Biz buzılıwshılıq hám boysınbawshılıq dáwirinde jasap atırmız biraq Qudaydıń kózqarasınan bul ele de miyrim-shápáát dáwiri. Rabbı Óz xalqın, seni hám meni, bul dúnyada Óziniń súyispenshiligi hám ájayıp miyrim-shápáátine gúwa bolıwı ushın, hám Oǵan wákillik etiw hám xızmet etiw ushın qaldırdı.
Qudaydıń Sózi ájayıp qásiyetlerdi kórsetken úlken hayallardıń kóp mısallarını beredi. Injil olardı birqansha tolıq súwretleydi hám kóbinese jas hayallar menen birge islep, olardı oqıtıp hám ruwxlandırıp atırǵanın kórsetedi. Solay etip, úlken hayallar jas hayallarǵa keyingi áwladlardı – olardıń balaları hám áwladların – Qudaydıń Sózi úyretkenindey qurıwǵa járdem beredi (Titus 2:3-5).
Quday paydalanǵan úlken hayallardıń birqanshasın kórip shıǵayıq. Olar Rabbıǵa húrmet etiwdi hám ruwxıy úlgi bolıwdı úyrengenleri ushın barlıq isenimlislerge, jaslarǵa hám úlkenlerge de ruwxlandırıwshı bolıp tabıladı.
Naomi hám Rut
Ayırım mádeniyatlarda úlken hayallar jas hayallardı, ásirese olar kelinleri bolǵanda, qorqıtıwǵa háreket etedi. Qanday qayǵılı! Naominiń mısalları bunday ámeliyatlarǵa baxtlı istisna boldı, sebebi ol óte qıyın jaǵdaylarda Rabbıǵa jılısıwdı úyrengen edi. Naominiń óz qáteliklerine, óz erkine hám bálkim maqtanıshına qaramastan, Rabbı onıń múlkin, kúyewin hám eki ulınan ayrılıw arqalı onı menen islesip atırǵan edi (Rut 1:3,5,20-21).
Rut Naomi arqalı óte ózgeshe nárse úyrendi, sebebi ol Naominiń kemshiliklerine qaramastan, Naominiń Qudayınıń oǵan haqıyqıy ekenligin kórgen edi. Izrailden Quday Óz xalqına nan beriw ushın kelgenligi haqqında xabar kelgende, sońǵı sheshim qabıl etiliwi kerek edi. Naominiń basqa kelini, Orpa, Moabta qalıwdı sheshti. Biraq, qaynenesiniń júdá áhmiyetli eskertiwinen keyin, Rut былай деди:
«Meni seni taslap ketiwge yamasa seniń artınnan eriwden bas tartıwǵa májbúrleme; sebebi sen qay jerge barsań, men de sol jerge baraman; sen qay jerde qonsań, men de sol jerde qonaman; seniń xalqıń meniń xalqım boladı, hám seniń Qudayıń, meniń Qudayım boladı» (Rut 1:16 NKJV).
Óziniń minnetlemesi sebepli, insaniy múmkinshiliklerge qaramastan, Rut óziniń jańa watanında qarsı alındı, Naomi oǵan aytqanday. Birqansha waqıttan keyin Rut Betlehem átirapındaǵı egisliklerde terim basladı. Sol egisliklerdiń iyesi bolǵan diyqan Boaz, óz qulı oǵan onıń tırısqaqlıǵı haqqında xabar bergennen keyin, oǵan былай деди:
«Rabbı seniń jumısıńdı qaytarsın, hám Izrail Qudayı Rabbı tárepinen tolıq sıylıq berilsin, Onıń qanatları astına panalaw ushın kelgenseń» (Rut 2:12).
Qısqası, Boaz onı oraq máwsimi aqırında úylendi. Keyingi jılı erli-zayıplı bir ulı boldı, hám qaynenesi Naomi oǵan jaqsı qaraǵan edi. Aqır-aqıbet bul bala Patsha Dáwittiń tuwrı áwladlarınıń birine aylandı. Eki hayal da – úlken Naomi hám jas Rut – Qudaydıń húrmeti ushın hám Onıń xalqınıń paydası ushın birge islesken edi.
