Biz kóbinese adamlar: «Eger Quday súyispenshilik Qudayı bolsa, nege Ol Óz xalqınıń azap shegiwine jol beredi?» dep soraytuǵının esitemiz. Ayıptıń kitabı bizge Ayıptıń ómiri, onıń basınan ótkergen sınawlarınıń astında ne bolǵanı, basqalar onıń azap shegiwi haqqında ne oylaǵanı hám qalay reakciya bildirgeni haqqında bir qansha túsinikler beredi. Eń áhmiyetlisi, biz Ayıptıń ózi qalay qattı azap shekken waqıtta ózin qalay tutqanın, onıń reakciyaların baqlap hám onıń ne degenin tıńlap bilemiz.
Ayıptıń shańaraǵı
Birinshiden, Ayıptıń ózine qaraylıq, onıń ne ushın sonday oylaǵanın hám háreket etkenin kóreyik. Dáslepki baplarda biz Ayıptıń Qudaydan qorqatuǵın hám Oǵan isenetuǵın adam ekenin bilemiz. Bul adamzat qızıǵıwshılıǵı haqqındaǵı gúrriń eń dáslepki jazılǵan Bibliya kitaplarınıń biri bolǵan, hám Ayıptıń bizde búgin bar bolǵan Quday haqqındaǵı bilimge iye bolmaǵanı onıń ómirindegi qıyın jaǵdaylarǵa bolǵan múnásibetine hám juwaplarına tereńirek bahalawǵa múmkinshilik beredi. Búgin bizde tolıq Bibliya bar, ol bizge súyispenshilikli Ákeniń jańa kózqarasların ashıp beredi, Ol bizdiń barlıq sınawlarımız haqqında bilip qana qoymay, bálkim bizge qıyınshılıq waqıtlarında shın júrekten gámxorlıq etedi. Ayıptıń Quday haqqındaǵı bilimi sheklengen edi, biraq ol Qudaydıń barlıq nárselerdiń ústinde ekenligi hám Qudayǵa boysınıw hám Qudaydan shın júrekten qorqıw eń áhmiyetli ekenligi haqqındaǵı tereń isenimge tiykarlanǵan edi.
Ayıp gámxor shańaraq adamı edi. Onıń jeti ulı hám úsh qızı bar edi, olar birge bolıwdı jaqsı kórer edi. Olardıń shın júrekten doslıǵı olardıń baxtlı hám jaqsı teńlestirilgen úy turmısına iye bolǵanınıń jaqsı belgisi. Olar úlkenler bolsa da, Ayıp olar ushın qosımsha qurbanlıqlar usınıwǵa jetkilikli dárejede gámxorlıq etken, eger olar Quday haqqında qanday da bir háreket etip yamasa oylap gúná etken bolsa. Biz balalarımızdıń hesh birin qutqara almasaq ta, Qudaydan qorqatuǵın ata-analar sıpatında biz olar ushın kún sayın dúa etiwimiz kerek hám olardı Rabbıdan qorqıw menen tárbiyalawımız kerek, sonlıqtan olar jaqsı tańlawlar jasawǵa óser.
Ayıp hám Shaytan
1-bapta oqıǵanımızda, basqa jaǵdaylar toparınıń islep turǵanın bilemiz. Biz perishtelerdiń Quday menen bolǵan húkimetlik islerin kóriw ushın saqna artına alıp barılamız. Perishteler óz iskerlikleri haqqında Quday aldında esap beriwge májbúr boldı. Hátte Shaytan hám onıń jınları da ózlerin kórsetip, óz isleri haqqında aytıwǵa májbúr boldı (Ayıp 1:6). Shaytannan onıń qay jerde ekenligi haqqında soralǵanda, Quday onnan Óziniń sadıq qulı Ayıptıń tuwrı ómiri haqqında ne oylaǵanın soradı.
