Onı ashıw
Injildiń teması ne?
Rabbiy Isa bul sorawǵa juwap berip, bılay dedi: «Jazıwlardı izleńler; óytkeni olarda máńgilik ómir bar dep oylaysızlar; hám olar Men haqqımda gúwalıq beredi» (Yuxanna 5:39 NKJV). «Sonnan keyin men ayttım: «Mine, men kelip atırman – kitap betlerinde Men haqqımda jazılǵan – Seniń erkińdi orınlaw ushın, ey Quday» (Evreylerge 10:7).
Rabbiy Isa Qudaydıń Sózi: «Basında Sóz bar edi, hám Sóz Quday menen edi, hám Sóz Quday edi... Hám Sóz denege aylanıp, aramızda jasaydı, hám biz Onıń dańqın, Atanıń jalǵız Tuwılǵanınıń dańqın, miyrim hám haqıyqatqa tolıq ekenligin kórgenbiz. Yuxanna Onıń haqqında gúwalıq berip, qıshqırıp ayttı: «Bul Men aytqan adam edi: «Meniń artımsha kelgen adam mendan joqarı turadı, óytkeni Ol mendan aldın bar edi.» Hám Onıń tolıqlıǵınan biz hámmemiz qabıl ettik, hám miyrim ústine miyrim. Sebebi nızam Musa arqalı berildi, biraq miyrim hám haqıyqat Isa Masih arqalı keldi. Hech kim Qudaydı hesh qashan kórgen emes. Atanıń qushaǵında bolǵan jalǵız Tuwılǵan Ulı, Ol Onı ashıp berdi» (Yuxanna 1:1,14-18). «Ol qanǵa batırılǵan kiyim kiygen edi, hám Onıń atı Qudaydıń Sózi dep ataladı» (Ashıw 19:13). Evreylerge 4:12 bizge Injildiń de Qudaydıń Sózi dep atalatuǵının aytadı: «Sebebi Qudaydıń sózi tirilik hám kúshli, hám hár qanday eki qırlı qılıshtan ótkirirek, jan hám ruwhtıń, hám buwınlar menen súyek mayınıń bólinisine shekem tesip ótedi, hám júrektiń oyları menen niyetlerin ajıratıwshı.»
Bul ayatlarda biz Rabbiy Isa Masihtiń Sóz ekenligin tabamız denelenip [denelik formada], hám Injil Sóz jazılǵan. Ol pútkil Injildiń teması. Hátte Eski Ahıtta da Ol oraylıq figura. Kitap boyınsha, «Isanıń gúwalıǵı payǵambarlıqtıń ruwhı» (Ashıw 19:10).
Onıń tiriliwiniń tańında Rabbiy Isa Emmausqa baratuǵın jolda eki ruwhıy túsken shákirt penen ushırastı. Olardıń júreklerin oyatıw ushın Rabbiy Isa «olarǵa ayttı: «Ey aqılsızlar, hám payǵambarlar aytqan barlıq nárselerge iseniwge júregi awır bolǵanlar! Masih bul nárselerdi azap shegip, Óz dańqına kiriwi kerek emes pe edi?» Hám Musa hám barlıq Payǵambarlardan baslap, Ol olarǵa barlıq Jazıwlarda Ózi haqqındaǵı nárselerdi túsindirdi» (Luka 24:25-27). Sol sıyaqlı 1 Petrus 1:10-11 Masihniń azapları hám onnan keyin keletuǵın dańq Eski Ahıt jazıwshılarınıń teması ekenligin bildiredi. Shákirtleriniń aqılın Jazıwlardı túsiniw ushın ashıw maqsetinde, Rabbiy Isa úyretti: «Bul men sizler menen birge bolǵanımda sizlerge aytqan sózlerim, Musa Nızamında hám Payǵambarlarda, hám Zábúrlerde, Men haqqımda jazılǵan barlıq nárseler orınlanıwı kerek» (Luka 24:44).
Zábúrlerde
Rabbiy Isa Masihniń shaxsı hám jumısı haqqında sóyleytuǵın bir qatar Zábúrler bar. Olar «messianlıq zábúrler» dep ataladı hám ulıwma kórsetpelerge ámel etedi: Zábúr Messiyaǵa silteme jasaydı hám Jańa Ahıtta Masihke qollanıladı. Ol pútkil bir zábúrdi, mısalı Zábúr 22, yamasa tek birneshe ayattı qamtıwı múmkin, Zábúr 40:6-10 da tabılǵanday.