Sara hám Hajar
Naomi hám Rutten ádewir burın biz Ibrahimniń zayıbı Sara haqqında oqıymız, ol úlken jasta da júdá sulıw hayal edi (Jaratılıs 12:10-20, 20:1-18). Dáńq Qudayı Abramǵa kóriniwinde (Húweller 7:2), Onıń atın ózgertpes burın (Jaratılıs 17:5), Rabbı oǵan barlıǵın qaldırıp, Ózi kórsetetuǵın jerge barıwdı buyırdı (Jaratılıs 12:1). Onıń ákesi Haranda, Mesopotamiya hám Izrail aralıǵında qaytıs bolǵannan keyin, Abram hám Saray, Saraniń dáslepki atı (Jaratılıs 17:15), Quday wáde etken jerge sayaxat etti.
Sol waqıtta Abram 75 jasta edi (Jaratılıs 12:4-5). Biraq, ol Qudaydıń wádesine isendi, ol óz jaslıǵınıń zayıbı Saray menen bir ulı boladı hám olardıń áwladları aspan juldızlarıday boladı (Jaratılıs 15:5). Quday bul isenimdi Abramǵa ádillik dep esapladı yamasa sanadı (Jaratılıs 15:6), bul Abramdı Quday menen tuwrı dep járiyalaǵanın, isenim arqalı aqlanǵanın ańlatadı – Rimliklerge 4:3-5 te rawajlanǵan tema.
On jıl kútkennen keyin Saray óz kúyewine Mısırda alǵan xızmetshi qızı Hajarı kúń yamasa zayıp etip alıwdı usınıs etti (Jaratılıs 16:1-4). Onıń joybarı Abram Hajar arqalı bir ulı boladı, keyin Saray onı óz balası etip asırap aladı dep oylaǵan edi, Quday Óz wádelerin sol ulı arqalı orınlaydı dep oylaǵan edi. Biz olardıń bul kelisim haqqında duwa etkenin oqımaymız, sebebi olar Qudayǵa járdem beriw ushın tuwrı is dep oylaǵan edi. Biraq, olardıń joybarı barlıq frontlarda keri nátiyje berdi, hár tárepten insaniy qátelikler boldı. Qudaydıń wádeleri hám joybarları bul usıl menen orınlanıwı múmkin emes edi, biraq Ol bul ulı Ismayıldı qutlıqlaydı, sebebi ol, aqır-aqıbet, Abramniń ulı edi (Jaratılıs 16–17).
13 uzaq jıl kútkennen keyin, Quday Qudiretli (El Shaddai) Abramǵa kórindi. Birinshiden, Rabbı Abramniń atın Ibrahimge ózgertti, kóp milletlerdiń ákesi (Jaratılıs 17:1-8), Ibrahim balalar tuwıw jasınan ótken soń (Jaratılıs 18:11-12; Evreylerge 11:12). Quday patriarxqa onıń úlken jasında da óz zayıbı Saray menen bir ulı bolatuǵının ayttı, ol biyǵana edi hám hayaldıń tuwıw jasınan ótken edi (Jaratılıs 18:11-14; Rimliklerge 4:17-22 qarań). Quday Saraydıń atın Saraǵa ózgertti, bul «putsha» degen mánisti ańlatadı (Jaratılıs 17:15). Bul erli-zayıplıǵa Quday Qudiretli bir ulı beretuǵın edi; hám olardan milletler hám patshalar shıǵatuǵın edi (Jaratılıs 17:1-6).
Quday Óz wádesin Ibrahim menen kelisim dúziw arqalı tastıyıqladı, onıń shárti súnetleniw, yaǵnıy onıń súnet terisi alıp taslanıwı kerek edi. Bul operatsiya onıń úyindegi hám shańaraǵındaǵı barlıq er adamlarǵa Quday Qudiretli menen Ibrahimniń kelisiminiń belgisi retinde, hár bir áwlad ushın ámelde bolıwı kerek edi. Súnetlew Qudaydıń wádeleri Óz isleri arqalı orınlanatuǵının, insaniy háreket yamasa joybarlaw arqalı emes ekenligin bildiretuǵın simvol edi. Ádewir keyinirek Rabbı Isa былай деди:
«Tán hesh nárse payda bermeydi» (Yoxanna 6:63)
hár bir isenimli qayta-qayta úyreniw kerek bolǵan sabaq (Filipiliklerge 3:3).
