Altın, Gúmis hám Bronza
Injil – Qudaydıń Sózi, biraq onıń maqsetli auditoriyası Quday emes, al biz. Sonlıqtan biz onıń tiykarǵı xabarın jasırıwǵa háreket etpegenligi sebepli, onıń kóp bólegin ápiwayı túrde túsinikli bolıwın kútiwimiz múmkin. Sonıń menen birge, ilahiy avtorlıq onıń betlerinde tereńirek haqıyqatlar bar ekenligin anıq kórsetedi, olar túsiniliwi ushın izertlew hám oylanıwdı talap etedi. Sózdiń mánisin oqıw hám túsinip jetpeymiz be yamasa qımbat bahalı taslardı tabıw ushın onı tereńirek úyrenemiz be, bizge Muqaddes Ruwhtıń járdemi kerek.
Sebebi, adamnıń ishinde bolǵan ruwhınan basqa kim adamnıń islerin biledi? Sol sıyaqlı, Qudaydıń Ruwhınan basqa hesh kim Qudaydıń islerin bilmeydi (1 Korinflilerge 2:11 NKJV).
Onıń Avtorın esapqa alǵanda, biz Muqaddes Jazıwdıń eń mayda detallarınıń da hesh qashan mánissiz emes ekenligine isenimli bola alamız. Qanday da bir detal aytılǵanda, Qudaydıń onıń ushın bir maqseti bar. Biz geyde bir sózdiń mánisin túsine almaslıǵımız múmkin, biraq biz Qudaydıń danalıǵına shúbhelenbewimiz kerek; Ol zárúrli bolmaǵan hesh nárse qosqan bolmas edi.
Geyde Injil ulıwma túrde sóyleydi, hám sol waqıtta bizge bilgenimiz jetkilikli ekenligin bilemiz. Basqa waqıtlarda anıq detallar bólistiriledi, olarǵa biz dıqqat penen qaraǵımız kerek. Mısalı, geybir ayatlar terekler haqqında ulıwma mániste sóyleydi, al basqaları alma teregi sıyaqlı anıq bir terek túrin aytıwı múmkin (Sulayman qosıǵı 8:5). Geybir esabatlar balıqtıń kóp ekenligin aytadı, basqaları anıq sanın – Yuhanna 21:11 degi 153 ti aytadı. Birneshe jaǵdayda biz parıqsız arqanlar haqqında oqıymız; basqa jerlerde arqanlar haqqında kóbirek detal bar, sonıń ishinde «qızıl» (Yosua 2:21). Hár bir detal ushın bir sebep bar. Bunı esapqa alıp, endi Injil bizge altın, gúmis hám bronza sıyaqlı qımbat bahalı metallar haqqında ne aytatının kórip shıǵayıq.
Qımbat Bahalı Metallar Haqqında Ulıwma Oylar
Jaratılıs haqqındaǵı Genezis 1-bóliminde biz áwmet penen bulańǵan, bizdi qorshap turǵan nárselerdiń kelip shıǵıwı haqqında oqıymız. Quday sóyledi, bóldi, qáliplestirdi, qáliplestirdi hám ornalastırdı, nátiyjede: jaqtılıq hám qarańǵılıq; jer hám suw; quyash, ay hám juldızlar; haywanlar hám ósimlikler; hám adamzat payda boldı. Genezis 2-bóliminde Quday «baǵ ekti» (8-ayat), hám onnan dárya shıqtı.
Endi Eden baǵın suwǵarıw ushın bir dárya shıqtı, hám ol jerden tórt dárya basına bólinip ketti. Birinshisiniń atı Pishon; ol Havila jeriniń barlıq jerin qorshap turadı, ol jerde altın bar (Genezis 2:10-11).
Kóp resurslar arasında, Quday Óz danalıǵı menen altın jarattı hám onı adam tabıwı múmkin bolǵan jerge jaylastırdı. Biraq, Ol altınnıń qımbat bahalı bolıwı ushın onı jetkiliksiz etip jarattı. Quday Havila altınınıń «jaqsı» ekenligin ayttı (12-ayat). Biz ne ushın Ol jer betin onıń menen tolıq qaplamadı dep oylanıwımız múmkin. Quday biz sıyaqlı materialist emes. Biz sonı da atap ótemiz, ilimiy jaqtan altın qorǵasınnan tek 3 proton1 uzaqlıqta, onıń óziniń hesh qanday mánisi joq.