Messianlıq zábúrlerdiń geybirleri Rabbiyıń oyları hám sezimleri menen tolıq bánt bolǵan bolsa, basqaları tiykarınan zábúrshiniń tájiriybesine silteme jasaydı hám Messiyaǵa tek kishkene silteme qosadı. Biz bunı Zábúr 69 da kóremiz, onda Dawıt moyınlaydı: «Ey Quday, Sen meniń aqılsızlıǵımdı bileseń; hám meniń gúnálarım Senen jasırın emes» (5-ayat). Dawıttıń ózine silteme jasap atırǵanına hesh gúman joq. Biraq ol: «Olar maǵan azıq ushın ótti berdi, hám shólime sirke berdi» (69:21) degende, Quday Ruwhı bul oylardı Rabbiy Isaǵa qollanadı (Matta 27:34,48).
Jańa Ahıtta úsh messianlıq zábúr keltirilmegen:
- Zábúr 24 Dańq Patshası haqqında sóyleydi,
- Zábúr 72 Masihniń Mıń jıllıq húkimranlıǵın súwretleydi, hám
- Zábúr 89 Dawıttıń ullı Ulı, Messiya tárepinen orınlanǵan Dawıt Ahıdın túsindiredi.
Tolıq Messianlıq Zábúrler
Bular tek ǵana Isa Masihke tiyisli bolǵan hám tek Oǵan qollanılıwı múmkin bolǵan zábúrler. Mısalı, Zábúr 22niń atı Dawıttı jazıwshı dep kórsetedi, biraq Dawıttıń ómirinde zábúrde aytılǵan tájiriybelerge hesh nárse sáykes kelmeydi. Dawıttıń qolları hám ayaqları hesh qashan tesilmegen, hám onıń dushpanları onıń kiyimlerin óz aralarında bólispegen yamasa onıń kiyimlerine jeńis taslamaǵan. Biz onda azap shekken adamnıń óz awırıwı hám taslanıwınan joqarı kóterilip, onıń azabınıń jer júzindegi milletlerdi Qudayǵa alıp keliwine sebep bolatuǵınına quwanǵanın oqıymız. Dawıttıń quwǵın-súrginlerinen hesh qashan bunday nátiyje kelmegen. Sonlıqtan bul zábúr tek ǵana Qayǵılı Adam haqqında sóylewi múmkin (Ishaya 53:3). Ol Messiya azapların hám onnan keyin keletuǵın dańqtı anıq súwretleydi.
Bul úzindi Golgotanı Injillerdegi jazba sıyaqlı anıq hám durıs súwretleydi – Rabbiy Isa Onıń azabında Onı masqaralaǵan dushpanlar menen qorshalǵan, olar Oǵan ayıplawlar [kúshli sın, namıs] hám masqaralawlar [háqáretler, húrmetsizlik] tókti. Zábúr 22 krestke qadaqlaw kórinisin anıq detallar menen súwretleydi: tilin jaqlarına jabıstırǵan kúyik shól, qurıǵan kúsh, súyekleri sanalıwı múmkin bolǵanday shıǵıp turǵan, qarap turǵan xalıq, qollar hám ayaqlardıń tesiliwi hám kiyimlerdiń óltiriwshiler arasında jeńis taslama arqalı bóliniwi. Rabbiy Isa dúnyanıń gúnálarınıń júgi astında azap shekkeninde, Óziniń krestke qadaqlanıwınan mıń jıl aldın jazılǵan bul Zábúrdıń ashılıw sózlerin qıshqırdı: «Meniń Qudayım, Meniń Qudayım, nege Sen Meni taslap kettiń?» hám solay etip olardı máńgilikke Ózine tiyisli dep talap etti.