Ibrahim isenim menen júriwdi úyrendi, ulı da sonday etti (Evreylerge 11:8-10), hám Sara da isendi (Evreylerge 11:11-12). Sara, úlken hayal, tuwıw jasınan ótken hám isenimi joq bolǵan, Qudayǵa isendi, Ol onıń kúyewi Ibrahim arqalı bir ulı bolatuǵının aytqanda. Insaniy kózqarasınan bul múmkin emes edi, sonlıqtan olar óz balasınıń atın Ishak dep atadı, bul «kúlkili» degen mánisti ańlatadı, kim onı esitse, onıń menen birge kúledi dep ayttı. Haqıyqatında da, ol óz balasına emizetuǵın edi, hám bul onıń úlken jasında, bir waqıtları ol isenimsizlik penen kúlgende de (Jaratılıs 21:6-7, 18:12-15). Jańa Wásiyat Eskı Wásiyatta jazılǵan isenimlislerdiń qáteliklerin aytpaydı, biraq bular bizdiń tálimimiz ushın jazılǵan (Rimliklerge 15:4; 1 Korinflilerge 10:1-13).
Úlken hám sulıw Saray jas Hajarǵa, óz kúyewine bergen xızmetshi qızına qızǵanısh etedi, hám ol óz xojayınınıń qarın kótergeninde onı jek kóredi. Eki tárepte de qátelik boldı, hám ekewi de sabaq alıwı kerek edi. Quday ekewine de ayrıqsha qızıǵıwshılıq bildirdi. Búgin biz Hajar hám Saradan sabaqlar alamız (Galatiyalılarǵa 4:22-31). Bizdiń haqıyqıy anamız kim? Biz qullıqqa yamasa ruwxıy erkinlikke baylanıslı mı? Tolıq maǵlıwmat ushın, Jaratılıs 17–21 di oqıń. Bul bablar biz ushın da, keleshektegi Izrail ushın da, hám átiraptaǵı milletler ushın da kóp sabaqlardı óz ishine aladı.
Hanna hám Peninna
Hákimler dáwirinde, Lewi qáwiminen bolǵan Elkana Shiloda Qudayǵa xızmet etti, Efrem tawlı jerinde jaqın jerde jasap. Elkananıń eki zayıbı bar edi, biyǵana Hanna hám oǵan balalar tuwǵan Peninna (1 Samuel 1:1-8). Peninna Hannanıń ómirin qıyınlastırdı.
Eń áhmiyetlisi, Hanna ruwxaniylıqtaǵı moral buzılıwshılıǵın bayqaǵanda, ol tek óziniń biyǵanalıq jaǵdayı haqqında emes, bálkim Qudaydıń, Áskerler Rabbısınıń huqıqları haqqında da qayǵırdı (1 Samuel 1:3). Óziniń úlken qayǵısında ol jıladı, duwa etti hám Oǵan ayrıqsha wáde berdi:
«Eger Sen haqıyqatında da Óz qulıńnıń azabına názer salsań hám meni esleseń, hám Óz qulıńdı umıtpaǵan bolsań, bálkim Óz qulıńa er bala berseń, onda men onı ómiriniń barlıq kúnleri ushın Rabbıǵa beremen, hám onıń basına hesh qanday ustara tiymeydi» (1 Samuel 1:11).
Ol Nazarit boladı, Qudaydıń xızmetine arnalǵan. Rabbı onı esledi hám bul erli-zayıplıǵa bir ulı, Samueldi berdi, sebebi ol «onı Rabbıdan soradı» (1 Samuel 1:20).
