INJIL etikası hám JAǴDAY etikası
Rabbı Samuelge былай деди: «Saul ushın qansha waqıt qayǵırasań? Men onı Izrail ústinen patsha bolıwdan bas tarttım. Múyizdi may menen toldırıp, jolǵa shıq; Men seni Betlehemdegi Yesseyge jiberip atırman. Men onıń ulıwınan birin patsha etip sayladım». Biraq Samuel: «Qalay baraman? Saul bul haqqında esitip, meni óltiredi», — dedi. Rabbı: «Óziń menen birge bir tawıq alıp, ‘Men Rabbıǵa qurbanlıq etiwge keldim’, — de. Yesseydi qurbanlıqqa shaqır, al men saǵan ne islew kerek ekenin kórsetemen. Sen Men kórsetken adamdı Maylaǵaysıń», — dedi. — 1 Samuel 16:1-3 NIV
Ótirik aytıw hesh qashan aqlandı ma? Aldaw ótirik aytıw menen birdey me? Payǵambar Samuel aldawǵa qatnası bar edi me? 1 Samuel 16-nıń joqarıdaǵı ayátların oqıǵanımızda, bul hám basqa sorawlar birden oyǵa keledi. Biz birden injil etikası maydanına túsip qalamız. Injil bizge ótirik aytıw hám aldaw haqqında ne úyretiwde? Qısqa juwap ańsat emes. Shınında da, jaqsı oylanǵan hám injilge tiykarlanǵan juwap beriw etika boyınsha úlken shınıǵıw bolıp tabıladı.
Ibrahim hám Ishak haqqında ne deymiz?
Samueldiń bul qıyın jaǵdayın analiz etpes burın, ótirik aytıw máseleleri kóterilgen basqa injil jaǵdayların qısqasha talqılaw paydalı boladı. Ibrahim hám Ishaktıń óz hayalları haqqındaǵı ótirikleri (Jaratılıs 12; 20; 26) «Ótirik aytpa!» degen injil etikasınıń tiykarǵı principlerine hesh qanday haqıyqıy másele tuwdırmaydı. Ibrahim hám Ishak ótirik ayttı, biraq olar anıq qáte edi. Injil tek ǵana patrixlardiń isenim islerin emes, bálki olardıń qátelerin de jazadı. Ibrahim hám Ishak ekewi de Evreyler 11-degi «Isenim zalı» dep atalǵan jerge kirdi, biraq ótirikleri ushın emes. Ibrahimdı Sarra onıń ógey qız qardası bolǵanı ushın onıń gúnasın «aq ótirik» dep ataw arqalı qutqarıwdıń qájeti joq. Hám bul Ibrahim hám Ishak jaǵdaylarında Injil tárepinen úyretilip atırǵan maqset-quraldı aqlaǵan etika túri joq. Maqset óz hayalınıń taza bolıwı esabına óz ómirin ózgeriw edi. Hár bir jaǵdayda ótirik aytıw quralı qayǵılı nátiyjelerge alıp keldi, hám tek ǵana Qudaydıń shápááti menen apat aldın alındı.
Rahab haqqında ne deymiz?
Yosua 2-degi Rahab jaǵdayı haqqında ne deymiz? Ol evrey shpionların qorǵaw ushın anıq ótirik ayttı hám Quday Ierixon wayran etilgende onı hám onıń pútkil úy-xojalıǵın saqlap qaldı. Biraq, Injil Rahabtıń ótirigi ushın emes, bálki onıń Izrail Rabbı Qudayına bolǵan isenimi ushın (2:11) alǵıslanǵanın aytpaydı. Onıń shpionlardı qabıl etiw (Evreyler 11:31), shpionlardı jasırıw (Yosua 6:25) hám shpionlardı basqa jaqqa jiberiw (Yakob 2:25) sıyaqlı isenim isleri maqtawǵa iye boldı hám ilahiy maqullıqqa iye boldı, biraq onıń ótirigi emes. Rahabtıń ótirigi qanday da bir «urıs dáwiri etikası» tiykarında aqlanbaydı. Eger biz urıs dáwirinde dushpanǵa ótirik aytıwdı aqlaǵan bolsaq, tez arada biz ózimiz benen «urıs» halında bolǵan hár qanday «dushpanımızǵa» ótirik aytıwdı aqlaǵan bolamız. Geybir adamlar ózleriniń dáramat salıǵı deklaraciyalarında ótirik aytıwdı aqlaǵan, óytkeni olar mámleketti hám onıń ádilsiz salıqların ózleri menen «urıs» halında bolǵan «dushpan» dep esaplaydı. Qudayǵa Rahabtıń ótirigi kerek emes edi, hátte urıs dáwiri bolsa da. Quday Ierixon patshasınan eki Izrail shpionın qorǵaw ushın sońǵı variantına túsip qalmaǵan edi! Burınǵı jeńil minezli hayaldıń Máshih shańaraǵına qosılıwı Qudaydıń Rahabtıń ótirigin maqullawı emes, bálki Qudaydıń tańqalarlıq shápáátiniń dálili!
