MÁSHIXSHI Dúnyaǵa Kózqarasın Tabıw
Tik taw janbawırındaǵı fermadan kórinis ájayıp edi. Úydiń artında Yr Wyddfa shıńı qáweterli túrde kóterilip turǵan edi. Kerisinshe, úydiń janbawırlarındaǵı jasıl shóp áste-áste joqarıǵa qaray egilip, tik janbawırlı tóbelikler qanaatlanıp jayılıp júrgen qoylar menen tolı edi. Aldında jasıl reń taslarǵa orın berip, taw aǵımı baxtlı túrde bir qatar sarqıramalar arqalı terekler menen qaplanǵan taw janbawırınan tómenirektegi Llanberris, Uels dáryasına asıǵıp aǵıp baratuǵın edi.
Biraq Britaniyanıń eń iri sanaat qalasındaǵı óz jataqxanadan kórinis júdá basqasha edi. Úyler, keyin taǵı úyler, hám olardıń artında zavod múrjalardan shıqqan tútin aspandı qara-kúlreńge boyap turǵan edi.
Kórinisler sonday boladı, biraq dúnyaǵa kózqaraslar tek ǵana óz watanımızdıń tábiyat kórinisi emes. Kerisinshe, olar bizdiń mádeniyatımız beretuǵın ózimiz haqqındaǵı hám dúnya haqqındaǵı tájiriybeler, ideyalar hám maǵlıwmatlardan quralǵan. Geybir adamlar bul ideyalar hám pikirlerdiń quramalılıǵın túsinip aladı. Basqalar bolsa bul ruwxıy iskerliktiń túrli bóleklerin tańlap, ózleri eń qolaylı bolǵan dúnyaǵa kózqarasın qáliplestiredi.
Biriktiriwshi faktor izlew
Bul barlıq súwretlerdiń mániske iye bolıwı ushın biriktiriwshi faktor kerek. Kópshilik ushın bul faktor ózleri, hám olardıń átirapında aylanatuǵın dúnya. Bul ózin-ózi oraylastırǵan hám jalǵan kózqaras. Grek filosofı Platon nárselerdi durıs kóriw ushın bizge ózi «Eń Joqarı Jaqsılıq» dep ataytuǵın nársege kózqaras kerek dep pikir bildirgen. Bul haqıyqatqa jaqın, biraq ele de júdá kemshilikli hám jetkiliksiz. Ózimizdiń bar bolıwımızdı hám adamzat jaǵdayınıń shatasıqlıǵın túsinip alıw ushın filosoflar tárepinen qaralǵan ideyalardan kóbirek nárse kerek.
Francuz filosofı Jan Pol Sartr tańqalarlıq túrde nárselerdi túsinip alıw ushın olardı «túraqlı kosmoslıq silteme noqatınan» kóriw kerek degen. Bul jaqsıraq, biraq ele de jetkiliksiz, sebebi kosmos ta ózgeredi. Kosmos ishinen hám kosmos sırtınan, hám baslanǵıshınan aqırına shekem máńgilik bolǵan kózqaras kerek.
Dúnyaǵa kózqarasta Quday
Bunı oqıp atırǵan máshixshiler bul argumenttiń qay jerge barıp atırǵanın aldınnan kórgen boladı: Bizdiń túraqlı kosmoslıq silteme noqatımız hámme jerde bar Quday. Ol baslanǵıshınan beri bar edi, sebebi Ol baslanǵısh edi, hám Ol baslanǵıshınan aqırın aldınnan biledi, sebebi Ol máńgilik hám hámme nárseni bilgen.
Bunnan tısqarı, Ol bizge Óziniń Sózin berdi. Injil Frensis Sheffer «haqıyqıy haqıyqat» dep ataytuǵın nárselerdi óz ishine aladı. Injil bizge tolıq bilim bermeydi, sebebi biz onı kótere almaymız. Biraq, Injil bizge aytatuǵın nárse pútkilley haqıyqat. Ol hámme nárseni perspektivada qoyıp qoymastan, bálkim bizge Jaratıwshımız tárepinen berilgen, Ol bizge biliwimiz kerek bolǵan barlıq nárselerdi aytadı.