Hanna onı jaslıǵınan baslap tárbiyaladı, hám birneshe jıldan keyin, ol anasınıń tuwrıdan-tuwrı qamqorlıǵına mútáj bolmay qalǵanda, ol onı Shilodaǵı Rabbı úyine alıp kele aldı. Eli qadaǵalawı astında qaldırılǵan jas Samuel sol jerde Rabbıǵa xızmet etti hám tabınıwǵa basladı (1 Samuel 1:24-28). Samuel isenimli xızmetshige aylandı, hám onıń ata-anası ekewi de onıń menen baylanısta boldı (1 Samuel 2:18-19). Bul qudayxor ana, Hanna – «Yah miyrimli» degen mánisti ańlatatuǵın at – óz ulına qalay tálim bergeni hám onıń qalay buzıq hám dushpan ortalıqta óse bergeni tańqalarlıq. Rabbı onıń sadıqlıǵın sıylıqladı hám oǵan bes bala berdi (1 Samuel 2:21).
Biz Peninnanıń bul barlıǵına qalay reaktsiya bergenin bilmeymiz, biraq ol haqqında basqa teris pikirler joq. Bálkim ol óz sabaǵın alǵan shıǵar, bul Hannanıń kórsetken jaqsı minez-qulqı sebepli ádewir múmkin.
Hannanıń júregi onıń sulıw payǵambarlıq qosıǵında kórsetilgen (1 Samuel 2:1-10). Bul Hannanı Musanıń qız qardası Miriam menen bir qatarǵa qoyadı, ol payǵambar dep atalǵan edi (Shıǵıw 15:20-21). Hannanıń ulı Samuel sadıq payǵambar bolıp ósti. Qanday ruwxlandırǵısh gúrriń, bizdi ruwxlandırmaytuǵın kóp nárselerdiń kontekstinde de.
Elizabet hám Isa Anası Maryam
Ótmish penen baylanıslardı kóriw áhmiyetli. Luka 1–2 de ushıratatuǵın adamlarımızdıń kópshiligi Babilon tutqınlıǵınan shama menen 500 jıl burın qaytıp kelgen qaldıqtıń áwladları edi, wáde etilgen jerde qaytadan jasaw ushın. Basqaları Babilonda qalǵan edi hám keyinirek Midiya–Parsı, Greciya hám Rim imperiyaları boylap tarqalǵan edi.
Ierusalimge hám átirapqa qaytıp kelgenler arasındaǵı qáteliklerge qaramastan, payǵambarlar Haggay hám Zaxariya (Ezra 5) olardı shirkewdi qayta qurıwdı dawam ettiriwge ruwxlandırdı, onıń tiykarı shama menen 20 jıl burın salınǵan edi (Ezra 3). Aqır-aqıbet, Qudaydıń xızmeti qayta ornatıldı hám Paskha bayramı ótkerildi (Ezra 6). Shama menen 60 jıldan keyin shirkewdegi ruwxaniy xızmet Ezra dáwirinde jaqsılandı, onıń ómiri dawamında Ierusalimniń diywalları hám qaqpaları Nehemiyanıń basshılıǵı menen qayta qurıldı, Rabbı Isa tuwılǵannan shama menen 450 jıl burın.
Ezra hám Nehemiyadan keyingi áwladlar, ókinishke oray, ózleriniń ortodoksiyasına – óz isenimlerine hám ámeliyatlarına – Rabbıǵa qaraǵanda kóbirek súyene basladı. Quday payǵambar Malaxiyanı olardı sınaw hám onıń dáwirinde tabılǵan kishkene qaldıqtı ruwxlandırıw ushın jiberdi. Biraq, xalıqtıń basshıları Izrailliklerdi ózlerine hám óz dástúrlerine súyeniwge úyretti. Yoxanna Shomıldırıwshıǵa shekem bolǵan keyingi 400 «únsiz jıl» dawamında, hesh bir payǵambar Quday atınan sóylemedi. Biraq, sol uzaq dáwirde, rásmiy payǵambar bolmasa da, Quday haqıyqıy gúwalardı saqlap qaldı. Olar Quday ushın qanday qımbatlı bolǵan shıǵar (Malaxiy 3:16-18 qarań)!