Keyingi nárse bizge Shaytandı hám onıń ayyorlıqların túsiniwge járdem beredi. Biz Shaytan menen artıqsha bánt bolǵımız kelmese de, biz onı bir qansha túsinemiz, sonlıqtan «Shaytan bizdi aldap ketpesin» hám «biz onıń ayyorlıqların bilmey qalmastay» (2 Korinfliler 2:11; Efeslikler 6:11 NIV). Ayıptıń kitabınan biz Shaytannıń iskerlikleri haqqında túsinikler alamız, biraq biz Qudaydıń oǵan sheklewler qoyǵanın da bilemiz. Shaytan Qudaydıń sorawına Ayıptıń Qudaydan tek Shaytan oǵan jaqınlasha almaǵanı ushın qorqatuǵının aytıp juwap berdi. Ol Qudaydıń Ayıptıń átirapına qorǵaw qorǵanın qoyǵanın hám Qudaydıń Ayıptıń ómiri menen húrmetlengenin bildi. Shaytan Qudaydı Óziniń qorǵawın alıp taslawǵa shaqırdı, sonlıqtan ol Ayıptı buzıp, onı Qudayǵa qarsı qoyıwǵa háreket ete aladı. Quday bul shaqırıqqa Shaytanǵa Ayıptıń múlkine tiyiwge ruqsat beriw menen juwap berdi, biraq Shaytandı Ayıptıń ózine tiye almawı ushın shekledi.
Bul jaǵdayda biz bir tárepleme urıstı kóremiz, onda Quday Ayıptıń júregin hám onıń iseniminiń qanshaǵa baratuǵının bildi, al Shaytan Ayıptı joq etiw, baylıǵın joǵaltıw hám depressiya arqalı óz qadaǵalawına ala alaman dep oyladı. «Sizdi hesh qanday sınaw qamap alǵan joq, tek adamlarǵa tán bolǵan sınawlardan basqa. Hám Quday sadıq; Ol sizdi kótere almaytuǵın dárejede sınawǵa jol bermeydi. Biraq siz sınawǵa ushıraǵanıńızda, Ol sizge onıń astında turıwıńız ushın shıǵıw jolın da beredi» (1 Korinfliler 10:13). Ayıp bul ayattı bilmegen, biraq bizde Qudaydıń bizdiń qanshaǵa bara alatuǵınımızdı bilgenin kórsetiw ushın bar. Joqarıdaǵı ayattan Qudaydıń bizdiń sheklewlerimizdi bilip qana qoymay, bálkim hár bir sınaw hám azǵırıwdan shıǵıw jolın beriwge wáde bergenin de esletip ótiw jaqsı.
Shaytannıń Ayıptıń Qudayǵa bolǵan isenimin buzıwǵa birinshi háreketi jawgershilik Sabeanlardıń onıń barlıq esheklerin urlap, xızmetkerlerin óltiriwine sebep boldı, tek bir adam bul jaman xabardı alıp keldi. Bunnan keyin basqa bir tiri qalǵan adam kelip, «Qudaydıń otı» dep táriyplengen qorqınıshlı elektr dawılı onıń barlıq qoyların hám xızmetkerlerin qalay kúydirgenin ayttı. Eger bul jetkilikli bolmasa, basqa bir adam Xaldeylilerdiń onıń xızmetkerlerin óltirip, túyelerin alıp ketkeni haqqında xabar menen keldi. Eń sońǵı soqqı kóp ótpey keldi, onıń barlıq uldarı hám qızları, olar úlken aǵasınıń úyinde birge tamaqlanıp otırǵan edi, tornado tárepinen óltirilgeni haqqında xabar keldi.
Ayıptıń jumıs haywanları (eshekleri), onıń azıq-awqatları hám kiyimleri, qoyları hám júnleri, bazar hám biznes transportı (túyeleri) alıp ketilgenin oylap kórińshi? Ol endi tolıǵı menen joq etilgen hám bankrot bolǵan edi. Biraq kútiń, bul bári emes! Onıń balaları óltirilgen edi. Bir jaqın adamdı joǵaltıw qayǵısı jetkilikli dárejede awır, biraq bir kúnde on balanı joǵaltıw! Men bunı oqıp otırǵan hesh kimniń óziniń sonday dárejede azap shegip atırǵanın yamasa azap shekkenin ayta aladı dep oylamayman.
Bul jerde biz Ayıptıń ózgermes isenimin úyreniwdi baslaymız. Bul barlıq tragediya oǵan bir kúnde túsip, onıń juwabı mınaday boldı: ««Men anamniń qursagınan jalańash keldim, hám jalańash qaytam. Rabbı berdi hám Rabbı aldı; Rabbıdıń atı maqtalǵay.» Bulardıń bárińde Ayıp Qudaydı jamanlıq isledi dep ayıplap gúná etpedi» (Ayıp 1:20-22). Men jaqında bir adamnıń: «Anam qaytıs bolǵanda men Qudayǵa qattı ashıwlandım» degenin estidim. Bul kóp adamlar jaqın adamı kútpegende qaytıs bolǵanda bolatuǵın reakciya. Biraq, Rabbı menen júrgen múminler ushın, joǵaltıw qayǵısı menen birge shataqlıqlar bolıwı múmkin bolsa da, Qudaydıń barlıq jaǵdaylardı qadaǵalawda ekenin biliw bizge Oǵan boysınıwǵa hám hár bir jaǵdayda Oǵan iseniwge járdem beredi, sonlıqtan biz qayǵımızdı basıp ótkende, óz múnásibetimiz hám háreketlerimiz benen Qudaydı dańqlay alamız.
