SORAW:
Ne ushın geybir másehiyler ózlerin «evangelikal» dep atasa, basqaları «fundamental» dep ataydı? Bul eki termin ne mánisti ańlatadı?
JUWAP:
Meniń stolımdaǵı tolıq Random House Dictionary eki sóz ushın da birneshe anıqlamalar beredi. Bul sorawǵa tuwrıdan-tuwrı qollanılatuǵınları tómendegiler:
Fundamentalizm –
XX ásirdiń baslarında modernizmge qarsı reakciya retinde payda bolǵan Amerika protestantizminde háreket bolıp, ol Bibliyanıń tek ǵana isenim hám morallıq máselelerde emes, bálkim ádebiy tariyxıy jazba retinde de qátelikke jol qoymaytuǵının atap ótedi, hám Másehiy isenimine tiykarǵı dep esaplaydı: qızdan tuwılıw, dene tiriliwi, Másihtiń qurbanlıq ólimi arqalı keshirim, hám Ekinshi Kelejaq sıyaqlı táliymatlardı.
Evangelikalizm –
Bibliyanıń, ásirese Jańa Testamenttıń táliymatları hám húkimetin, shirkewdiń institutsional húkimetine qarsı qoyıp, qutqarıw Isa Másihtiń keshirimli ólimine jeke isenim arqalı erisiledi degen tiykarǵı qaǵıydanı atap ótetuǵın másehiy shirkewlerge tiyisli yamasa olardı ańlatatuǵın.
Tilimizdegi sózler, hám hátte sózlik anıqlamaları da waqıt ótiwi menen ózgeriwge beyim. Ózlerin másehiy dep ataytuǵınlar, hám Injil olardı sonday dep klassifikaciyalaytuǵınlar, kóplegen jaǵdaylarda haqıyqıy fundamentalistler kategoriyasına kiredi. Hawariyler sonday fundamentalistler edi.
Óziniń sońǵı jazılǵan xatında hawariy Pawıl óziniń jas islesi Timotiyge mınaday jazdı: «Mennen esitken saw sózlerdiń úlgisin bekkem ustap tur... mennen kóplegen gúwalardıń arasında esitken nárselerińdi, basqalarǵa da úyrete alatuǵın isenimli adamlarǵa tapsır» (2 Timotiy 1:13, 2:2 NKJV). Pawıl Rimde qamaqta edi hám tez arada óz gúwalıǵın ómiri menen bekkemleydi. Kóplegen adamlar onnan hám, bunıń menen birge, ol úyretken haqıyqattan bas tartıp atır edi. Biraq bul haqıyqat keyingi áwladlarǵa jetkeriliwi kerek edi, hám ol olarǵa buzılmaǵan túrde jetkeriliwi kerek. Biz Eski Testamentta oqıymız: «Mángilikke, Ya Rabbiy, Seniń sóziń aspanlarda ornalasqan» (Zabur 119:89).
Pawıl bunnan keyin jazdı: «Barlıq Injil Qudaydıń ilhamı menen berilgen, hám paydalı» (2 Timotiy 3:16). Yahuda óz oqıwshıların «áwliyelerge bir ret hám máńgilikke berilgen isenim ushın qızǵın gúresiwge» shaqırdı (Yahuda 3). Petrus óliminen az waqıt burın «házirgi haqıyqattı bilgen hám onda bekkemlenip turǵanlarǵa... meniń ólimimnen keyin de bul nárselerdi hárdayım eske salıp turıwıńız ushın... áwliyeler tárepinen aldın aytılǵan sózlerdi, hám biz, hawariylerdiń buyrıǵın eske alıwıńız ushın» jazdı (2 Petrus 1:12,15; 3:2). Ol «sońǵı kúnlerde óz nápsileri boyınsha júrip» Qudaydıń Sózin soraw astına qoyatuǵın «masqaralawshılar» haqqında qáweterlendi (2 Petrus 3:3-6).
Qudaydıń Sózi adamnıń dáwirleri hám ádetleri menen ózgermeydi. Onıń oyları bizdikinen hárdayım joqarı. Biraq bilimli teologlar, ózlerin aqıllı dep esaplap, Qudaydıń Sóziniń tiykarǵı táliymatlarına qayta-qayta hújim etti, yamasa olardı pútkilley biykar etiw arqalı, yamasa olardı anıq aytqan nárselerden basqa nárse dep túsindiriwge urınıw arqalı. Bul XX ásirdiń baslarında modernistlar hám fundamentalistler arasındaǵı tartıstıń ózegi edi.