Luka 1–2 Qudaydıń sol waqıttaǵı jerdegi xalqı arasında kóp qátelikler bolǵan waqıtta, Másih tuwılǵanda, Rabbı Ózi ushın quraǵan hám saqlap qalǵan qudayxor qaldıq haqqında kóp maǵlıwmatlar beredi. Qudaydıń máplerine arnalǵan bul sadıq adamlardıń birqanshası júdá jas edi, mısalı Maryam. Basqaları úlken edi, mısalı Elizabet, hám ayırım adamlar júdá úlken edi – Anna, mısalı.
Luka birqansha qarama-qarsılıqlardı usınadı. Úlken ruwxaniy Zaxariya (Luka 1:18) hám onıń ulı Yoxanna (Luka 1:80), keremet bala, bir qarama-qarsılıq. Úlken adam Simeon balalıq Isanı qolına alıwı basqa qarama-qarsılıq (Luka 2:25-35). Keyinirek, biz shirkewdegi úlken oqıtıwshılardı hám jas bala Isanı da kóremiz, 12 jasta hám olardıń barlıǵınan da aqıllı (Luka 2:41-47).
Úlken turmısqa shıqqan hayal Elizabet ádewir jas Maryamǵa tuwısqan edi, ol Yusuf penen turmıs qurıwǵa kelisilgen qız edi. Perishte onıń kúyewi Zaxariyaǵa shirkewde xızmet etip atırǵanda bergen xabardan keyin, Elizabet aqır-aqıbet qarın kóterdi hám Yoxanna Shomıldırıwshınıń anası boldı.
Maryam bolsa eń úlken keremetti basdan keshiredi, sebebi ol Muqaddes Ruwx arqalı (Matta 1:20) hám Joqarıdıń kúshi menen qarın kóterdi (Luka 1:35). Toǵız aydan keyin ol óziniń tuńǵısh ulı Isanı tuwdı (Luka 2:6-7; Matta 1:20-25). Quday Betlehem egisliklerindegi shobanlarǵa Másihniń tuwılıwı haqqındaǵı úlken jańalıq penen bir perishte jiberdi. Maqtawshı perishtelerdi kóriw hám esitiwden tısqarı, shobanlar Jańa tuwılǵan balanı, besikte jatqan, oramalǵa oralǵan balanı birinshi bolıp qarsı alıw baxtına iye boldı (Luka 2:8-16).
Altı ay burın jas Maryam, ele qız bolsa da úsh ay qarın kótergen, óziniń ádewir úlken tuwısqanı Elizabetke barǵan edi (Luka 1:39-40). Eki hayaldı salıstırǵanda biz Elizabettiń Muqaddes Ruwx penen tolǵanın bayqaymız, ol Maryamǵa, «Meniń Rabbımnıń anası,» dep ayttı hám sulıw sózler sóyledi (Luka 1:41-45). Keyinirek, Maryamdıń gezek keldi, ol ájayıp qosıq ayttı. Bul «Magnificat» dep ataladı, ol óz maqtawın baslaǵan sózlerinen: «Meniń janım Rabbıdı ulǵaytıradı» (Luka 1:46).
Hár sapar onı oqıǵanımda, Quday Ruwxı júdá jas hayaldı bunday ájayıp qosıq jazıwǵa qalay tayarlaǵanına tań qalaman. Onda Hannanıń qosıǵında (1 Samuel 2), Musa hám Miriamniń qosıǵında (Shıǵıw 15), Debora hám Barakniń qosıǵında (Hákimler 5), sonday-aq Zábúrlerde tabatuǵın elementler bar; biraq bul anıq onıń óz dóretpesi, Muqaddes Ruwx basshılıǵında. Ájayıp dóretpe, keremet, há, sebebi ol óz qarnında barlıq keremetlerdiń eń úlkenin – bizdiń ullı Qutqarımızdı uslap turǵan edi!
Jas Maryam úlken Elizabetti kóp jaǵdaylarda asıp tústi, geypara sońǵısı óz kúyewi Zaxariya sıyaqlı júdá sadıq hám minnetli isenimli bolsa da. Olar ótmishtiń bir bólegin súwretledi, ele de Quday tárepinen paydalanılǵan, al Maryam Quday Óz Ulı, bizdiń Rabbımız Isa kelgeni menen kirgizgen pútkilley jańa tártiptiń shegarasında edi. Bul ullı keremet tómendegi sózlerde súwretlengen:
«Hám dawısız, qudayxorlıqtıń sırrı ullı: Quday tánde kórindi, Ruwhta aqlanǵan, perishteler tárepinen kórildi, milletler arasında waz etildi, dúnyada isenildi, dáńqqa kóterildi» (1 Timoteyge 3:16).