Jasırın nárseler Rabbimiz Qudayǵa tiyisli: biraq ashıqlanǵan nárseler bizge hám balalarımızǵa máńgilikke tiyisli, solay etip biz bul Nızamnıń barlıq sózlerin orınlay alayıq (Ekinshi Nızam 29:29 KJV).
Biraq tek ǵana Qudaydıń ashıqlanıwına iye bolıw jetkiliksiz, sebebi biz onı Injil ashıqlaytuǵın dúnyaǵa kózqarastan basqa dúnyaǵa kózqaras boyınsha túsindiriwimiz múmkin. Fariseyler hám nızamshılar ózlerin Quday Nızamınıń qorǵawshıları dep esaplaǵan. Haqıyqatında olar sol Nızamdı ózleriniń ádalatlılıǵı kózqarasınan túsindirgen, bilimsiz adamlardı laǵnetlengen dep esaplaǵan (Yuhanna 7:49).
Rabbimiz Isa Máshixtiń salıq jıynawshı hám fariseydiń minez-qulqın súwretlegen waqıyası bunı tolıq kórsetedi (Luka 18:9-14). Farisey Nızam haqqında kóbirek bilimge iye edi, biraq ózin ádalatlı dep esaplap, Quday Sózine bolǵan kózqarasında úlken kemshilik bar edi. Salıq jıynawshı óziniń gúnákar ekenligin túsingen, sol sebepli óz jaǵdayı haqqındaǵı nárselerdi durıs kóre alǵan hám ózin Qudaydıń rahmine taslaǵan. Ol bunı bilmegen bolıwı múmkin, biraq onıń kózqarasları Payǵambarlar hám Nızamnıń táliymatına bilimli Fariseydińkine qaraǵanda ádewir sáykes kelgen. Kishi peyillik durıs dúnyaǵa kózqarasqa iye bolıw ushın zárúr.
Ayup kitabındaǵı dúnyaǵa kózqaras
Ayup kitabı bizdi bul dúnyadaǵı isenim iyesiniń adamzat jaǵdayına alıp baradı. Ayuptıń dúnyaǵa kózqarasları tolıq emes edi, biraq ol haqıyqıy edi. Ol aspanlarda ne bolıp atırǵanın anıq bilmegen, biraq Qudaydıń minez-qulqın bilgen, geypara ǵana jaman kúshlerdiń maqsetleri hám usılların túsingen. Bul sheklengen, biraq durıs bilim menen biz de ózimizge hám basqalarǵa bolıp atırǵan nárselerdi bahalay alamız hám kishi peyillik, sabır hám batırlıq penen qabıl etemiz.
Ayuptıń dosları bolsa, hár biri ózleriniń kemshilikli dúnyaǵa kózqaraslarına jabısıp turǵan. Hár biri Qudaydıń ádalatlı ekenligine hám Ol gúná ushın jazalaytuǵınına isengen – hám olar durıs edi. Olar adamnıń azabı qandayda bir jasırın yamasa ashıq gúná arqalı ózine kelgenine iseniwde qátelesken.
Ayup Qudaydıń ne ushın oǵan dushpan sıyaqlı qarama-qarsı shıqqanın túsine almadı. Onıń qayǵılı shaqırıǵı júreklerdi awırtatuǵın edi:
Ne ushın Júzińdi jasırıp, meni Ózińe dushpan esaplaysań? Sen bul jerdegi yapıraqtı sindiresen be? (Ayup 13:24-25). Ol da ádalatlılar sıylıqlanadı hám jamanlar bul ómirde jazalanadı dep isengen sıyaqlı edi. Sol sebepli ol óziniń ádalatlılıǵında turıp alǵan hám ne bolıp atırǵanın túsine almadı. Biraq ol Qudaydıń jaqsı ekenligine isenimine jabısıp turdı: Ol meni óltirse de, men Oǵan isenemen (Ayup 13:15).