Injilde basqa hár qanday zábúrden kóbirek aytılǵan zábúr sıpatında, Zábúr 110 «Rabbiy ayttı» degen sóz menen baslanadı. Biz onıń payǵambarlıq xarakterin wáde etilgen Messiyaǵa tiyisli eki xabarda kóremiz: Onıń Qudaydıń oń qolına kóteriliwi hám Onıń máńgilik hám patshalıq ruwxanıylıǵı. Fariseylerdiń bizdiń Qutqarımızdıń Dawıttıń Ulı Dawıttıń Rabbiyı ekenligi haqqındaǵı bayanına juwap bere almaǵanı (Matta 22:41-46) sol kúndegi evreylerdiń bul zábúrdıń Messiya haqqında sóylegenin túsingenin dálilleydi. Dawıt, kimniń jazıwshı ekenligi gúmansız edi, ózin «Meniń Rabbiyim» (1-ayat) dep jazıwı múmkin emes edi; hám pútkil Jazıwlarda jer júzindegi patsha Rabbiy (Yahova)dıń oń qolına Onıń joldası sıpatında otırıwǵa shaqırılmaǵan. Dawıt óz qolı menen qurbanlıqlar usınǵan ba yamasa joq pa, ol hesh qashan bul jerde maqtalanǵan sıyaqlı ruwxaniy bolmaǵan: «Sen Melxisedek tártibi boyınsha máńgilik ruwxaniyseń» – aldınǵısı yamasa izbasarı joq ruwxaniy, kimniń ruwxanıylıǵı máńgilik hám kimniń lawazımı Yahovanıń óziniń saltanatlı antı menen tastıyıqlanǵan. Bul aspanlarǵa ótken Ullı Bas Ruwxaniyden basqa hesh kimge tiyisli emes (4-ayat, sonday-aq Evreylerge 6:20-7:3, 4:14).
Túrdegi Messianlıq Zábúrler
Biz Zábúrlerde kóp úzindilerdi tabamız, olar Dawıt hám onıń patshalıǵına tiyisli bolıp jazılǵan bolsa da, Muqaddes Ruwh tárepinen bizdiń aqılımızdı Dawıttıń túri [súwreti, mısallı] bolǵan Ulı hám Rabbiyıń shaxsı hám patshalıǵına burıw niyetinde edi. «Sen patshanıń ómirin uzartasań, Onıń jılları kóp áwladlar sıyaqlı. Ol Quday aldında máńgilikke jasaydı» degen sózler Zábúr 61:6-7 hám «Ol Senen ómir soradı, hám Sen oǵan berdiń – máńgilikke kóp kúnler» degen sózler Zábúr 21:4 patsha haqqında aytılǵan. Dawıtqa belgili bir qollanılıwı bolǵan bul sózler ózleriniń tolıq mánisinde tek ǵana joqarıda taxtqa otırǵan Patshaǵa qollanılıwı múmkin.
Aqır-aqıbetinde burısh tası sıpatında húrmetli orın berilgen tas Zábúr 118 de «adamlar tárepinen jek kórilgen hám qabıl etilmegen» (Ishaya 53:3) hám Qudaydıń ájayıp rejesinde eń joqarı orınǵa kóterilgen Birin súwretleydi. «Qurıwshılar jek kórgen tas bas burısh tas bolıp qaldı» (22-ayat). Petrus Sanhedrin aldındaǵı sózinde bul sózlerdiń sońǵı mánisin Masihke silteme jasap, «Bul [Ol] siz qurıwshılar tárepinen jek kórilgen tas, ol bas burısh tas bolıp qaldı» (Húwiller 4:11) dep aytqanda bekkemleydi.
Zábúr 72 de Sulaymannıń húkimranlıǵı Patsha Dawıttıń ullı Ulıń keńirek húkimranlıǵınıń túri sıpatında anıq kóz aldımızda turadı. Zábúr dawam etken sayın, bizdiń oylarımız sol jas patshadan basqa Dawıttıń Ulına qaray alıp ketiledi, kimniń húkimranlıǵı «jer júziniń sheklerine» (8-ayat) deyin sozıladı. «Onıń atı máńgilikke saqlanadı; Onıń atı quyash bar bolǵansha dawam etedi. Hám adamlar Oǵan baxtlı boladı; barlıq milletler Onı baxtlı dep ataydı» (17-ayat). Qosıq dawam etken sayın, túr áste-aqırın joǵalıp, bizdiń oylarımız tolıǵı menen dańqlı Tınıshlıq Shahzadasına shogırlanadı.
Biz sonday-aq Zábúr 8, 16, 40, 45, 69, 89 hám 109 dı úyreniwimiz múmkin – tek birneshewin atap ótiw ushın.
