Inglis jazıwshısı Jorj Eliot (onıń haqıyqıy atı Meri Enn Evans edi) былай деп jazǵan: «Oh, adam menen ózińizdi qáwipsiz seziwdiń rahatlıǵı, sózlerdi ólshewdiń yamasa oylardı ólshewdiń kerek emesligi, bálkim olardıń barlıǵın, qanday bolsa, solay, saman hám dán menen birge tógip salıw, isenimli qol olardı alıp, elekleytuǵının, saqlawǵa arjıytuǵının saqlaytuǵının, keyin miyrimli dem menen qalǵanın úflep jiberetuǵının biliwdiń aytıp bolmaytuǵın rahatlıǵı.» Haqıyqıy dos – bul isenimli hám sizi túsirmeytuǵın adam. Doslıqta isenim qáwipsizlikti payda etedi. Bul óz gezeginde qanaatlanıwǵa alıp keledi.
Joqarıdaǵı dálilde súwretlengen doslıqtı basdan keshiriw óte qanaatlanarlı. Biraq bunday doslıqlardan qalay lázzet alıwǵa boladı? Haqıyqıy hám máńgilik doslıqtı tabıw ushın qanday qádemlerdi basıw kerek? Injil doslıq haqqında sóyleydi, mısal menen de, nesihat penen de qanaatlanarlı qatnasıqlardı qalay rawajlandırıwǵa bolatuǵının úyretedi. Biz islewimiz kerek bolǵan belgili nárseler bar, biraq biz esitiwimiz kerek bolǵan eskertiwler de bar.
ADAM DÁREJESINDE
Bálkim Dawıt hám Jonatan bizge eki adam arasındaǵı doslıqtıń Eki Áhittegi eń jaqsı mısalın beredi. Dawıttıń Goliaf gigant ústinen jeńisinen keyin dárhal, «Jonatannıń jánesi Dawıttıń jánesi menen baylanıstı, hám Jonatan onı óz jánesi sıyaqlı súydi» (1 Samuel 18:1 KJV). Jonatan pútkil millettiń Dawıtqa minnetdar ekenin bildi, biraq jeke adam sıpatında ol ózin ayrıqsha minnetdar sezgen bolıwı kerek. Onıń ákesi Saul dushpanǵa qarsı turıwdı qálemedi – geypara basqa er adamlarǵa qaraǵanda ádewir biyik bolsa da (1 Samuel 10:23). Jonatan da Filistindi jeńiwge batıl etpedi. Dawıt olardı derlik anıq jeńilishten qutqardı, hám Jonatan onıń islegen isleri ushın oǵan súyiniw kerek edi. Bul jerden eki adam arasında kúshli doslıq rawajlandı.
Doslıq minnetdarshılıq yamasa súyiniwden payda bolıwı múmkin, biraq doslıqtıń kúshli hám máńgilik bolıwı ushın belgili qádemlerdi basıw kerek. Bul dáslepki basqıshta Jonatan Dawıttı «óz jánesi sıyaqlı» súydi (1 Samuel 18:1); doslıqtıń tabıslı bolıwı ushın biz basqa adamdı ózimizdi súygenimiz sıyaqlı súyiwimiz kerek. Sadıqlıq ta bunday doslıqtıń zárúrli quramı. Jonatan óz dosın ákesi Sauldiń aqılsız ashıwınan qorǵawǵa tayın edi, hátte bul óz ómirin qáwip astına qoyıwdı ańlatsa da (1 Samuel 20:32-34). Ol sonday-aq Dawıttıń qáwipsizligin támiyinlew ushın oǵan zárúrli informaciya beriw arqalı qolınan kelgen barlıq nárselerdi isledi (1 Samuel 19:2). Dawıt óz gezeginde, olardıń doslıǵın rawajlandıratuǵın Rabbiniń onı basqarıp atırǵanın da moyınladı (1 Samuel 20:8,12).