Ayıp bul barlıq apatlardıń shaytanlıq hújimler ekenin hám onıń reakciyaları Qudayǵa dańq yamasa namıs keltiretuǵının bilmegen edi. Keyinirek, Shaytan esap beriwge shaqırıldı, hám Quday Ayıptıń turaqlı isenimine bolǵan quwanıshın Shaytannan taǵı sorap kórsetti: «Meniń qulım Ayıptı oylap kórińshi? Jer júzinde oǵan uqsas hesh kim joq; ol ayıpsız hám tuwrı, Qudaydan qorqatuǵın hám jamanlıqtan qashatuǵın adam. Hám ol ele de óz pákizligin saqlap turıptı, siz meni oǵan qarsı hesh qanday sebepsiz joq etiwge qozǵatqanıńızǵa qaramastan» (2:3). Depressiya ortasında Ayıp Qudaydıń onı menen maqtanatuǵının bilmegen edi. Eger siz búgin qanday da bir sınawdan ótip atırǵan bolsańız, bul haqqında oylań.
Shaytan Ayıptıń tek óziniń jaqsı turmısına qızıǵatuǵının ayttı, hám taǵı Qudaydı oǵan Ayıptıń ózine tiyiwge ruqsat beriwge shaqırdı. Oǵan bunı islewge ruqsat beriw Shaytanǵa Ayıptı denelik azap penen qıyınshılıqqa ushıratıw múmkinshiligin berer edi, bul Ayıptıń Qudaydı qargawına sebep boladı dep esaplap. Quday taǵı Shaytanǵa Ayıpqa qarsı islewge ruqsat berdi, biraq onıń ómirin ala almawı ushın anıq sheklew menen.
Bul sapar Shaytan onıń ayaq tabanlarınan basınıń ushına shekem awırtatuǵın jaralar menen qorqınıshlı fizikalıq azapqa ushırattı. Ayıptıń kúldiń ishinde otırıp, jaralardı keramika bólegi menen qırıp, bir qansha jeńillik izlep atırǵandaǵı awırıwın oylap kórińshi? Ol waqıtları antibiotikler joq edi!
Ayıptıń hayalı onıń jaǵdayın jamanlastırdı, oǵan Qudaydı qargap óliwdi ayttı, onıń mútájliklerine xızmet etip, onı juwatıwdıń ornına. Qudaydan qorqatuǵın hayal yamasa er adam joldası ruwxı túsken yamasa nawqas bolǵanda járdem beriwde oń rol oynawı kerek, hám qattı sın yamasa súyispenshilikli gámxorlıqtıń joqlıǵı menen jaǵdaydı jamanlastırmawı kerek. Eklesiastlar kitabında aytılǵan: «Eki adam birden jaqsı, sebebi olardıń jumısı ushın jaqsı qaytarım bar: Eger biri jıǵılsa, onıń dosı oǵan turıwǵa járdem bere aladı. Biraq jıǵılǵan hám oǵan járdem beretuǵın hesh kim joq adamǵa qayǵı! ... Biri jeńilse de, ekewi ózin qorǵay aladı. Úsh tal shınjır tez úzilmez» (Eklesiastlar 4:9-12).
Ayıp hám onıń dosları
Bul jerde biz Ayıp hám onıń úsh «dosı» arasındaǵı uzaq dialogqa kiremiz, olar onı «juwatıw» ushın kelgen edi. Olar Ayıptı qanday da bir jasırın gúnáǵa moyınlatıwǵa háreket etti, Quday onıń islegen qanday da bir jamanlıǵı ushın jazalap atır dep isenip, hám ol intellektual tartıs arqalı maqtanısh hám ózin-ózi joqarı qoyıw ruwxında jasırıp atır dep oyladı.