Maryam hám Yusuf balalıq Isanı Ierusalim shirkewine Qudayǵa usınıw ushın alıp kelgenlerinde, olar Simeon menen ushıradı, ol balanı qolına aldı hám Qudaydı qutlıqladı (Luka 2:28). Ol Maryamniń balasına ne bolatuǵını haqqında sóylegende, olarǵa Anna qosıldı, onıń atı Qudaydıń miyrim-shápáátin súwretledi – Luka injilindegi tiykarǵı tema (Luka 2:40). Simeon Qudayǵa hám Maryamǵa bala haqqında sóyledi, al Anna Rabbıdı maqtaw etti hám Ol haqqında sóyledi.
«Ierusalimde qutqarıwdı kútip turǵan barlıqlarǵa (Luka 2:38).
Luka 1–2 de Qudaydıń ájayıp miyrim-shápááti haqqında tabatuǵın kóp maǵlıwmatlarǵa baylanıslı pútkil bir kitap jazılıwı múmkin dep aytsam, asıra aytqan bolmayman. Pútkil úzindi Onıń atı Ájayıp, Tańqalarlıq (Ishaya 9:6) bolǵanǵa sáykes keledi, hám bablar Quday Óz joybarların orınlawda paydalanǵan hayallar, úlken hám jaslar haqqında ájayıp maǵlıwmatlardı kórsetedi.
Sen haqqında ne? Ol búgin saǵan súyene ala ma? Ol seni de paydalana ala ma?
ESLETPE
- Naominiń atı «súykimli» hám Ruttiń atı «qanaatlanǵan» degen mánisti ańlatadı. Eki hayal da ózleri jasap turǵan dáwirde Qudaydıń ájayıp jumısın kórsetti. Olar biz jasap turǵan miyrim-shápáát dáwirinde kóp márte kóriniwi múmkin bolǵan Qudaydıń miyrim-shápáát jumısın súwretleydi. Olar sonday-aq keleshektegi kúnde Qudaydıń Izrail hám pútkil dúnya menen islesiwiniń aspektlerin de kórsetedi.
Ádettegi súwretler ózleri ushın sóyleydi hám sonday etip islengen. Biz olardıń giltine iye bolǵanımızda, olardıń haqıyqat penen tolıq kelisimi Quday olardı kórsetiw ushın joybarlaǵan nárselerden basqa hesh nárse bolıwı múmkin emes. Ibrahimniń eki ulı tábiyiy túrde onıń áwladlarınıń eki klassın ańlatadı. «Tán boyınsha» urıq hám «Ruwx boyınsha» urıq, tábiyiy bala hám isenimniń ruwxıy balası bar (Galatiyalılarǵa 4:29 KJV). Bir ulı qul hayaldan, ekinshisi erkin hayaldan edi (Galatiyalılarǵa 4:23). Qul hayaldan bolǵan tán boyınsha tuwılǵan, tábiyatıń ádettegi jolı menen, onda Qudaydan hesh nárse joq edi. Ekinshi tárepten, erkin hayaldan bolǵan
«wáde boyınsha edi» (Galatiyalılarǵa 4:23).
Bul ekewi eki kelisimdi súwretleydi:
«Sinay tawınan kelgen biri,»
nızam alıp keledi
«qullıqqa,»
bul Hajar (Galatiyalılarǵa 4:24); ekinshisi, wáde kelisimi,
«joqarıdaǵı Ierusalim ... bul barlıǵımızdıń anamız» (Galatiyalılarǵa 4:26)
– bizdiń anamız (Galatiyalılarǵa 4:31). «Joqarıdaǵı Ierusalim» bizdi Yoxannanıń Ashıw 21 de bergen nárselerine alıp baradı. Bul úy qala, Qudaydıń barlıq xalqı házir balaları bolǵan qala. —Frederick W. Grant (beyimlestirilgen)