Evrey tuwıwshıları haqqında ne deymiz?
Shıǵıw 1:15-21-degi evrey tuwıwshıları jaǵdayı biraz quramalıraq, óytkeni eki múmkinshilik bar. Birinshisi, tuwıwshılar ótirik aytpaǵan. Eger bul jaǵday bolsa, onda Quday sol waqıtta evrey hayallarınıń tolǵaǵın qısqartıw ushın keremet túrde aralastı. Ekinshi múmkinshilik, tuwıwshılar ótirik aytqan, biraq bul jerde de olardıń ótirigi Injil tárepinen maqullanbaǵan. Ilhamlanǵan jazba tuwıwshılardıń ótirik aytqanı ushın emes, bálki Qudaydan qorqqanı hám Faraonnıń bala óltiriw programmasına qatnasıwdan bas tartqanı ushın Quday tárepinen alǵıslanǵanın kórsetedi.
Biraq bir minut kúte turıń! Tuwıwshılar ótirik aytıwǵa májbúr boldı ma, óytkeni bul balalardı óltiriwden basqa jalǵız variant edi me? Joq! Olar, mısalı, sóylewden bas tartıp, nátiyjelerine shıdamlı bolıwı múmkin edi. Bunday poziciya olardıń ólimine alıp keliwi múmkin edi, biraq óz ómirin saqlap qalıw jalǵanlıqtı aqlaǵan ba? Sheyitliktiń injil túsinigi ulıwma ne haqqında? Biz de geyde ózimizdi óte qıyın hám shatastırǵısh jaǵdaylarda tabamız, óytkeni biz qulaǵan dúnyada jasaymız.
Biraq, Quday bizdi Ózine boysınbawǵa májbúrleytuǵın jaǵdaylarǵa salmaydı. Hesh bir adam hesh qashan eki jamanlıqtıń kishiregin tańlawǵa májbúr etilmeydi. Isa da bul qulaǵan dúnyada ómirdiń barlıq quramalı jaǵdayları menen jasaǵan. Ol hesh qashan Qudaydıń nızamlarına boysınbaǵan ba, óytkeni ol eń az jaman jolı tańlawǵa májbúr bolǵan ba? Joq! Ol hámme waqıt durıs jolı tańlaǵan, tańlaw qansha qıyın yamasa jaqtı bolmasa da. Jańa Ahd boyınsha biz Rabbımızdıń úlgisine eriwge shaqırılamız.
Ekinshi dúnya júzlik urıs dáwirinde evreylerdi jasırıw haqqında ne deymiz?
Bul Ekinshi dúnya júzlik urıs dáwirinde evreylerdi nacistlerden jasırıw klassikalıq jaǵdayına qalay qollanıladı? Úyimizde evreylerdi jasırıp atırǵanımızdı sorasa, húkimetke ne aytar edik? Haqıyqattı aytıp, evreylerdi satıp ketemiz be, yamasa olardıń ómirin saqlap qalıw ushın ótirik aytamız ba? Biz eki jamanlıqtıń birin tańlawǵa májbúr bolmaymız ba? Joq! Úyimiz izlenip atırǵanda únsizlik alternativi yamasa nacist húkimetiniń nızamlılıǵın soraw alternativi hámme waqıt bar edi. Ya, bul evreylerdiń, sonday-aq ózimizdiń de qamaqqa alınıwına hám ólimine alıp keliwi múmkin edi, biraq biz olardı satıp ketpegen bolar edik hám ótirik aytpaǵan bolar edik.
Biz Qudayǵa boysınıp, nátiyjelerin Onıń qolına qaldırǵan bolar edik. Húkimetke ótirik aytıw qáwipsizlikti hesh qashan kepillemes edi. Bunday jaǵdaylarda durıs islew ushın bizde batırlıq hám aqıl-oy boladı ma, bul basqa másele. Biraq, Quday bizge 1 Korinfliler 10:13-te, biz hesh qashan durıs jolı bolmaǵan jaǵdayda bolmaytuǵınımızdı hám durıs jolı barıw ushın kerekli kúshsiz bolmaytuǵınımızdı wáde etedi. Qanday wáde!
