«Ey Rabbı, bizdiń Rabbımız, Senıń atıń pútkil jer júzinde qansha ullı! Sen Óz dańqıńdı aspanlardan joqarı qoydıń. Balalar hám emshek balalarınıń awzınan Sen Óz dushpanlarıń sebepli maqtawdı belgilediń, dushpan hám ósh alıwshını shál etiw ushın. Men Senıń aspanlarıńdı, Senıń barmaqlarıńnıń jumısın, Sen ornatqan ay hám juldızlardı oylaǵanımda, Sen onı eske alatuǵın adam ne, Sen oǵan ǵamxorlıq etetuǵın adam balası ne?» Zabur 8:1-4 NIV
Sońǵı ret qala sırtında ashıq túnde bolǵanıńızdı esleńshi, juldızlarǵa hám juldızlar toparına qarap, bálkim batıs gorizontta ay kórgenińizdi? Aspannıń ullılıǵı sizdi taǵı da tań qaldırdıma? Káinatdıń qorqınıshlı ullılıǵı jer júzindegi kishkene adam menen salıstırǵanda she? Bálkim Dawıt 3000 jıl aldın sol ashıq, qarańǵı túnde Zabur 8:4 tegi soraw haqqında oylanǵanda ózin sonday sezgen shıǵar: «Sen onı eske alatuǵın adam ne?»
Adam haqqında ne «ullı» bar? Bul búgingi kúnde ilimpazlar arasında áhmiyetli soraw. Astronomnıń juwabı, adam káinatdaǵı áhmiyetsiz planetadaǵı áhmiyetsiz janzat. Biolognıń juwabı, adam joqarı dárejede rawajlanǵan haywan. Geograf adamnıń jer júzindegi óz ortalıǵınıń belsendi qáliplestiriwshisi ekenligin kórsetedi. Psixolog adamnıń joqarı dárejede shártlengen refleksler jıyındısı ekenligin aytadı. Kóplegen zamanagóy ilimpazlar adamnıń tek ǵana mashina ekenligin, genetik miyrasxorlıǵı menen programmalanǵanın tastıyıqlaydı. Bul juwaplardıń hesh biri adamǵa Qudaydıń jaratılısta bergen áhmiyetli ornın bermeydi.
«Adam ne?» degen soraw Zabur 144:3 te hám Ayup 7:17 de basqa kontekstte qaytalanadı. Biraq bul jerde Zabur 8 de, soraw Qudaydıń jaratılısta kórsetilgen ullılıǵı kontekstinde qoyılǵan. Bul ózgeshe kózqaras penen, biz káinatdaǵı adamnıń áhmiyetliligi haqqında tórt juwap usınıs etpekshimiz.
Adam ólshemi boyınsha káinatdıń anıq fizikalıq orayında.
Kopernik (1473-1543) ten aldın, adam ózin hám óz planetasın káinatdıń fizikalıq orayı dep esaplaǵan. Barlıq juldızlar, quyash, ay hám planetalar Jer átirapında aylanadı dep oylanǵan. Búgingi kúnde hesh kim bul kózqarasqa iye emes, hám biz xristianlar sıpatında bunı islewdi zárúr dep esaplamawımız kerek. Káinatdaǵı fizikalıq ornalasıwımız moralıq ornımız benen salıstırǵanda áhmiyetli emes. Qudaydıń súwretinde hám uqsaslıǵında jaratılǵanımız ushın, biz álbette Qudaydıń káinatınıń moralıq orayında turamız. Ziyarat etilgen planeta sıpatında, Jaratıwshı adam bolǵan hám adam sıpatında krestte ólgen jer, káinatdaǵı qutqarıw ullı dramasınıń oraylıq sahnası.
Adamnıń, bir mániste, káinatdıń fizikalıq orayında ekenligin kórsetetuǵın qızıqlı esaplaw bar. Káinatdı mikroskoplıq dárejede qarap kóriń. Materiyanıń qurılıs blokları atomlar. Káinatdaǵı atomlardıń kópshiligi (93%), juldızlar hám galaktikalar vodorod atomları – eń ápiwayı atomlar dep esaplanadı. Vodorod atomınıń massası 1.7 x 10–27 kg.
Endi káinatdı makroskoplıq dárejede, juldızlar toparları, galaktikalar hám galaktikalıq toparlar dárejesinde qarap kóriń. Bul masshtabtaǵı káinatdıń qurılıs blokları juldızlar. Orta juldız massası bizdiń quyashımızǵa jaqın, 2.0 x 130 kg. Endi eń kishkene birlik, vodorod atomı, hám eń úlken birlik, orta juldız arasında anıq ortasha ólshem qanday boladı? Ápiwayı esaplaw bizge juwaptı beredi.1 Káinat masshtabınıń ortasha noqatı 58 kg (128 funt), bul pútkil dúnya boyınsha úlken adamnıń ortasha ólshemine anıq sáykes keledi. Adam ólshemi boyınsha káinatdıń anıq fizikalıq orayında!