Bul waqıyadan biz eki adam arasındaǵı doslıq haqqında qımbatlı túsinik beriledi. Biz aldın kórgenimizdey, eger doslıq tabıslı bolatuǵın bolsa, ol isenim hám basqa adam ushın ózin biykar etiwshi muhabbatqa tiykarlanıwı kerek. Sadıqlıq hám itibar da óz ornın oynaydı, hám hárdayım basqa adamǵa járdem beriw jolların izlew kerek.
EŃ JAQSı DOSLıQ
Dawıt hám Jonatan arasındaǵı doslıq adam dárejesindegi doslıqtıń jaqsı mısallarınan biri. Olar aǵa-ini sıyaqlı edi. Hátte, Dawıt Jonatannıń ólimin esitkende, ol onı aǵa-inisi sıyaqlı joqladı (2 Samuel 1:26). Biraq, tereńirek doslıq múmkin, sebebi bizge aytılǵan: «aǵa-iniden de jaqın dos bar» (Nasiyatlar 18:24).
Ibrahim úlken isenim iyesi edi. Ibraniyler 11-de basqa hesh bir adam haqqında onıń haqqında kóp jazılǵan. Jaqıp, isenimdi analiz etiwinde, bizge «Ibrahim Xudayǵa isendi ... hám ol Xudaydıń dosı dep ataldı» (Jaqıp 2:23) dep aytqanda qızıqlı pikir bildiredi. Biz onıń Eki Áhittegi ómiri haqqındaǵı jazbanı qarastırǵanımızda, Ibrahimniń Xudaydı jaqsı bilgenin anıqlaymız. Rabbi oǵan tez-tez sóylegen, bir ret eki perishte menen birge onı zıyarat etken (Jaratılıs 18), hám Óz niyetlerin Ibrahimnen jasırpaytuǵının aytqan (Jaratılıs 18:17). Ol Xudaydıń dosı dep esaplawǵa haqıyqattan da ayrıqsha huqıqlı edi.
Biz Jańa Áhittege ótkende, biz ushın da usıǵan uqsas qatnasıqtıń múmkin ekenin tabamız. Rabbi Isa Óz shákirtlerin qullar emes, bálkim doslar dep esapladı (Yoxanna 15:15). Doslar sıpatında, Ol olardıń Óz rejelerin ashıp berdi – Xuday Ibrahimge ásirler aldın islegenindey. Bunnan tısqarı, Isa: «Eger sizler Men buyırǵan hár bir nárselerdi isleseńiz, sizler Meniń doslarımsız» (Yoxanna 15:14) dedi. Ibrahim óz boysınıwı menen Xuday tárepinen bilindi (Jaratılıs 18:19), hám eger biz de onıń sıyaqlı Ustazımızǵa sorawsız boysınsaq, Ol bizdi Óz dosları dep ataydı. Adamnıń óz dosları ushın ómirin beriwden úlken muhabbat kórsetilmeydi (Yoxanna 15:13). Óz qáwipsizligin Dawıt ushın qáwip astına qoyǵan Jonatan sıyaqlı, Rabbi Isa Ózi ushın hesh qanday qáweterlenbedi. Ol biz ushın barlıq nárselerin qálewli túrde berdi hám krestte óz ómirin berdi. Haqıyqattan da, bunnan úlken muhabbat joq!
Jer júzindegi ómiri dawamında Isa «salıq jıynawshılar hám gúnákarlar dosı» dep bilindi (Matfey 11:19). Jámiyettiń shetine shıǵarılǵan hám joqarı klass puqaraları tárepinen jek kórilgen adamlar Onıń tárepinen qarsı alındı. Oǵan kelgenler hesh qashan shıǵarılmaytuǵının biliwge qanday quwanıshlımız (Yoxanna 6:37). Kóp jaqsı gimnler doslıq temasın qabıl etken. Qul sawdası ómirinen ózgergen Jon Nyuton óz tájiriybesinen jazǵan: «Barlıq basqalardan joqarı bir adam bar, dos atına jaqsı ılayıq.» Jonson Oatman, Jr. jazǵan: «Kishi Isa sıyaqlı dos joq.» Jozef Skrivenning «Isada qanday dosımız bar» gimni kóp jıllar dawamında eń súyikli bolǵan.