Ayup ushın ómir shatasıqlı edi, biraq ol Qudaydı kóretuǵın kúndi kútken (Ayup 19:25-27). Bul taǵı bir túraqlı silteme noqatı, Ayupqa tez páseńlep barǵan dúnyasında anıqlıq hám isenim bergen túraqlı waqıya.
Úsh dos – búgingi kúnde óz ómirlerine mánis beretuǵın ideyalarga jabısıp turǵanlar sıyaqlı – hámme de óz átirapındaǵı waqıyalarda tártipti kóriwge háreket etken bir noqatqa iye edi. Olar hár bir jaǵdaydı ózleriniń sheklengen hám kemshilikli túsiniw sheńberine sáykeslestirgen.
Elifazdıń «ruwxıy» tájiriybesi bar edi, sol sebepli ol kishi adamlarǵa berilmegen joqarı bilimge iye ekenligin dawalaǵan. Bildad Ayupqa «Qudaydı izlewi kerek» dep aytqan, keyin ózin «Men sizden aldınǵı dáwirdi sorayman» – suw tasqınǵa shekemgi dáwirdi, Quday adamnıń jamanlıǵın jazalaǵan dáwirdi aytıp aqladı. Ol hámme waqıt qalay bolǵan bolsa, sonday boladı dep isengen (Ayup 8:5-8; 2 Peter 3:3-7). Zofar bizge Quday haqqında hámme nárseni bilemen dep dawalaǵan, biraq Onı jeke bilmegen alımlar esletedi. Nátiyjede onıń súwreti óz aqılındaǵı haqıyqat kórinisleri sıyaqlı buzılǵan edi. Ol Ayuptı jalǵan sóylewde ayıplaǵan (Ayup 11:2-3), keyin Qudaydıń sonday uzaqta ekenligin, Ayup sıyaqlı ápiwayı adamlar Onı túsiniwi múmkin emesligin dawalaǵan.
Izlew arqalı Qudaydı tabıwıń múmkin be? (Ayup 11:7-9). Bul sorawdı beriw arqalı ol jalǵannan da qáweterli bolıwı múmkin yarım haqıyqattı ayttı. Álbette, óz kúshimiz benen Qudaydı taba almaymız. Bizdi tabatuǵın Quday.
Ibrahim hám Ishaktıń dúnyaǵa kózqarasları
Máshix krestiniń dushpanları túsine almaytuǵın másele – Ibrahim hám Ishaktıń waqıyası. Onda geybirleri Qudaydıń adam qurbanlıǵın maqullaytuǵının kóredi, al basqalar Ibrahimdı adam óltiriw gúnasında ayıplaydı. Hámme de Qudaydıń Ibrahimǵa ne úyretip atırǵanın hám Onıń Ibrahimdıń isenimin qalay sınap atırǵanın túsine almaydı. Biz Moriya tawı kóriniske kelgende, Ibrahim óz qullarına bılay degenin kóremiz,
Men hám jigit ol jerge barıp tabınamız hám (biz) sizge qaytıp kelemiz (Jaratılıs 22:5). Evreylerge jazıwshı Ishak wáde etilgen bala bolǵanlıqtan, Quday onı ólilerden tiriltetuǵının tastıyıqladı: Isenim menen, Ibrahim, sınawdan ótkeninde (sınawdan ótkeninde) Ishaktı qurban etti. Hám wádelerdi qabıl etken adam óziniń jalǵız tuwılǵan ulıń qurban etti, ol haqqında Ishakta seniń urıwıń ataladı degen edi. Qudaydıń onı ólilerden de tirilte alatuǵının esaplap, ol onı bir súwrette aldı (Evreyler 11:17-19).
Ayup ta, Ibrahim da aqılǵa sáykes pikir bildirgen, biraq Ayup Qudaydıń húkimranlıǵın tán almay qoyǵan, al Ibrahim Qudaydıń tiriliw Qudayı ekenligin durıs pikir bildirgen. Olar sıyaqlı, bizge de ómirdiń ózgerip turatuǵın jaǵdayları menen jeńimpaz túrde gúresiw ushın Qudaydıń minez-qulqına jetkilikli túsinik berilgen.