Messiyaǵa usınılǵan ózgeshelikler
Zábúrler Masihniń lawazımların da kórsetedi. Payǵambar sıpatında, Qudaydan adamǵa dálilshi roli, Ol Zábúr 22 de: «Men Seniń atıńdı Óz aǵa-inilerime bildiremen» (22-ayat) hám Zábúr 40 ta: «Men ullı jıyılısta ádillik haqqında jaqsı xabar jarıyaladım... Men Seniń sadıqlıǵıńdı hám Seniń qutqarıwıńdı bildirdim» (9-10-ayatlar) deydi. Onıń ruwxaniy lawazımına kelsek, Quday aldında adam ushın dálilshilik etip, Rabbiy Oǵan: «Sen Melxisedek tártibi boyınsha máńgilik ruwxaniyseń» (Zábúr 110:4) deydi. Onıń patshalıq lawazımı Zábúr 2 de: «Biraq Men Óz Patshamdı Óz muqaddes Sion tawıma ornatqanman» (6-ayat), hám Zábúr 45 te: «Seniń taxtıń, ey Quday, máńgilik hám máńgilikke; ádillik tayagı Seniń patshalıǵıńnıń tayagı» (6-ayat) dep jarıyalanǵan. Bular bizdiń Qutqarımızdıń úsh qabat jumısına tiyisli birneshe siltemeler ǵana.
Zábúrler kitabı Masihniń shaxsın da tolıq kórsetedi. Bul kitaptan Isanıń ómirbayanın dúziw múmkinligi usınılǵan. Biz Onıń máńgilik Ulı ekenligin Zábúr 2 de kóremiz: «Rabbiy Maǵan ayttı: «Sen Meniń Ulımsań, búgin Men Seni tuwdırdım» (7-ayat). Onıń denelenip keliwi Zábúr 40 ta boljaw etilgen, Evreylerge 10:5 te qollanılǵanday, onda: «Qurbanlıq hám sadqa Sen qálemediń, biraq Sen Maǵan dene tayarladıń» deydi, hám Zábúr 22 de biz oqıymız: «Anamnıń qursagınan Sen Meniń Qudayım boldıń» (10-ayat). Bul ayatlar Isanıń tábiyattan tıs tuwılıwın kórsetedi – adam anası haqqında qayta-qayta hám náziklik penen sóylegen bolsa da, adam ákesi haqqında bir de sóz joq. Onıń «Adam Ulı» atı Zábúr 8 den, sonday-aq Daniyel kitabınan alınǵan. Zábúr 2 de Ol Qudaydıń Ulı sıpatında kórsetilgen hám «Maylanǵan» (2-ayat), yaǵnıy «Masih» dep atalǵan. Zábúr 23 anıq «Jaqsı Qoylı» nıń kelip shıǵıwı. Jańa Ahıtta Oǵan qollanılǵan barlıq ádettegi atlar Zábúrlerde berilgen, tek «Isa» atınan basqa. Onıń Qudayǵa isenimi hám Oǵan boysınıwı Zábúr 18 de ájayıp kórsetilgen. Zábúr 45 te biz Onıń moralıq sulıwlıǵın hám Muqaddes Ruwh penen maylanıwın kóremiz: «Sen adam balalarınan sulıwıraqsań; Seniń erinlerińe miyrim quyılǵan» (2-ayat). Zábúr 69:9 ǵa silteme jasap, Yuxanna Onıń Qudaydıń xızmetine bolǵan qızǵın sadıqlıǵı haqqında jazdı: «Seniń úyińe bolǵan qızǵınlıq Meni jep qoydı» (Yuxanna 2:17); hám Pawlus Masihniń ózin qurban etiw ómiri haqqında sóyledi: «Masih Ózin qanaatlandırmadı; biraq, jazılǵanday, «Seni ayıplaǵanlardıń ayıplawları Maǵan tústi» (Rimliklerge 15:3). Sonday-aq Rabbiy Isaǵa silteme jasap, Zábúr 22:22 Evreylerge 2:12 de keltirilgen: «Men Seniń atıńdı Óz aǵa-inilerime bildiremen.»