Altınnıń qımbatlıǵı Qudaydıń onı qımbat etip jaratıwı nátiyjesinde payda boladı. Quday altınǵa tek Ózi bergen mánisi sebepli qádirleydi, hám sol gúmis, bronza yamasa basqa hár qanday nárse ushın da ámel etedi. Biz nárselerdiń sırtqı kórinisine qaraymız hám olardıń qımbatlıǵın kózimizge qanshelli jaǵımlı ekenligine yamasa pul bahasına shekleyimiz. Biraq, olarda bunnan da kóp nárse bar.
Quday jerde aspan nárseleriniń úlgisin jaratqısı kelgeninde, Ol Musaǵa shatır hám hár bir bólimin qalay qurıw kerekligi haqqında tolıq kórsetpeler berdi. Quday Óz xalqın bul dizayn menen tań qaldırıwǵa háreket etpedi; hár bir zat Quday ushın mániske iye edi, hám sonıń ushın Musaǵa úlgini anıq, dál yamasa «solay» (Shıǵıw 25:9) orınlaw kórsetpesi berildi. Ol anıq detallardı berdi, sebebi dizayn tek Ózi bilgen nárseni súwretledi, hám sońǵı jaylastırıw tek Ózi hár bir zatqa bergen áhmiyetin esletse ǵana Onı qanaatlandıratuǵın edi.
Qollanıw boyınsha búgingi kúndegi ibadat ushın da sol nárse aytılıwı múmkin. Biz Qudaydı qalay qanaatlandırıwdı eń jaqsı bilemiz dep oylamawımız kerek. Bul jerde boljawǵa orın joq, sebebi Ol bizge Ózi ushın anıq qımbat bolǵan úlgini berdi. Biz Qudaydıń professional qosıqshınıń kámil namaların Qudaydı maqtaw ushın dawısın kótergen ápiwayı adamnan góre kóbirek qádirleydi dep oylaymız ba? Qudaydıń ibadat toparınıń muzıkası ápiwayı yamasa hatto jaǵımsız jumıs islep atırǵanda Oǵan arnalǵan shın júrekten shıqqan qosıqtan góre kóbirek tásir etedi me? Biz Quday bergen hár bir talanttı Onıń dańqı ushın qollanıwımız kerek, biraq Quday nárselerdi biz sıyaqlı qádirleydi dep ózimizdi aldap júrmeyik. Ol ıqtıyarlı júrekti qáleydi, bul bizdi shatır qurılısında bolǵan úsh metallǵa alıp keledi: «Ózińizden Rabbige sawǵa alıńlar. Kimniń júregi ıqtıyarlı bolsa, ol Rabbige sawǵa retinde altın, gúmis hám bronza alıp kelsin» (Shıǵıw 35:5).
Altın
Altın tariyx boyı qımbat hám qımbat bahalı esaplanǵan. Bul bir jaǵınan onıń siyrek ushırasatuǵınlıǵı hám, hesh shúbhesiz, jıltıraqlıǵı sebepli. Biraq Olimpiadadaǵı qımbat bahalı altın medal yamasa neke belgisi retinde berilgen altın júzik sıyaqlı, zatnıń ózi kóbinese onıń qalay alınǵanlıǵı menen baylanıslı jaǵdaylar sıyaqlı zárúrli emes.
Element retinde altın ádewir ájayıp. Ol eń az reaktiv metallardan biri hám gúmis hám mıs sıyaqlı basqa metallarǵa tásir etetuǵın barlıq kislota sınaqlarına shıdamlı. Altın kóbinese tásir etpeydi, bul bizge basqa barlıq nárselerden qutılıp, altınnıń tazalawına múmkinshilik beredi. Ayup bunda Qudaydıń bizdegi haqıyqıy qádirli nárselerdi qalay sınaqtan ótkere alatuǵınlıǵı haqqında ádewir ámeliy kórsetpe kórdi:
Biraq Ol men basqan jolımdı biledi; Ol meni sınaqtan ótkizgende, men altın sıyaqlı shıǵaman (Ayup 23:10).