Máshixshi dúnyaǵa kózqarasın tabıw
Bul dúnya shaytan isenbeytuǵınlardıń aqılların kózlerin baylaytuǵın dúnya (2 Korinfliler 4:3-5). Dúnya ilimiy kózqarastan kóredi hám jaratılıs haqıyqatın evolyuciya/tábiyiy tańlawdıń dálillenbeytuǵın teoriyasına sáykeslestiriwge háreket etedi.
Bunnan kelip shıǵıp, bizde júz jıldan aslam waqıt dawamında fantaziya ádebiyatı hám jańa dáwir háreketi bolǵan, olar bizge basqa planetalardan kelgen janzatlardıń bizdiń túrimizdi jaqsılawına «iseniwge» járdem bergen. Biz ilim basqa quyash sistemaların hám adamlar tárepinen kolonizaciyalanıwı múmkin bolǵan basqa planetalardı tabadı dep oylaymız. Bulardıń bári adam adam menen urısıp atırǵanda hám dúnya jamanlıq, ǵázeplik hám zorlıq penen tolı.
Biz «Qudaydıń súwretinde» jaratılǵanbız (Jaratılıs 1:26-27); biz aqıl hám moral sezim menen támiyinlengen juwapker janzatpız. Bul qábiletlerdiń qaydan kelgenin oylanıw ushın úlken aqıl kerek emes; olar tábiyiy tańlawdıń ásirler dawamında tesadifiy ónimi emes ekenligi anıq bolıwı kerek.
18 jıl dawamında belini búkilgen hayal (Luka 13:11-13) bizdiń joǵalǵan adamzat jaǵdayımızdıń mısallarınan biri. Ol «hesh qanday jol menen ózin kótere almadı.» Ol bul haqqında hesh nárse isley almadı, hám bul onıń ruwxıy, sonıń menen birge fizikalıq jaǵdayına tásir etti. Ol tek ǵana «jerge qarap, qıyınshılıq hám qarańǵılıqtı, azaptıń tumanlıǵın kóre alatuǵın edi hám (ol) qarańǵılıqqa aydalǵan edi» (Ishaya 8:22). Bul Rabbimiz aralasıp, «ol dúzelip, Qudaydı dańqlaǵanǵa» shekem.
Joqarıdaǵı mısallar sıyaqlı, zabsurshı da jamanlardıń gúllenip atırǵanın kórip shatasıqlıqqa túsken edi:
Biraq meniń ayaqlarım derlik tayıp ketken edi, qádemlerim derlik sırǵanıp ketken edi. Sebebi men aqılsızlarǵa qızǵanǵan edim, jamanlardıń gúllenip atırǵanın kórgenimde. Biraq onıń tájiriybesi jaqtılıq, birden túsiniw tájiriybesi edi. Ol bunıń qalay bolǵanın túsindirdi hám jazdı: Men Qudaydıń qutsal jerine kirdim. Sonnan keyin men olardıń aqırın túsinip aldım (Zabsurlar 73:2-3,16-17).
«Túsinip aldım» dep awdarılǵan sóz nárselerdi tártipke salıw hám olardı biriktiriw degen ádebiy mániske iye. Ol Jańa Testamentte «aqıl» dep awdarılǵan. Tek ǵana biz nárselerdi qutsal jerden kórgenimizde, bilimdiń barlıq bólekleri tek Quday bere alatuǵın bilim nurında óz orınlarına túsedi. Qutsal jerden, ómirdiń máshixshi dúnyaǵa kózqarasları mániske iye boladı, hám barlıq qıyınshılıqlar sheshiledi. Biraq, biz Quday menen sóylesiw hám Onıń Sózin oqıǵanda Oǵan tıńlaw ushın qutsal jerde waqıt ótkiziwimiz kerek ekenligin esimizde saqlawımız kerek.