Bunday anıq esaplamasa da, Britaniyalıq astronom Ser Artur Eddington 1927-jılı bunı bayqaǵan hám bılay degen: «Óz oraylıq ornınan adam tábiyattıń eń ullı jumısların astronom menen, yamasa eń kishkene jumısların fizik menen baqlay aladı.» 2
Biz Eddingtonnıń xristian bolǵanın bilmeymiz, biraq biz xristianlar ushın bul qızıqlı fakt bunnan da úlken áhmiyetke iye. Quday Adam bolǵanda, hám Jaratıwshı Óz jaratılısına insan bolıp kirgeninde, Ol bunı káinat masshtabınıń anıq fizikalıq orayında islewdi sayladı. Qanday kishi peyil miyrim! Biraq, Adam sıpatında kelgen bolsa da, Ol barlıq jaratılıs ústinen Baslıq ornın iyeledi, sebebi Ol Jaratıwshı edi.
Adam bul ómir beretuǵın planetada Qudaydıń wákili.
Sen onı perishtelerden biraz tómen qıldıń hám onı dańq hám húrmet penen táj kiygizdiń. Sen onı Óz qollarıńnıń jumısları ústinen húkimdar qıldıń; Sen hámme nárseni onıń ayaqları astına qoydıń: barlıq qoylar hám qaramallar, hám dala haywanları, hawa qusları, hám teńiz balıqları, teńiz jollarında júzgen barlıq nárseler.» Zabur 8:5-8
Bul Dawıt jer júzindegi adamnıń ornın oylaǵanda kelgen Ruwhtıń basshılıǵındaǵı juwap. Bul juwaptı biz Jaratılıs 1 hám 2 de de tabamız. Qudaydıń súwretinde jaratılǵan adamǵa Qudaydıń jemisli jaratılısı ústinen húkimet hám ǵamxorlıq berilgen. Barlıq nárseler onıń ayaqları astında – qoylar, ógizler, quslar, balıqlar h.t.b. Adam barlıq haywanlarǵa at qoydı. Oǵan olardıń ústinen húkimet ornı berildi.
Endi bul júdá áhmiyetli noqat, sebebi eger káinatda jerden basqa jerde ómir bolmasa, onda adam Qudaydıń barlıq biologiyalıq jaratılısı ústinen baslıq. Kóplegen úmitli adamlar tárepinen aytılǵan káinatda basqa jerde ómir bar degen pikir, bunı dálillew múmkinshiligi uzaqlasqan sayın, barǵan sayın tiykarsız úmitke aylanadı. Sebebi Mars, Venera, Merkuriy, Yupiter, Saturn hám olardıń joldaslarına jiberilgen barlıq kosmoslıq zondlar ómirge baylanıslı hesh qanday úmitli belgiler bermedi, jer júzindegidey jemisli molshılıq haqqında aytpaw kerek. Házirgi waqıtta bizdiń quyash sistemamızdan tıs, basqa juldızlar átirapında aylanatuǵın jer ólshemindegi planetalar haqqında da hesh qanday dálil joq. Biraq eger bolǵanda, olar Mars, Venera yamasa Yupiterden góre ómir ushın qolaylıraq bolar edi me?
Ekinshi tárepten, Injil anıq kórsetedi, barlıq planetalardan Jer adam hám oǵan baylanıslı ómir ushın arnayı tayarlanǵan (Jaratılıs 1; Ishaya 45:18). Adam jer júzinde júdá juwapkershilikli hám húrmetli orınǵa qoyılǵan edi. Adam Qudaydıń biologiyalıq káinatınıń basqarıwshısı etip tayınlanǵan edi. Adam bul orın menen ne isledi? Adam qadaǵan etilgen miyweden jegen edi. Qabıl óz inisin óltirgen edi. Nuh mas bolıp, óz shańaraǵına uyat alıp kelgen edi. Hám bul sol waqıttan berli bul jer júzindegi juwapkershilikli adamnıń tariyxı bolıp kelgen.
Hawa hám qorshaǵan ortalıqtıń buzılıwı adamnıń Quday bergen juwapkershiligindegi sátsizliginiń eki mısalı. Quday Adamdı baqqa «onı islew hám oǵan qamxorlıq etiw» ushın qoyǵan edi (Jaratılıs 2:15), onı joq etiw ushın emes. Qorshaǵan ortalıqqa bolǵan bul qamxorlıq Quday Izrailge bergen nızamlarında kodlanǵan edi: «Eger siz qalanı uzaq waqıt qamal etseńiz... onıń tereklerin joq etpeń... sebebi siz olardıń miywelerin jey alasız... Dala terekleri adamlar ma, siz olardı qamal etiwińiz kerek pe?» (Ekinshi Nızam 20:19).
Adam moralıq janzat, Qudaydıń súwretinde hám uqsaslıǵında jaratılǵan.