«Fundamentalist» sózi, Injilge bolǵan qatnasımızǵa baylanıslı unamlı sóz retinde qaralıwı kerek bolsa da, waqıt ótiwi menen barǵan sayın unamsız mánislerge iye boldı. Pawıl 2 Timotiy 2-ni «Sen, balam, Má́sih Isadaǵı miyrimde kúshli bol» degen úgit penen basladı. Bólimniń aqırına jaqın ol bılay deydi: «Rabbiniń qulı urısıwı kerek emes, bálkim hámmege miyrimli, úyretiwge qábiletli, sabırlı, kishipeyillik penen qarsı bolǵanlardı dúzetetuǵın bolıwı kerek». Usılayınsha Quday bizge Óz Sóziniń haqıyqatınıń kóplegen táreplerine bekkem turıwdı ǵana emes, bálkim bunı qanday qatnas penen etiwimizdi qáleytuǵının da aytadı.
Ókinishke oray, fundamental haqıyqat ushın turıwǵa umtılǵan kóplegen adamlar «Má́sih Isadaǵı miyrimde kúshli» bolmadı. Olar kóbinese qátelikti biykar etiwden góre, qáte táliymattı alǵa súrgen adamlarǵa hújim etti. Olardıń minez-qulqı Má́sihke uqsas emes edi. Hám bunıń nátiyjesinde «fundamentalist» termini jaman mánislerge iye boldı. Házirgi qollanılıwında ol hár qanday diniy isenimniń ekstremistlerine, ásirese musulman yamasa hind ekstremistlerine qollanıladı, olar ózleri menen kelispegenlerdi quwǵın etedi hám óltiredi.
Usılayınsha kóplegen másehiyler fundamentalist dep atalıwdan qashqan. «Evangelikal» termini olar ushın ádewir qabıl eterli, sebebi ol unamlıraq esitiledi. Hár bir másehiy bul terminlerdiń durıs mánisinde evangelikal hám fundamental bolıwdı qálewi kerek. Pawıl taǵı ayttı: «Sózdi waǵızla! Waqıtında hám waqıtsız tayın bol. Barlıq sabır hám úyretiw menen isendiriń, ayıplań, úgit-nasiyat etiń... evangelisttiń jumısın etiń» (2 Timotiy 4:2,5). Evangelist Injildi usınadı hám hár bir adamnıń Má́sihke Qutqarushı retinde jeke qabıl etiwiniń zárúrligin atap ótedi. Ol Injilge sáykes kelmeytuǵın táliymattı qabıl ete almaydı, hám de Bibliyanıń anıq táliymatlarına qarsı adamlar tárepinen jaratılǵan doktrinalarǵa bas iyip bermeydi.
Biraq bul jerde biz basqa máselege ushırasamız. Búgingi evangelikalizm úlken dárejede neo-evangelikalizmge keńeyip, xarizmatik háreketti, densawlıq hám baylıq háreketin, hám basqa da qáte doktrinalı háreketlerdi qabıl etti. Kóplegen neo-evangelikallar Rabbiy Isanıń keshirimli jumısına isenim arqalı qutqarılǵanın durıs moyınlaydı. Biraq olar kóbinese Injildi qáte qollanadı, hátte saw doktrinanıń qádirin tómendetip, muhabbattıń bibliyalıq anıqlamasınan uzaq bolǵan hámme nárseni qamtıytuǵın muhabbattı qollaydı.
Saw Injil terminleri Qudaydıń Óz xalqı ushın qálegen nárseleriniń karikaturalarına qalay aylanıp ketiwin kórgenimizde, hár birimiz ózimizdiń qaysı jerde turǵanımızdı bahalawımız kerek. Rabbiy bizge Oǵan jaqın turıwǵa járdem bersin! Ol jerde bolǵan waqıtta Óz dáwiriniń hesh bir diniy toparı menen birlespedi. Ol ushın ápiwayı juwap, «Jazılǵan» dushpannıń hár bir azǵırıwına juwap beriw ushın jetkilikli edi (Matta 4:4,7,10). Rabbiy Isa Má́sihke isengen barlıq múminlerge ortaq bolǵan Injil qollanatuǵın terminlerge jaqın turıw ádewir jaqsı: múminler, shákirtler, áwliyeler, aǵa-iniler hám másehiyler. Biz Rabbiyimizge erip hám átirapımızdaǵı basqalarǵa jetip barıwda fundamental da, evangelikal da bolayıq, fundamentalizm yamasa evangelikalizm háreketiniń bir bólegi bolmay.