Onıń jek kórilgenligi Zábúr 69 dıń 4 hám 8-ayatlarında aytılǵan: «Meni sebepsiz jek kórgenler basımdagı shashlarımnan kóp... Men aǵa-inilerime jat boldım, hám anamniń balalarına bóten boldım.» Jek kórilgenge deyin, Masihniń Ierusalimge saltanatlı kiriwi Zábúr 8:2 de boljaw etilgen, onda: «Sábiy hám emshektegi balalardıń awızlarınan Sen kúsh ornatqansań» deydi, hám Zábúr 118:26 da: «Rabbiy atı menen kelgen adamǵa baxt bolsın!» Onıń dushpanlarınıń Oǵan qarsı dásisi Zábúr 31 de kórilgen: «Olar maǵan qarsı birge keńeslesedi, olar meniń ómirimdi alıp taslawdı joybarlaydı» (13-ayat). Zábúr 41:9: «Meniń óz jaqın dosım... kim meniń nanımdı jegen, maǵan qarsı óz ókishesin kóterdi,» Onıń on eki shákirttiń biriniń satqınlıǵı haqqında sóyleydi, Rabbiy Ózi Yuxanna 13:21-26 da kórsetkenindey. Onıń óliminiń usılı Zábúr 22 de boljaw etilgen: «Olar Meniń qollarım hám ayaqlarımdı teshti» (16-ayat). Hátte Onıń kiyimlerine ne bolǵanı da aytılǵan: «Olar Meniń kiyimlerimdi óz aralarında bóledi, hám Meniń kiyimlerim ushın jeńis taslaydı» (18-ayat). Bul Zábúrdıń ashılıw ayatındaǵı Onıń taslanıw qıshqırıǵınan keyin pútkil, qayǵılı krestke qadaqlaw kórinisiniń eń anıq súwretlemesi keledi. Zábúr 69:21 qara súwretke taǵı bir qatar qosadı: «Olar maǵan azıq ushın ótti berdi, hám shólime sirke berdi.» Onıń súyekleri Onıń eki tárepinde ilinip turǵanlardıńkisi sıyaqlı sınbawı, Yuxanna injilinde qollanılǵanday, Zábúr 34:20 da boljaw etilgen, onda: «Ol barlıq súyeklerin qorǵaydı; olardıń hesh biri sınbaǵan» deydi. Onıń ólip atırǵan sózleri: «Seniń qollarıńa Óz ruwhımdı tapsıraman» (Luka 23:46) Zábúr 31:5 ten edi. Onıń tiriliwi Zábúr 16:10 da boljaw etilgen; hám Petrus bul ayattı Pentekostta keltirdi: «Sen meniń janımdı Hadeste [Evrey: Sheol], qaldırmaysan, hám Sen Óz Muqaddes Adamıńdı shiriwdi kóriwge ruxsat bermeysan» (Húwiller 2:27).
Onıń aspanǵa kóteriliwi de aytılǵan: «Sen joqarıǵa kóterildiń» (Zábúr 68:18) hám «Quday qıshqırıq penen kóterildi, Rabbiy truba dawısı menen» (Zábúr 47:5). Masihniń patshalıǵı hám onıń sońǵı jeńisi Zábúr 72 de súwretlengen. Biz Onıń húkimde keliwin Zábúr 50 hám Zábúr 98 de oqıymız: «Bizdiń Qudayımız keledi, hám únsiz qalmaydı... Ol joqarıdan aspanlarǵa, hám jerge shaqıradı, Óz xalqın húkim etiw ushın» (Zábúr 50:3-4). «Sebebi Ol jerdi húkim etiwge keledi. Ádillik penen Ol dúnyanı, hám xalıqlardı teńlik penen húkim etedi» (Zábúr 98:9).
Juwmaq
Zábúrler Rabbiy Isa Masihniń kóp ájayıp súwretlerine tolı! Biz tek birneshewin ǵana atap óttik. Biraq biz Zábúrlerdi hám barlıq Jazıwlardı ashqanımızda, Emmausqa baratuǵın joldaǵılar sıyaqlı ayta alayıq: «Jazıwlardı bizge ashqanda... júregimiz ishimizde janbaǵan ba edi?» (Luka 24:32). Ol Masihni Zábúrlerde kórgenimiz nátiyjesinde bizdiń túsiniwimizdi tereńirek ashıwdı dawam ettire bersin!