Juldızlar hám atomlardan ayrıqsha, adam tek ǵana materiyanıń fizikalıq sisteması emes, ol ıqtımallıq hám fizika nızamları menen basqarıladı. Adam tek ǵana quramalı biologiyalıq sistema emes, geyde bunday quramalılıq atomlar hám juldızlardan ádewir joqarı bolıwı múmkin. Adam tek ǵana haywan emes, geyde haywanlar janı bar tirishilik iyesi dep ataladı. Adam tirishilik iyesi, Qudaydıń súwretinde jaratılǵan, Qudaydıń áwladı (Jaratılıs 1:26-27; 2:7; Húkimetler 17:28-29).
Endi bunıń júdá áhmiyetli nátiyjesi bar, yaǵnıy adamnıń máńgilikke jasaytuǵın ruwxıy tábiyatı bar. Jaratılıstıń qalǵan bóleginen ayrıqsha, adam ólimnen keyin de jasawdı dawam etedi, Qudayǵa juwapkershilik penen. «Sebebi Oǵan barlıǵı tirishilik iyesi,» dedi Rabbı, mıńlaǵan jıl aldın ólgenlerge silteme jasap (Luka 20:38).
Kimdir Quday adamǵa óz máńgilik táǵdirin belgileytuǵın tańlaw jasawǵa ruqsat bergeninde, oǵan eń joqarı húrmet kórsetedi – Máshihti qabıl etiw yamasa biykar etiw. Adam mashina yamasa haywan emes, al máńgilikke jasaytuǵın juwapkershilikli shaxs. Adam áhmiyetli!
Máshih jetilisken Adam hám Adam Balası.
Bálkim Dawıt bunı túsinbegen shıǵar, biraq Ruwhtıń Zabur 8 degi tereń niyetı «Adam ne?» degen sorawǵa Máshihti jetilisken Adam hám Óz jaratılısı ústinen Baslıq sıpatında usınıw arqalı juwap beriw edi. Bul Zabur 8 diń 1 Korinflilerge 15:27, Efesliklerge 1:22 hám ásirese Evreylerge 2:7-9 da keltirilgen úzindiler menen dálillengen, onda bılay delingen: «’Sen onı perishtelerden biraz tómen qıldıń; Sen onı dańq hám húrmet penen táj kiygizdiń hám hámme nárseni onıń ayaqları astına qoydıń.’ Hámme nárseni onıń astına qoyǵanda, Quday oǵan boysınbaǵan hesh nárse qaldırmadı. Biraq házirgi waqıtta biz hámme nárseni oǵan boysınǵan halda kórmeymiz. Biraq biz Isanı kóremiz, ol perishtelerden biraz tómen qılınǵan edi, endi dańq hám húrmet penen táj kiygizilgen, sebebi ol ólim azabın shekti, sonlıqtan Óz miyrimi menen hár kim ushın ólimdi tatıp kóriwi múmkin edi.»
Eger adam Quday bergen oraylıq orında sátsizlikke ushırasa, Quday úlkenirek ashıqlawdı – Óz Ulıwma, jetilisken Adam hám Adam Balası, Qudaydıń adam ushın niyet etken barlıq nárseleriniń miyrasxorı haqqında ashıqlawdı alıp keledi. Biraq gúnákar adamlar menen birge bolıw ushın, Ol krestke barıwı hám «hár kim ushın ólimdi tatıp kóriwi» kerek (Evreylerge 2:9). Sebebi Ol Óz jaratılısların máńgilik quwǵın etiw ornına erikli túrde jiberiwdi qálemeydi.
Biz ele hámme nárseni Onıń astına qoyılǵanın kórmeymiz. Házir Ol barlıq múminler ushın kóterilgen. Biraq sol kelejek kúnde, Máshih, haqıyqıy Adam Balası, bul juwapkershilikti, dáslep Adamǵa berilgen, Óz mıń jıllıq húkimranlıǵı dáwirinde jer júzindegi Qudaydıń jaratılısı ústinen jetilisken túrde orınlaydı. Bul Zabur 8 haqıyqattan da sóyleytuǵın waqıt.3 Sonnan keyin biz Máshihde adamnıń haqıyqattan da ne ekenligin kóremiz. Quday házir hámme nárseni Onıń ayaqları astına qoydı. Biz bunıń kórsetiletuǵın kúnin kútip atırmız. Sonnan keyin adamlar aytadı: «Ey Rabbı, bizdiń Rabbımız, Senıń atıń pútkil jer júzinde qansha ullı!»
ESLETPELEr
- Birinshi, vodorod atomınıń hám orta juldızdıń massaların eksponensial belgilewde kórsetiń, 1.7 x 10–27 = 10–26.77 hám 2.0 x 10 30 = 10 30.30. Keyin, masshtabtıń ortasha noqatın alıw ushın eksponentlerdi ortasha esaplań, (30.30 - 26. 7) / 2 = 1.76. Sonnan keyin ilimiy belgilewge qayta ózgertiń, 10 1.76 = 5.8 x 10 = 58.
- Artur Eddington, Juldızlar hám Atomlar, Yale University Press, 1927, b. 9.
- Zabur 8 dáslepki segiz zaburdıń kirisiw seriyasınıń shıńı. Olar Máshih Óz mıń jıllıq patshalıǵın ornatıwdı kútip atırǵanda jer júzindegi Quday xalqınıń sınaqların kórsetedi.
