Avtor: Erni Braun
Adam hám Onıń xabarı
1-bólim: 1 hám 2-baplar
Bul seriyanıń maqseti Zaxariya payǵambardıń kitabınıń tiykarǵı ózgesheliklerin, temaların hám tendentsiyaların rawajlandırıw.
Eski Ósiyettegi payǵambarlıqtı úyreniw tek ǵana akademiyalıq dep esaplaytuǵınlar bar, sebebi ol xristian shirkewine yamasa házirgi dáwirge tikkeley tiyisli emes. Biraq Qudaydıń Sózinde qaralǵan máseleler Má́sihniń dańqı ushın hám Qudaydıń erkin orınlaw ushın. Olar Rabbı Isanı súygenler ushın qızıqlı hám áhmiyetli bolıwı kerek.
Zaxariya Qudaydan wahiy alǵan edi. Bul onıń qızıǵıwshılıǵın oyattı hám dıqqatın tarttı. Bul shınıǵıwlar onıń óziniń pá́tiyası ushın, onı óz xızmetine tayarlaw ushın, sonday-aq ol Qudayǵa xızmet etkenlerdiń ruwxıy pá́tiyası ushın edi.
Eski Ósiyet payǵambarları óz atları, ómirleri, xızmetleri menen ózleri isleytuǵın jumıstıń ózgesheligi bolǵan halda júdá itibar menen saylap alınǵan edi. Injilde atlar kóbinese adamnıń ózgesheligi boladı. Zaxariya Beraxiyanıń ulı, Iddo payǵambardıń ulı edi. Bul jerde bizde úsh izbe-iz taqıwalı áwlad bar. Iddo «belgilengen waqıt» degen mánisti ańlatadı. Berexiya «Yahwe álbette pá́tiya beredi» degen mánisti ańlatadı. Zaxariya «Yahwe esleydi» degen mánisti ańlatadı. Bul birikpe ulıwma xabardı beredi. Belgilengen waqıtta, Yahwe Óz xalqın esleydi hám Ol olardı álbette pá́tiya beredi. Qudaydıń joybarları, Óz dushpanlarınıń qarsılıǵı yamasa Óz xalqınıń boysınbawshılıǵı menen de buzılmaydı. Izrail, millet sıpatında, bul sabaqtı úyreniwge májbúr boldı. Zaxariya tek ǵana payǵambar emes edi. Ol sonday-aq ruwxaniy edi. Ol isleytuǵın jumıs ushın ideal edi.
Boysınbawshılıq hám tikleniw tsikli
1-baptaǵı 3-6-ayatlar bizge áhmiyetli bir joybardı beredi. Payǵambar taqıwalı azshılıqtı millet tariyxın úyreniwge shaqıradı. Qatnasıqlar hám waqıyalardıń belgili, dawamlı, qaytalanatuǵın, tsikllik izbe-izligi bar. Tsikl Qudaydıń Óz xalqına pá́tiya beriwdi tańlawı menen baslanadı. Ol bunı isleyedi. Kóp ótpey, millet ózlerine keremet túrde pá́tiya bergen Qudayına boysınbaydı. Nátiyjede, Quday milletti óz jolların dúzetiw kerek ekenligi haqqında eskertiw ushın bir payǵambardı kóteredi.
Ókinishke oray, millettiń kópshiligi berilgen eskertiwlerdi itibarǵa almaydı. Quday basqa payǵambarlardı shaqırdı. Olar eskertiwdi kúsheytedi, biraq nátiyjesi az boladı. Qashan da, qáwip salınǵan jaza keledi. Quday milletti tek ǵana adasıp ketkeni ushın emes, bálki óz jollarınıń qáteligi haqqında eskertilgenine qaramastan, boysınbawshılıqların hám butparastlıqların taslawdan bas tartqanı ushın tártipke saladı. Aqır-aqıbetinde, óz Qudayına sadıq bolıwǵa umtılıp atırǵan taqıwalı azshılıqta bir dárejede táwbe payda boladı. Olardıń sadıqlıǵı sıylıqlanadı. Quday sol waqıt ushın tártipti joqarıǵa kóteriwge razı boladı. Óz Qudayı menen bir dárejede qatnasıqqa qaytarılǵannan keyin, Qudaydıń Óz keremet miyrim-shápáátinde olarǵa bergen pá́tiyası aldın olar ná́tiyjelegen nárselerden de jaqsıraq boladı. Biraq, kóp ótpey, súwrette kórsetilgendey, tsikl qaytadan baslanadı.