Biz bunday sózlerde qosıq aytıwdan lázzet alsaq ta, eger biz Rabbiniń dosları bolsa, bizdiń juwapkershiligimizdi umıtpaq kerek emes: Ol bizden hárdayım Ózi buyırǵan hár bir nárselerdi islewimizdi kútedi (Yoxanna 15:14).
QÁWIPLERDEN SAQLANıW
Aqsha doslıqtı satıp ala almaydı. Nasiyatlardaǵı «baylıq kóp doslar payda etedi» (Nasiyatlar 19:4) degen pikir eskertiw, kórsetpe emes. Men isenimlimen, Luka 15-tegi israfxor ulı kóp «doslar»dı israfxorlıq penen sarplaw arqalı payda etken, biraq onıń aqshası joq bolǵanda hám ol mútáj bolǵanda, hesh kim járdem beriwge kelmedi. Hárdayım bizdi óz maqsetleri ushın paydalanatuǵın adamlar boladı.
Geyde doslar bizdi túsiriwi múmkin. Dawıt ózi isengen «tanıs dosınıń» oǵan qarsı shıqqanın qanday ekenin bildi (Zabur 41:9; bul shubhasız 2 Samuel 15:12-degi Ahitofelge silteme). Rabbi Isa bul Eki Áhittegi ayattı alıp, onı Yoxanna 13:18-degi Yuda tárepinen óz satqınshılıǵına qolladı. Dos bolıp kórinetuǵın – kishi shákirtler toparınıń isenimli qaznası bolǵan hám ulıwma qaltanı uslap turǵan adam – óz Ustazına qarsı satqın boldı. Basqa bir Eki Áhittegi payǵambarlıq Rabbiniń biykar etiliwinde orınlandı. Zaxariya qollarında jara izleri bar bolǵan hám «Meniń doslarımnıń úyinde jaralanǵan» (Zaxariya 13:6) adam haqqında jazǵan edi. Biz Rabbiniń óz dosları bolıp kórinetuǵınlardan kórgen qatnasın qarastırǵanımızda, ózimizdi kishipeyillik seziniwimiz múmkin. Bálkim biz ózimizdiń sadıqlıǵımızdıń geyde kerekli dárejeden tómen bolǵanın moyınlawımız kerek boladı.
Qımbatlı doslıqlar saqlanıwı kerek. Biz hárdayım doslardıń bizge qarsı shıǵıwına juwapker bolmasaq ta, biz ayıplı bolıwımız múmkin bolǵan jaǵdaylar bar. «Qılmıstı jasırǵan adam muhabbat izleydi; biraq máselelerdi qaytalaytuǵın adam jaqsı doslardı ajıratadı» (Nasiyatlar 17:9). Ǵıybat qáwipli. Oǵan qatnasqanlar ot penen oynaydı. Berilgen informaciya tiyisli adamǵa qaytıp keliwi múmkin, hám buzılǵan doslıqqa alıp keliwi múmkin. Bizdiń gúnákar tábiyatımız basqalardıń gúnáların hám ázziliklerin ashıp beriwden lázzet aladı. Biz olardıń kemshiliklerin aytqanımızda, kóbinese ózimizdi jaqsı sezinemiz, sebebi olardı túsirip, ózimizdi kótergen bolamız. Haqıyqıy doslıq basqalardıń gúnáları haqqında maqtanbaydı hám ǵıybat etpeydi. Kerisinshe, olardı kózden jasırıp turadı.
