақ, ҳеш нәрсе ислей алмас едик, бирақ жәрдем бар. Хожа бизге гүнакарлығымызда ҳәм әззилигимизде жәрдем бере алады. Ҳақыйқатында да, Забур 141:3 теги дуўа өз ўақтында: “Аўзымның алдына қараўыл қой, Хожа; ернимниң есигин сақла.” Биз буны күнделикли дуўа етиўимиз керек.
Жүриў ҳәм сөйлеў еки өте әпиўайы ис-ҳәрекет. “Тек сөз, ис жоқ” делинген өмир ҳеш қандай пайдалы нәрсеге ериспейди. Сөзлеримиз ҳәм ис-ҳәрекетлеримиз үйлесимли болыўы керек. Егер ис-ҳәрекетлеримиз ҳәм әдетлеримиз Қудай Сөзиниң принциплерине қарама-қарсы болғанлықтан бизди масқара етсе, жоқары сөзлерди айтыў ямаса жақсы ислеримиз бенен мақтаныў пайдасыз. Биз сөзимиз ҳәм ис-ҳәрекетлеримиздиң Забур 34:13–14 те қалай бирге келтирилгенин көрдик.
Забур 139
Бул ойларды жуўмақлап атырғанымызда, Даўыттың Забур 139 да жазылған ҳадал дуўасын қарастыра аламыз. “Я Хожа, Сен мени изледиң, ҳәм мени билдиң,” деп айтты ол (1-аят). Ҳеш нәрсе Қудайдың бәрин көретуғын көзинен жасырына алмас еди. Отырғанда ямаса турғанда да, Қудай Даўыттың барлық ис-ҳәрекетлери ҳаққында билди (2-аят). “Сен … мениң барлық жолларымды билесең,” деп жазды ол (3-аят). Қудай оның ҳәр бир сөзин ғана емес, сондай-ақ оның ойларын да “узақтан” түсинди (2-аят). Қандай әжайып Қудай! Тилимиз бенен бир сөз айтылмас бурын, Ол биз не айтатуғынымызды дәл биледи. Сондай-ақ, биздиң ҳәр бир ойымызды Ол оқыйды.
Забур 139 бизге Қудайдың бизди қоршап турыўын ҳәм ҳәр жерде екенин еслетеди. Биз Оның алдынан ҳәтте бир секундқа да қаша алмаймыз. Қараңғылық бизди жасыра алмайды, ҳәм ең кең океан да бизди Оның көзинен ала алмайды. Оған қарсы шығыўдың мәниси жоқ. Бул забурдың биринши аятында Даўыт Қудиретлиге бойсынды. Ол не айта алар еди? “Я Хожа, Сен мени изледиң, ҳәм мени билдиң.” Бирақ Даўыттың бул сөзлеринде ҳеш қандай қарсылық жоқ еди, соңғы аятлар анық көрсетип турғандай. Қудай алдында ҳадал болған Даўыт Қудайдың оны даўамлы излеўине разы еди. “Мени изле, я Қудай, ҳәм жүрегимди бил; мени сына, ҳәм ойларымды бил; ҳәм менде қандайда бир жаман жол бар ма, көр, ҳәм мени мәңгилик жолға басқара гөр” (23–24-аятлар).
Биз буны ислеўге таяр болармыз ба? Биз Қудайдың ойларымызды билиўине қарсы шығармыз ба? Бәлким биз сол ойлардың Оны разы етпейтуғынын билермиз. Биз Оның бизди “мәңгилик жолға” басқарыўына таярмыз ба? Бул ойлардан тәсирленип, Фрэнсис Боттом (1823–1894) “Мени изле, я Қудай! Ислеримди сына” деген сүйкимли гимнди жазды. Даўыт сыяқлы, ол Қудайдың “отлы көзқарасының” оның өмириниң “бәрине муқаддес нур шашыўына” таяр еди. Бизге дәл сондай ҳадаллық керек. Хожаны қанша ўақыттан бери билсек те, биз Оның бойсыныўшы балалары сыяқлы жасаўымыз керек. Муқаддес Руўхтың жәрдеми менен, Оның Сөзиниң әпиўайы ҳәм анық ҳақыйқатлары бизге туўры жүриўге ҳәм сөйлеўге имканият береди.