Ayıptıń dosları adam tábiyatı hám hátte Quday haqqında kóp durıs nárseler ayttı, biraq olar Ayıptıń qıyınshılıqları onıń gúnásinen kelip shıqpaǵanın kóre almadı. Kerisinshe, aspanda ruwxıy urıs bolıp atır edi, hám Ayıp nıshan edi. Olar óz aqıllılıǵın hám ayıplawların tolıǵı menen qáte qollanǵan, hám járdem beriwdiń ornına, olardıń qattı sózleri hám sınshı ruwxı kerisinshe nátiyje berdi, jaǵdaydı jáne de jamanlastırdı. Olardıń háreketleri bizge azap shekkenlerdi sınawdı úyretiwi kerek.
Ayırım azap gúná nátiyjesi ekenligi durıs, biraq bul gúná bilinse, Quday menen doslıqtı qayta tiklew ushın onıń ushın táwbe etiw kerek. Mısalı, Dawıt Batsheba menen zına islep, keyin onıń kúyewin óltirgennen keyin, ol Qudaydan ajıralǵan, depressiyada hám nawqas bolǵan. Zábúr 32 hám 51 bizge onıń ne sezgenin hám óz gúnásı menen qalay gúreskenin aytadı. Sonıń menen birge, dáslepki shirkewde, ayırım adamlar Rabbıdıń dasturxanına jaman múnásibette bolǵan, bul kesellikke hám hátte ólimge alıp kelgen (1 Korinfliler 11:29-30). Gúná bilinse, Quday menen doslıqtı qayta tiklew ushın onı moyınlap, húkim etiw kerek (1 Yoxan 1:8-9).
Biraq, Ayıp bizge kórsetkenindey, barlıq kesellikler hám sınawlar jeke gúnálardıń nátiyjesi emes. Ádette olar ómirdiń tábiyiy bólegi, sebebi biz gúná tárepinen zıyan kórgen shiriytuǵın denelerde jasaymız, hám biz gúná menen awırǵan dúnyada jasaymız. Biz waqıt-waqıtı menen múminlerge qarsı shaytanlıq hújimler bolatuǵının túsinemiz, hám bul sebepten biz Qudaydıń tolıq sawıtın kiyiwimiz kerek, sonlıqtan biz bul hújimlerge qarsı tura alamız (Efeslikler 6:10-18). Shaytan barlıq múminlerdi joq etiwdi qáleytuǵın edi, sebebi Quday ushın turǵanlar qarańǵı dúnyada nur bolıp tabıladı. Hám nur sıpatında biz qarańǵılıqqa hám korrupciyaǵa qarsı anıq tásir etemiz. Biz azap shekkenimizde, Quday ushın turıwǵa umtılıwımız kerek, sonlıqtan Ol bizdiń turaqlılıǵımızdı kórip, bizdiń sadıqlıǵımızdan tásirlenetugın basqalarǵa gúwalıǵımız benen húrmetlenip, dańqlanadı (Matta 5:16).
Ayıp óz iseniminde turaqlı edi. Ol ne ushın sonday basım astında ekenin túsinbese de, Qudaydan hesh qashan shúbhelenbedi. Ayıp hesh qashan tuwılmaǵanın qálese de, hám Qudaydan ne ushın sonday kóp azapqa jol bergenin sorawdı qálese de, ol Qudaydıń júzine mushtın silkilemedi, yamasa Qudaydıń barlıq nárselerdiń ústinde ekenligin biykar etpedi.
Ayıp Qudayǵa boysınıwshı edi. Barlıq joǵaltıwlarına qaramastan, ol: «Rabbı berdi hám Rabbı aldı, Rabbıdıń atı maqtalǵay» (1:21) dedi. Ol bul ómirde hesh qanday materiallıq nársege talabı joq ekenligin moyınladı. Onıń barlıq nárseleri Qudaydan kelgen hám Qudaydıń edi: «Men anamniń qursagınan jalańash keldim, hám jalańash qaytam» (1:21). Biz ushın materiallıq nárselerge sonday baylanıp qalmawımız áhmiyetli, olar bizdiń ómirimizde qudaylarǵa aylanıp ketpesin. Isa bizdiń Qudayǵa da, aqshaǵa da xızmet ete almaytuǵınımızdı ayttı (Matta 6:24). Hám Pawıl Qudayǵa boysınıwshılıq hám qanaatlanıw úlken payda ekenligin ayttı (1 Timotey 6:6).