Altın sonday-aq óte iyilgishtir, yamasa iykemli – basqa hár qanday metalldan da kóbirek. Bir gramm 1 metr kvadrat betke soǵılıwı múmkin, hám bir atom qalıńlıǵındaǵı jipshalar jaratılıwı múmkin.2 Mine, altın qalay ruhaniylerdiń kiyimlerine toqılıwı (Shıǵıw 28:5-8) hám bezewli bezewler menen shamdanǵa qáliplestiriliwi múmkin edi (Shıǵıw 25:31).
Altın Bala Isaǵa alıp kelingen sawǵalardıń biri edi (Matta 2:11). Ol shatır shayxanasınıń ishinde (Shıǵıw 35–38), Sulayman ibadatxanasında (1 Patshalar 6), sonday-aq Jańa Ierusalimde (Ashıw 21:18-21) derlik barlıq zatlarda qollanılǵan. Ol qudaylıq hám ilahiy ádillik haqqında sóyleydi. A. J. Pollock (1864–1957) bunı túsindirdi: «[Altın] Másihke qatnıslı bolǵanda qudaylıqtıń belgisi; adamlarǵa qatnıslı bolǵanda ilahiy ádilliktiń belgisi. Shıǵıwda altın qudaylıqtıń belgisi bolǵanda, ol hárdayım ‘taza altın’ boladı: ol ilahiy ádilliktiń belgisi bolǵanda, ‘altın’ sózi ‘taza’ sıpatısız qollanıladı.» 3
Shátırda altın kóbinese aǵash penen birge qollanılǵan. Kelisim sandıǵında qollanılǵan aǵash ishki hám sırtqı jaǵınan altın menen qaplanǵan edi. Altın Másihniń qudaylıǵı haqqında sóyleydi, al aǵash Onıń adamlıǵı haqqında aytadı. Quday altınnı kórgeninde Másihni esletkeni ushın qanaatlanadı. Qaytalap aytqanda, altınnıń ózi Quday ushın Onı esletetuǵın nárselerden basqa hesh nárse emes. Matta 23:17 de Másih bunı tastıyıqladı:
Aqmaqlar hám soqırlar! Qaysısı úlkenirek, altın ba yamasa altınnı muqaddes etetuǵın ibadatxana ma?
Sonlıqtan, altın haqqında oqıǵanıńızda yamasa kórgenińizde, Qudaydıń Ulı Másih hám Onıń ilahiy ádilligi haqqında oylań!
Gúmis
«Gúmis ádette mıs, altın hám basqa metallardıń qosımsha ónimi retinde óndiriledi.» 4 Injil awdarmasına baylanıslı, gúmis qanshelli jiyi aytılatuǵının bilmewińiz múmkin.
Onıń mánisin túsinniwdiń bir jolı – Shıǵıw 30:16 daǵı onıń qollanılıwın qarastırıw, bul jerde «pul» sózi «gúmis» sózi menen birdey:
Siz Izrail balalarınıń kúnáların juwıw pulın alasız, hám onı jıynalıs shatırınıń xızmetine belgileysiz, bul Izrail balaları ushın Rabbiniń aldında yadnama bolsın, ózińiz ushın kúnáların juwıw ushın.
Kúnáların juwıw pulı, yamasa tólem pulı, hár bir 20 jas hám onnan úlken er adam ózi ushın tólewi kerek edi. Bul bahası qansha edi? Ol yarım shekel gúmis edi. Bay yamasa kámbaǵal bolıwıńız áhmiyetli emes edi, muǵdar birdey edi (15-ayat). Yarım shekel Muqaddes Jazıwda kóp márte aytılǵan, hám Rabbiniń Ózi bunı Petrus penen balıqtıń awzınan alınǵan tiyin menen tóledi (Matta 17:27; Shıǵıw 30:12 qarań). Gúmis qutqarıw bahasın aytadı.