Millet tariyxında kóp jaǵdaylarda, Rabbı xalqınıń kem degende bir bóleginde táwbe, payǵambar sózleri arqalı, Qudaydıń olar ushın ne niyet etkenligi haqqında uzaq múddetli kózqaras beriw arqalı payda boladı. Bul printsip Ná́siller 4:25 ke júdá sáykes keledi,
Kózlerińdi tuwrı qara.
Qudaydıń ne niyet etkenin kóriw ushın alǵa qaraw arqalı házirgi waqıtta bolıp atırǵan nárselerdi durıs perspektivada kóriwde hámishe ruwxıy pá́tiya bar. Zaxariya bunı isleyedi. Olardıń keleshekte ne bolatuǵının aytıw arqalı, Qudaydıń miyrim-shápáátiniń nátiyjesinde, táwbe payda boladı hám bir dárejede tikleniw beriledi.
Tariyxıy kontekst hám táwbege shaqırıq
Payǵambarlıqtıń fonı Babilonnan taqıwalı qaldıqtıń, millettiń kishkene bóleginiń qaytıwı edi. Olar Parsı patshası Kir tárepinen berilgen ruqsat etiwshi pármanǵa juwap berip, Ierusalimge qaytıp kelgen edi. Bul úlkenirek múmkinshiliktiń; úlkenirek qaytıwdıń; Zaxariya dáwirindegi qaldıq bilgennen de úlkenirek gúlleniw hám tınıshlıqtıń aldın ala kórinisi. Bul Rabbı Isa Má́sih kúsh hám ullı dańq penen payda bolǵanda júz beredi. Sol waqıtta ǵana, hám tek sol waqıtta ǵana, millet shın tınıshlıq hám shın gúlleniwden ná́tiyje aladı.
Ashılıw xabarı, 2-6-ayatlar, táwbege shaqırıq. Payǵambar aytadı:
«Tariyx sabaǵın úyreniń. Ata-babalarıńız Qudayǵa boysınbaǵanı ushın basqa milletlerge boysındırılǵan. Táwbe etiń. Ózińizdi Qudaydıń meyrimine tapsırıń. Qudayǵa qaytıw ushın basqa jol joq.»
Zaxariyanıń kórinisleri
Keyin 1-baptaǵı 7-ayattan baslap 2-bap aqırına shekem Zaxariyaǵa berilgen úsh kórinistiń jazbası berilgen. Birinshi kórinis mirt terekleri arasındaǵı adam haqqında. Ekinshi kórinis 1-bap aqırındaǵı shaxlar hám aǵash ustaların óz ishine aladı. Úshinshiden, 2-bapta, ólshew arqanı bar adam.
Mirt terekleri arasındaǵı adam
Birinshi, mirt terekleri arasındaǵı adam. Sabaq anıq. Onıń jerdegi xalqı adasıp ketkende, Quday Óz xalqın tártipke salıw ushın basqa milletlerdi qollanadı. Milletlerdiń basında bolıwı kerek bolǵan Izrail, bir basqa milletten keyin ekinshi basqa milletke boysındırıladı. Olar bunı qattı jek kóredi. Bul álbette olar ushın masqaralı edi. Bunnan da kóbirek, bul olardıń Qudayı Yahwe ushın namıs edi. Bul shın masqaralıq. Biraq bul basqa milletler bul tártipke salıw jumısında Quday niyet etkeninen ádewir uzaqqa ketken edi. Ol olardı bunıń ushın esapqa aladı. Evreyler ózleriniń boysınbawshılıǵı ushın boysındırılǵan edi. Basqa milletler sol waqıt ushın joqarıda bolıwǵa ruqsat etilgen edi, biraq olar islegen isleri ushın Qudayǵa juwapker.
Shaxlar hám aǵash ustaları
Ekinshi kórinis shaxlar hám aǵash ustaların óz ishine aladı. Shaxlar kúshtiń belgisi. 1-baptaǵı 18 hám 19-ayatlarında, ol aytadı,
«Mine, tórt shax.»
Ol ne niyet etti? Bul tórt basqa millet bolıp, olar Yahudiyanı tarqatqan hám Ierusalimdi joq etken hám joq etedi. Quday aytadı, «Bul birinshi ret emes, hám aqırǵısı da bolmaydı.» Basqa milletler tariyxına panoramalıq kózqaras penen qaraǵanda, birinshi biri, keyin ekinshisi hám úshinshisi hám tórtinshisi; aqır-aqıbetinde tórt basqa millet boladı, olar Quday tárepinen tártipke salıw maqsetinde, Óz jerdegi xalqın boysındırıw ushın izbe-iz kirgizilgen.