Ayıp óz pákizligin saqladı, Qudaydan qorqıp, jamanlıqtan qashtı. Sınawlarǵa hám doslarınıń ayıplawlarına qaramastan, Ayıp qáte másláhátke boysınbadı. Ol ózin jamanlaǵanlarǵa qarsı jazalaw háreketlerin de qollanbadı. Ol óz jaǵdayın bayan etti hám Qudaydıń óz ómirinde ne islep atırǵanı hám qalay reakciya bildiriwi kerek ekenligi haqqında bilim izlewdi dawam ettirdi. Óziniń qorǵanıwında, Ayıptıń barlıq qayǵısına Shaytan sebep bolǵanın, Quday emes ekenin bilmegenligi anıq edi. Ayıptıń Qudaydı hesh qashan oylamaǵanındaǵıdan da tereńirek túsinip jetkenligi sózsiz, sebebi ol bolıp atırǵan barlıq nárselerdi Qudaydıń rejesiniń bir bólegi sıpatında moyınladı hám qabılladı.
Ayıp hám Quday
Quday Ózin Ayıpqa hám onıń doslarına kórsetti, Ózin Qudaydıń qudiretli Jaratıwshısı sıpatında ashıp beretuǵın nárseler haqqında sóylep, olardıń Onıń húkimetin moyınlaw ushın bas iyip turıwına sebep boldı (Ayıp 38-40). Burın ózin qorǵawda kóp nárse aytqan Ayıp, Qudayǵa kishipeyillik penen juwap berdi: «Men layıqsızman – Sizge qalay juwap bereyin? Men awzımdı qolım menen jabaman» (40:4). Quday Ayıptı ayıpsız hám tuwrı dep moyınlasa da (1:8), Ayıp Qudaydıń ullılıǵı hám qudireti haqqında kóp sabaqlar úyreniwge tiyis edi, hám ol: «Meniń qulaqlarım Siz haqqında estigen edi, biraq endi meniń kózlerim Sizdi kórdi. Sonlıqtan men ózimnen jirenemen hám topıraqta hám kúlde táwbe etemen» (42:5-6) dedi.
Biz Qudaydıń muqaddesligin, qudiretin hám ullılıǵın túsinip baslaǵanımızda, ózimizdiń gúnákárlıǵımızdı hám ázziligimizdi tereńirek túsinip baslaymız. Muqaddes Quday haqqında tereńirek bilim alıwdıń nátiyjelerinen biri, biz biz sıyaqlı gúnákarlardı qabıl etiwge kishipeyillik etetuǵın súyispenshilikli Qudayǵa bas iyip, tabınıwǵa umtılǵımız keledi.
Sınawlar kelgende Ayıptıń úlgisine ergenimiz jaqsı bolar edi, hám biz bunı ómirdiń barlıq jaǵdaylarında ruwxıy pákizligimizdi saqlaw arqalı isley alamız. Biz bul jaǵdaylarda Qudaydıń húkimetin moyınlawımız kerek, Onıń bizdi súyetinin bilip. Quday sınawǵa ruqsat bergende, bul ómirdiń tábiyiy bólegi, yamasa bizdiń gúwalıǵımızdı joq etiwge hám Qudaydı namıslı etiwge turaqlı umtılatuǵın dushpannan kelgen hújim. Biz bekkem turıp, Qudayǵa súyengenimizde, Ol bizdiń turaqlılıǵımız benen húrmetlenedi.
Biz sınawlardı basımızdan ótkergenimizde, Ayıp sıyaqlı biz de Qudaydıń kúshin hám gámxorlıǵın tereńirek bile alamız. Biz Oǵan súyengenimizde hám Oǵan bizdiń qádemlerimizdi tártipke salıwǵa ruqsat bergenimizde, Ol bizdi hár bir qıyın jaǵdaydan ótkeredi. Biz Shaytannıń Quday ruqsat bergeninen artıq bara almaytuǵının hárdayım esimizde saqlawımız kerek. Sonlıqtan biz hár bir sınawda Onıń kúshi, juwanıshı hám baǵdarı ushın hárdayım Qudayǵa qarawımız kerek. «Rabbı meniń qoyam, meniń qorǵanım hám meni qutqarıwshım; meniń Qudayım meniń qoyam, men Oǵan sıyınaman. Ol meniń qalqanım hám meniń qutqarıwım múyizi, meniń bekkem qorǵanım» (Zábúr 18:2).