Qudaydıń qutqarıwdı qádirlewi adamnıń sociallıq jaǵdayına, baylıǵına yamasa sonday nárselerge baylanıslı emes. Bahası hárdayım Qudaydıń ádilligi hám kerekli húkim menen baylanıslı. Gúmis altın menen baylanıslı kórinedi, mısalı, altın menen qaplanǵan hám gúmis tiykarǵa ornatılǵan shatır taxtaları sıyaqlı (Shıǵıw 36:20-30). Ol sonday-aq sırtqı awlanıń bronza ustunları ushın gúmis ilgekler hám baǵlanıslar menen bronza menen baylanıslı (Shıǵıw 38:10-19). Siz shatırda Qudayǵa tiyisli zatlar altınnan, al adamǵa tiyisli zatlar bronzadan ekenligin bayqaysız. Gúmis ekewi menen de baylanıslı.
Biz hesh qashan óz qutqarıwımızdı satıp ala alamız dep oylamaylıq (Zabur 49:8), sebebi gúmis ózi qádirli emes edi, biraq ol bizdiń atımızdan tólenetuǵın sheksiz qádir haqqında sóyledi. Adamzat Rabbini 30 gúmis tiyinǵa satıp jiberetuǵın edi (Matta 26:15). Biraq, Quday bizdiń qutqarıwımızǵa bergen qádir Rabbimiz Isanıń qanı edi!
Siz buzılatuǵın nárseler menen, gúmis yamasa altın sıyaqlı ... emes, al Másihniń qımbat bahalı qanı menen qutqarılǵan edińiz, ayıpsız hám kirshiksiz qozı sıyaqlı (1 Petrus 1:18-19).
Eger siz Izrail balaları menen Mısır jerinen Wáde etilgen jerge sayahat etkenińizde hám sırtqı ustunlardıń baslarına qaraǵanıńızda, siz gúmis kórgen bolar edińiz – qutqarıw biz tamamlaǵan nárse emes, ol Qudaydan, joqarıdan edi. Perdeniń ishine kire alatuǵın az sanlı adamlar altın menen qaplanǵan taxtalardıń túpkiliginde gúmis kórgen bolar edi – Onıń biz benen islesiwiniń tiykarı bizdi qutqarıw ushın qanın tógken Másihniń tamamlanǵan jumısına tiykarlanǵan.
Bronza
Bronza – mıs hám onıń qospalarına silteme beriw ushın qollanılıwı múmkin bolǵan ulıwma termin; bul búgingi kúndegi sıyaqlı Injilde de durıs. Texnikalıq jaqtan aytqanda, bronza ádette mıs hám qalaydıń, yamasa hatto alyuminiy hám mıs qospasına silteme beredi dep aytıwımız múmkin. Jez – mıs hám ruxtıń qospası.
Mıs, jumsaq metall, búgingi kúnde elektr energiyasın jaqsı ótkiziw qábileti sebepli keńnen qollanıladı. Jerde kóp mıs bar. Qazıp alınǵan mısın yarımınan kóbi sońǵı 25 jılda bolǵan dep esaplansa da, házirgi joqarı qazıp alıw tezligi menen bizde birneshe million jılǵa jetetuǵın mıs bar.5
Injil mıs yamasa bronzanı arzan pul birligi retinde aytadı (Matta 10:29), biraq biz onı sawıt sıyaqlı zatlar islew ushın da qollanılǵanın kóremiz (1 Samuel 17:5-6; 1 Patshalar 14:27). Qudaydıń kórsetpesi menen Musa shólde bul materialdan jılan isledi (Sanlar 21:9). Shatırǵa kelsek, sırtqı awlanıń ustunları, jez qurbanlıq orın hám juwıw ıdısları barlıǵı bronzadan islengen edi.