Tuwıwshılarǵa qaytamız
Shıǵıw 1-degi tuwıwshılar jaǵdayına qaytayıq hám taǵı bir soraw beriyik. Olardıń ótirigi aqlandı ma, óytkeni bul jaǵdayda islewge eń súyikli is edi me? Jaǵday etikası usılay úyretedi. Jaǵday etikası súyispenshilikke basım jasawı menen xristianlıqqa uqsasa da, bul injil etikası emes, óytkeni aqır-aqıbetinde jaǵday etikası adamǵa Qudaydan joqarı húkimet beredi. Mısalı, Qudaydıń buyrıqlarına boysınbaw qatnasqanda «súyikli is» ne ekenin kim sheshedi? Biz Qudaydı oynawǵa batıramız ba? Hátte zına da súyispenshilik hám jaǵday etikası atınan islengen.
Injil jaǵday etikasın úyretpeydi. Hár qanday jaǵdayǵa sheklengen kózqarasımız benen biz Qudaydı súyiwimiz hám Oǵan boysınıwımız kerek. Tuwıwshılardıń «súyikli ótirigi» kúndi saqlap qalmadı. Faraon óziniń jaman maqsetlerin ámelge asırıw ushın balalardı suwǵa batırıwǵa májbúr boldı. Biz ushın eń tiykarǵısı, hár bir jaǵdayda Qudayǵa boysınıw hám nátiyjelerin Oǵan tapsırıw, Onıń pútkil súwretti sheksiz basqarıwı bar ekenin biliw.
Samuel haqqında ne deymiz?
Endi payǵambar Samuel jaǵdayı haqqında ne deymiz? Bul biz kórgen barlıq jaǵdaylardıń eń qıyını – bálkim Injildegi eń qıyını. Birinshiden, Ibrahim hám Ishak jaǵdayları, sonday-aq tuwıwshılar jaǵdayı On buyrıq berilgenge shekem bolǵan, al Rahab jaǵdayı Musa nızamına iye bolmaǵan bir basqa millet adamın qamtıǵan. Álbette, bul olardıń ótiriklerin aqlaǵan yamasa Qudaydıń standartın hesh qanday túrde tómendetpeydi (hám olarda Quday bergen moralıq ar-namıs bar edi). Biraq bul faktler olardıń ayıbınıń dárejesi hám Quday olarmen qalay múnásibette bolǵanı haqqında bir nárse aytıwı múmkin.
Biraq, payǵambar Samueldiń aldında jazba On buyrıq bar edi. Bunnan tısqarı, Rabbı Ózi Samuelge Sauldi aldawdı ayttı. Yamasa ayttı ma? Bul shınında da aldaw jaǵdayı edi me? Aldaw, anıqlaması boyınsha, nadurıslıqtı qamtıydı. Rabbı Samuelge nadurıs is islewdi aytpaǵan. Ol Samuelge Betlehemge qurbanlıq etiwge barıp atırǵanın aytıp, keyin shınında da qurbanlıq etpewdi aytpaǵan. Samuel qurbanlıq etti, bul onıń ádettegi ádeti edi, biraq ol sonday-aq Davidti Izrailge jańa patsha etip maylaw múmkinshiligin de paydalandı. Bul pútkil haqıyqattı biliwge mútájligi yamasa huqıqı bolmaǵanlardan haqıyqattı jasırıw jaǵdayı.
Ótirik aytıw hesh qashan aqlanbaydı, biraq Injil bizden hámmege barlıq haqıyqattı ashıwdı talap etpeydi. Haqıyqattı jasırıw tek ǵana jasırın faktlerdi ashıw minnetlemesi bar jerde yamasa moralıq qátege alıp barıw niyetinde bolǵanda gúna bolıp tabıladı. Rabbı Isa hesh qashan dushpanlarına ótirik aytpaǵan, biraq kóp ret ol pútkil haqıyqattı jasırıw ushın olardıń sorawlarına tuwrı juwap bermegen. Ol bilip turıp, haqıyqattı biliw huqıqın joǵaltqan skeptiklerden haqıyqattı jasırıw ushın mısal etip sóylegen (Matta 13:10-13).
Eger Samuel patsha Saulǵa ótirik aytqan bolsa, ol qáte bolǵan bolar edi, biraq ol óziniń tolıq niyetlerin jasırǵanda qáte bolmaǵan. Qollanıw boyınsha, ata-analar hesh qashan balalarına ótirik aytpawı kerek, biraq balaları biliwge mútáj bolmasa, barlıq faktlerdi ashıwǵa májbúr emes. Ata-analar, biraq, balalarınan pútkil haqıyqattı jasırıw usılında abaylı bolıwı kerek. Ekinshi tárepten, ata-anaları biliwge huqıqı yamasa mútájligi bar iskerliklerdi jasırǵan bala qáte.
