«Ey Rabbim, Seniń isleriń qanday kóp! Sen olardıń hámmesin danalıq penen jarattıń; jer Seniń baylıqlarıń menen tolı» (Zabur 104:24).Qudaydıń minezin úyreniwdiń eń qızıqlı usıllarınıń biri Onıń jaratılısın úyreniw. Galaktikalardan molekulalarǵa shekem,
«Qudaydıń kórinbeytuǵın qásiyetleri — Onıń máńgilik kúshi hám iláhıy tábiyatı — jaratılǵan nárselerden túsiniw arqalı anıq kórsetilgen» (Jańa Xalıqaralıq Versiya, Rimlikler 1:20).Túye haywanat baǵında óziniń erkin júrisi hám kúlkili júzleri menen adamlarǵa unaytuǵın haywan, biraq bul ózgeshe haywanǵa jaqınnan qaraǵanda, tikkeley hámme nárseni bilgen Jaratıwshıǵa isharat etetuǵın tańqalarlıq dizayn ashıladı.
Túyeler Camelidae shańaraǵına kiredi, Jańa Dúnya tuwısqanları llama hám alpaka menen birge, hám olar túrlerge bólingen: Camelus bactrianus, yamasa Baqtriya túyesi, hám Camelus dromedaries, yamasa Dromedariy túyesi. Dromedariy, sonday-aq Arab túyesi dep te ataladı, Beduyinler tárepinen kóp waqıttan beri
«Qudaydıń sawǵası» dep atalǵan.
Túye Adaptaciyaları
Murınlarınan ayaqlarına shekem, túyeler óz shól ortalıqlarına tolıq sáykeslestirilgen; Afrika, Jaqın Shıǵıs hám Aziya shólleriniń qatal, ıssı samalları hám qumları.
Fizikalıq Qorǵanıwlar
Qum bóránlarınan qorǵanıw ushın, túyelerge ashıp-jabıwǵa bolatuǵın murınlar berilgen; olarda sonday-aq qalıń qaslar, jún menen qaplanǵan qulaqlar hám eki qatar burılǵan kirpikler bar, sol bir qorǵanıw maqsetinde. Tizelerindegi qatal, terili teri buwınlardı tizelegen waqıtta qorǵaydı hám olardıń arnawlı ayaq padları júrgen waqıtta jayılıp, qumǵa batıp ketpewleri ushın xızmet etedi.
Suw Saqlaw
Túyelerdiń shóldiń kúshli, qurǵaq ıssılıǵına shıdamlılıǵı odan da tańqalarlıq. Basqa sút emizıwshilerden ayrıqsha, túyeler óz denesiniń temperaturasın kóterip hám túsire aladı, solay etip qımbatlı suwdı saqlaydı.
Túyelerdiń sonday-aq ózgeshe metabolizmi bar, bul olardıń qan aǵımında úlken muǵdarda suw saqlawına múmkinshilik beredi, al túyege ǵana tán bolǵan oval formasındaǵı qızıl qan kletkaları suwsızlıqqa (suw jetispewshiligi) hám osmozǵa (suw saqlaw) shıdamlı.
Túyeler on minut ishinde jigirma gallondan artıq suw ishedi — bul basqa derlik hár qanday sút emizıwshini óltiretuǵın is — keyin suwdı qanlarında eki hápteden artıq saqlaydı.
Dromedariy hám Baqtriya
Dromedariy hám Baqtriya túyeleri arasındaǵı eki anıq ayırmashılıq — órkewler sanı hám júnleriniń uzınlıǵı. Bir órkewli túye Dromedariy, al eki órkewli túye Baqtriya. Dromedariy salıstırmalı túrde qısqa júnge iye, bul onıń Arab shóliniń ótkir ıssılıǵında jasawına múmkinshilik beredi. Baqtriya túyesi uzın, qalıń júnge iye, bul Aziyanıń salqınlaw temperaturasına jaqsı sáykes keledi.
Órkew Sirleri
Túyeniń órkewi, yamasa órkewleri, bir waqıtları suw saqlaydı dep esaplanǵan, shınında may saqlaydı, bul azıq-awqat jetispegen waqıtta janar may sıpatında qollanıladı. Bul saqlanǵan maydı metabolizaciyalaw sonday-aq túyelerdiń qan aǵımında saqlanǵan suwdı qalay qollanıwı. Solay etip, órkewde suw bar degen qáte túsiniw, aqırında haqıyqatqa unsha uzaq emes eken! Túyeler bir ayǵa shekem azıq-awqatsız jasa aladı, bul waqıtta olardıń órkewi, yamasa órkewleri, bosap bir jaqqa túsip qaladı. Biraq, túyeler azıq-awqatlanıp may saqlawın kóbeytken waqıtta órkew qayta tiklenedi.
Jasaw ushın Dizayn etilgen
Biraq túye bunday qatal, ıssı qumlı ortalıqqa qalay sáykeslestirilgen? Evolyucionistler arasında keń tarqalǵan qáte túsiniw, jaratıwshılardıń Quday hár bir haywandı búgingi kúnde kórgenimizdey etip jaratqanına iseniwi. Biraq eger bul durıs bolsa, túyeniń kóp dizayn ózgeshelikleri eń jaqsı jaǵdayda artıqsha bolǵan bolar edi.
«júdá jaqsı» Eden baǵı dúnyasında. Jaratıw 1:24 te, Quday ayttı,
«Jer óz túrlerine sáykes tirishilik iyelerin shıǵarsın.» (Jaratıw 1:24)
Dáslepki túye «túri» óz genetikalıq kodında «zamanagóy» túyelerdi, sonday-aq llama sıyaqlı tuwısqanların payda etiw ushın maǵlıwmattı óz ishine alǵan bolar edi. Quday, Óziniń hámme nárseni biliwshiligi menen, Óziniń dáslepki qatal klimatlarınıń birinde jasaw haqqındaǵı ertegine jaylastırǵan bolıwı múmkin, bul Óziniń jaratılısına tereń gámdar bolǵan sheksiz Qudaydıń aldınnan biliwi hám ájayıp dóretiwshiliginiń ájayıp gúwalıǵı.