Jılılıqqa shıdamlılıq qásiyeti onıń jez qurbanlıq orın ushın qollanılıwınıń tiykarǵı sebepleriniń biri, hám bul bizge onıń mánisin túsinniwge járdem bere aladı. Sonday-aq, «jalınlı» jılanǵa (Sanlar 21:8) itibar beriń, bul jerde Quday «seraf» sózi menen birdey sózdi qollanǵan – «serafim»niń jeke túri, olar Qudaydıń muqaddesligi aldında turǵan perishte tárizli janzatlar (Yesaya 6:2,6). Bul mısalardı biriktirip, biz materialdıń artındaǵı mánisti túsinemiz: Mıs hám onıń túrli jez hám bronza qospaları húkim yamasa húkim etiw kúshi haqqında sóyleydi, hám anıǵıraq aytqanda, Másihniń bizdiń atımızdan húkimdi kóteriw qábileti haqqında.
Musa shólde jılandı kótergeni sıyaqlı, Adam Ulı da kóteriliwi kerek, kim Oǵan isense, joq bolmasın, al máńgilik ómirge iye bolsın (Yuhanna 3:14-15).
Qısqasha sabaq
Mine, bul úsh metaldan ibarat bolǵan gozzallıq: olar Injil xabarınıń ápiwayılıǵınıń gúwası.
- Altın – Qudaydıń muqaddes ádil standartı Onıń menen birge bolıw ushın belgilengen shegara, biraq biz oǵan jete almaymız.
- Gúmis – Bizdi Qudayǵa alıp keliw ushın tólenetuǵın baha, biraq bunıń haqıyqatı kúnánıń húkim etiliwi kerek ekenligin ańlattı.
- Bronza – Másih bizdiń atımızdan Qudaydan kelgen húkimdi tarttı.
- Bul qımbat bahalı metallar haqqında oqıǵanıńızda, Quday bul materiallarda ne kóretinin esleń: Másih hám Onıń qutqarıw jumısı!
Aqırına jetpes burın
Názik jez bronzadan yamasa ápiwayı jezden parıqlanadı. Eski Ahdta bul ańlatpanıń versiyası jıltıratılǵan jez, hám dıqqat húkimge qaratılǵan. Mısqa dıqqat qaratılǵan, biraq oǵan ózgeshe jıltıratıw yamasa sayqal berilgen. Daniel 10:6 da aytılǵan,
Onıń denesi beril sıyaqlı edi, Onıń júzi shaqmaq kórinisi sıyaqlı, Onıń kózleri ot shamları sıyaqlı, Onıń qolları hám ayaqları jıltıratılǵan bronza reńinde edi, hám Onıń sózleriniń dawısı kóp adamnıń dawısı sıyaqlı edi (Ezekiel 1:7 qarań).
Jańa Ahdtaǵı awdarma qıyın, sebebi ol onıń quramınan góre kórinisi haqqında kóbirek sóyleydi. Bul sóz «aqılıq» yamasa «jarqıraqlıq» degen mánisti ańlatadı. Kópshilik onı úsh metallardıń da qospası retinde súwretleydi: altın, gúmis hám mıs. Ol tek Másihni, hám anıǵıraq aytqanda, Onıń ayaqların súwretlew ushın qollanıladı.
Onıń ayaqları pechte tazalanǵan sıyaqlı názik jez sıyaqlı edi, hám Onıń dawısı kóp suwlardıń dawısı sıyaqlı edi (Ashıw 1:15, Ashıw 2:18 qarań).
Sonlıqtan, biz bul úsh metallardıń barlıǵın qamtıǵan bul terminde Injil xabarınıń qaytalanǵan tariyxın kóremiz. Quday muqaddes hám ádil (altın) hám ádilsizlikti húkim etiwge tiyis (jez), biraq bahası tólenetuǵın jolın támiyinledi (gúmis). Qanshelli qımbat!
ESLETPE
- Altınnıń atomlıq dúzilisi 79 proton / elektron hám 118 neytronnan ibarat.
- Altın. Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Gold); 2021-jıl 13-sentyabrde alınǵan.
- Shátirdiń tipik tálimi. A.J. Pollock. (https://www.stempublishing.com/authors/pollock/Tabernacle.html saytınan alınǵan, 2021-jıl 13-sentyabrde).
- Gúmis. Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Silver); 2021-jıl 13-sentyabrde alınǵan.
- Mıs. Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Copper); 2021-jıl 13-sentyabrde alınǵan.