Samuel jaǵdayına uqsas zamanagóy qollanıw, xristianlarǵa qarsı mámleketlerde jasırın jıynalatuǵın xristianlar jaǵdayı boladı. Olardıń húkimetke ótirik aytıwı qáte boladı, biraq olarǵa sawdaǵa barıp atırǵanın bildiriw qáte emes (Samueldiń tawıq alıwına uqsas), biraq keyin bazarǵa baratuǵın jolda xristianlar menen ushırasıw. Húkimet xristianlardıń tolıq niyetleri haqqında qáte túsinigi bolıwı múmkinligi olardı moralıq jaqtan ayıplı etpeydi. Rabbımızdıń Luka 24-tegi mısalın qarap kóriń. Ol dáslep Emmaus jolındaǵı eki shákirtten óziniń shın kimligin jasırıp, Isaǵa «ne boldı» dep soradı (24:19), keyin «óziniń ádewir uzaqqa baratuǵınday bolıp kórindi» (24:28). Rabbımızdıń niyeti bul eki shákirttiń júreklerin ashıw edi. Ol hesh qanday túrde jalǵan informaciya beriw yamasa aldaw menen ayıplı emes edi, hátte eki shákirt Onı tek ǵana nadan bir beytanıs dep esaplaǵan bolsa da.
Ótirik aytpaw, biraq sol waqıtta barlıq faktlerdi ashıp bermew, Ehud (Hákimler 3:12-30), Elisha (2 Patshalar 6:8-23) hám Yeremiya (Yeremiya 38:14-28) injil jaǵdayların túsindiredi. Ehud ótirik aytpaǵan, óytkeni onıń shınında da putparast patsha Eglon ushın Qudaydan jasırın xabar bar edi – onıń ólim jazası! Elisha jalǵan sóz oylap tabaǵan, óytkeni kontekst Siriya armiyasınıń tiykarǵı maqseti Izrail patshası ekenin anıq kórsetedi. Yeremiya patsha Zedekiya aldındaǵı iskerlikleri haqqında soraw bergen rásmiylerge ótirik aytpaǵan, óytkeni ol patsha menen óziniń qamaqqa alınıwı haqqında payǵambarlıq xabarın jetkerip atırǵanda sóylesken edi.
Ótirik aytpaw, biraq pútkil haqıyqattı biliwge mútájligi yamasa huqıqı bolmaǵanlardan jasırıw principleri Yosua 8-degi Ayǵa ilahiy basqarılatuǵın pusqıda qollanıldı. Qudaydı Izrailge ótirik aytıwdı yamasa aldawdı buyırǵan dep ayıplawǵa bolmaydı, tek ǵana Ay armiyası Yosuanıń taktikasın Yosua 7-de qollanǵan taktikalıqlar menen birdey dep oylaǵanı ushın.
Bul jaǵdayda Qudaydıń Yosuaǵa jasırın hújim etiwshi kúshleriniń aldına jalǵan tınıshlıq delegaciyasın jiberiw arqalı pusqı uyıstırıwdı aytpaǵanın atap ótiw zárúr. Bul nadurıs bolǵan bolar edi, óytkeni bul urıs qaǵıydalarınıń ulıwma túsinilgen hám qabıl etilgen sheńberinen tıs edi. Sol sıyaqlı, ádil urısta kamuflyaj hám jalǵan háreketlerdi qollanıw ótirik aytıw hám aldaw dep atalmaydı. Biraq Qızıl Krest belgilerin yamasa aq tınıshlıq bayraqların aldaw ushın qollanıw urıs qaǵıydalarınıń ulıwma qabıl etilgen sheńberinen tıs hám óz-ózinen nadurıs hám aldawshı.
Qıyın, biraq jaqsı shınıǵıw
Etika boyınsha shınıǵıwlar ańsat emes. Kóbinese biz baslaǵanımızdan kóbirek sorawlar menen juwmaqlaymız! Biraq, bunday shınıǵıwlar ruwxıy salamatlıǵımız ushın jaqsı, hátte barlıq «bos ushlar» tolıq baylanıspasa da. Barlıq xristianlar kelispeydi, biraq etika boyınsha bul qısqa shınıǵıwımızdıń juwmaǵı tómendegishe: Injil ótirik aytıw hám aldaw hámme waqıt qáte ekenin úyretedi, biraq pútkil haqıyqattı ashıp bermew geyde durıs.