Babilon kelip ketti. Mediyalılar hám Parsılar sol waqıtta húkimranlıqta edi. Olardı Grekler, keyin Rimlikler, hám aqır-aqıbetinde qayta tiklengen Rim imperiyası almastıradı. Bul jerde Zaxariya barlıq nárselerdi kórip shıǵadı. Onıń kózi tuwrı qaraydı. Ol bunı zárúrli tártiptiń eskertiwisi sıpatında, biraq aqır-aqıbetinde, tınıshlıq hám pá́tiyanıń wá́desi sıpatında uslap turadı.
Bul basqa milletlerdi quwıp shıǵaratuǵın bul aǵash ustaları kimler? Álbette, tórt shax penen izbe-iz islesetuǵın kúshler kirgiziledi. Ol birinshi shax, keyin aǵash ustası; keyin shax, hám keyin aǵash ustası hám t.b. deydi. Ekinshi shax sonday-aq birinshi aǵash ustası edi, sebebi álbette Babilonı basıp alǵan Mediyalı Darius edi. Álbette Parsiyanı basıp alǵan Ullı Aleksandr edi, hám álbette Grek imperiyasınıń qulawına sebep bolǵan Rimlikler edi. Bul bizdi Rim imperiyasınıń aqırǵı formasınıń qulawına alıp keledi, bul Qudaydıń Ózi, Izrail Má́sihiniń, Rabbı Isa Má́sihniń kúsh hám ullı dańq penen payda bolǵanda (Matta 24:30) shaxsiy aralasıwı arqalı júz beredi. Sonlıqtan, tórt shaxtı tórt basqa dúnya imperiyası dep, hám tórt aǵash ustasın sol imperiyalardıń aqırǵı úshewi hám aqır-aqıbetinde Rabbı Isa Má́sihniń ózi dep qabıl etiw bunıń menen sáykes keledi. Há́r bir basqıshta Quday aldınǵı kúshke shek qoyıw ushın basqa bir kúsh kirgizedi. Ol olarǵa tek belgili bir dárejege shekem barıwǵa ruqsat beredi, odan artıq emes.
Ólshew arqanı bar adam
2-bapta biz ólshew arqanı bar adam haqqında oqıymız. Qudaydıń ulıwma joybarı bar ekenligin túsinip jetken há́r qanday dáwirde azap shekken áwliyeler ushın bul úlken teselli. Adam onı joqqa shıǵara almaydı. Quday niyet etken nárse aqır-aqıbetinde orınlanadı. Quday ózine ulıwma, tolıq basqarıwdı saqlap qaladı. Ol ólshew arqanı bar adam sıpatında súwretlengen. Qudaydıń joybarları buzılmaydı.
Zaxariya, á́melde, aytadı,
«Kózlerińdi tuwrı qara.»
Quday aqır-aqıbetinde Óz Ulı shaxsında aralasadı, Ol Qudaydıń hám Onıń xalqınıń dushpanlarına tiyisli jazanı beredi. Barlıq dushpanlardı jeńgennen keyin Ol Óz Patshalıǵın ornatadı. Keyin Quday uzaq waqıttan beri kútip atırǵan «sol kún» keledi. Bul Zaxariya «sol kún» (2:11) dep ataytuǵın, Rabbı Isa Má́sih, patshalar patshası hám rabbılar rabbısı, Óz Patshalıǵın ornatatuǵın dańqlı kúnge qaraydı. Tek sol waqıtta ǵana dúnya Qudaydıń belgilegen adamı tárepinen (Há́meller 17:31) ádillik penen basqarıladı.
Dańqtan keyin (2:8),
yaǵnıy, Onıń payda bolǵanınan keyin, bul dúnya hesh qashan kórmegen tınıshlıq, gúlleniw hám dańq patshalıǵı boladı, Qudaydıń jerdegi jollarınıń shıńı, Zaxariya dáwirinde berilgen barlıq bul uzaq múddetli payǵambarlıqlar ámelge asqanda.
Bul bólekshe táwbeler, bólekshe tikleniwler, bólekshe qayta tikleniwler, milliy táwbe, milliy qutqarıw, milliy kóteriliw, milliy pá́tiya bolatuǵın waqıtqa qaraydı.