ÁMEL ETETUǴıN QÁGÍYDELER
Eń zárúrli tiykarǵı qaǵıydalardan biri Nasiyatlarda aytılǵan: «Dosları bar adam ózin dos sıyaqlı kórsetiw kerek» (Nasiyatlar 18:24). Eger biz doslar tabıwdı qálesek, ózimiz doslıq minezli bolıwımız kerek. Ózimizdi jasıruw hám ózimizdiń joldaslıǵımızdı abzal kóriw óte jalǵız ómir ushın retsept. Usıǵan uqsas, eger biz doslardı saqlawdı qálesek, ózimizdi dos sıyaqlı kórsetiwimiz kerek. Biz doslardıń joldaslıǵın qálewimiz kerek, olardıń mútájliklerin ózimizdiki aldına qoyıp, hárdayım olardıń eń jaqsı máplerin izlewimiz kerek.
Doslıq qımbat – hám doslıq awırtıwı múmkin! Nasiyatlar 27:6-da aytılǵan: «Dostıń jaraları isenimli; biraq dushpannıń ópkesi aldawshı.» Dos haqıyqattı aytadı, hám geyde biz haqqımızda jaǵımsız nárse aytıwǵa májbúr bolıwı múmkin, eger ol bizdiń aqırǵı jaqsılıǵımız ushın ekenin bilse. Haqıyqattı aytıw (hátte awırsa da) óz aytqanların ańlatpaytuǵın adamnıń maqtawın alıwdan jaqsıraq. Biraq, eger bizde dúzetiw sózine mútáj dosımız bolsa, biz bunday «jara»nı jumsaqlıq, muhabbat hám kishipeyillik penen berilgenine isenim payda etiwimiz kerek.
Doslıq shiyrin – ol júrekti quwantadı, hám ol bizdi ruwxıy jaqtan ótkirley aladı (Nasiyatlar 27:9,17). Biraq biz doslarımızdan paydalanbaq kerek emes. Bizden kim sharshaǵanımızda dosımızdıń erte tańǵı zıyaratın qádirleydi? (Nasiyatlar 27:14). Oylı bolıw doslıqtıń quramlarınan biri. Aqırında, haqıyqıy dos – bul siz taslap ketpeytuǵın adam (Nasiyatlar 27:10).
UYQASLıQ
Joqarıdaǵı doslıq haqqındaǵı pikirler kóp jaǵdayda ulıwma. Juwmaqlap aytqanda, ayırmashılıq jasaw kerek. Ibrahimniń «Xudaydıń Dosı» ekenligi haqqında jazǵan Jaqıp, «dúnya menen doslıq Xuday menen dushpanlıq» (Jaqıp 4:4 NKJV) ekenin kórsetedi. Bul kúshli sózler! Biraq, olardı nadurıs qollanbaq kerek emes. Jaqıp 4-tegi aldınǵı ayatlar ózgerisli hám materialistlik kózqarasqa iye bolǵan hám Xudaydıń aqılına iye bolmaǵanlardı súwretleydi. Biz isenimsizler menen doslıǵımızda itibar beriwimiz kerek. Biz 2 Korinfliler 6:14-te olarmen teńsiz boyındırıqqa kirmewge eskertilgenbiz.
Bul ayattıń jaǵdayında, úyleniske alıp keliwi múmkin bolǵan isenimsiz menen doslıq rawajlandırıw aqılsız. Bizdiń Qutqarıwshımız bizge gúnákarlardı súyiw mısalların kórsetken bolsa da, biz isenimsizler menen is-háreketlerge qatnasıwǵa kelgende itibar beriwimiz kerek. Xristian Injil tárepinen qadaǵan etilgen yamasa shúbheli tábiyatqa iye bolǵan nársege shaqırıqtı qabıl etiwden qorqpaq kerek emes.
Ózimizdi qáwipsiz sezinemiz bolǵan dosqa iye bolıw, Jorj Eliot aytqanday, ájayıp nárse. Rabbini Dos sıpatında iye bolıw barlıǵınan da jaqsı nárse.
