«Wáde bergen Quday isenimli.» Evreylerge 10:23
Hámme jerde suw! Hátte eń biyik tawlar da Qudaydıń húkiminiń suw tasqını astında joq bolıp ketken edi. Nuh ómir suwda hám ózleriniń kemesinde ǵana bar ekenligin bildi, ol jerde onıń shańaraǵı hám haywanat dúnyası saqlanǵan edi. Endi olar qáwipsiz júzip, kútiwleri kerek edi.
Endi hesh qashan suw tasqını bolmaydı
Birinshi jawın tamshıları túsip, bir jıldan artıq waqıt ótkennen keyin, Nuh hám onıń shańaraǵı aqırında qurǵaq jerge shıqtı. Quday basqa suw tasqının jiberse, keme ornalasqan jerdi eslep qalıwları kerek pe edi? Joq! Olar kemeni isenim menen taslap ketti, olarǵa endi hesh qashan kerek bolmaytuǵınına isenimli edi. Ne ushın? Quday shártnama dúzgen edi.
«Shártnama» sózi Injilde 275 retke jaqın ushırasadı. Nuhdıń ómiri bul terminniń birinshi qollanılıwın kórsetedi, bul ulıwma shártnamalardıń zárúrli táreplerin ashıp beredi. Injil shártnaması izertlengen hár bir rette beriletuǵın bir neshe zárúrli sorawlar bar:
1. Shártnamanı kim dúzdi?
Bul jaǵdayda, Quday Nuh penen suw tasqınınan aldın shártnama dúzgen hám onı keyin tastıyıqlaǵan: «Men jerge suw tasqının keltiremen ... Biraq Men seniń menen shártnamamdı ornataman» (Jaratılıs 6:17-18; 9:9-17 NKJV). Nuh bul shártnamanı dúziwde qatnaspadı; ol tek Qudaydıń bir tárepleme deklaratsiyasın tıńladı.
2. Shártnama ne edi?
Nuh ushın bul Qudaydıń kepilligi edi: «Endi hesh qashan jerdi joq etetuǵın suw tasqını bolmaydı» (Jaratılıs 9:11).
3. Shártnama qansha waqıt dawam etedi?
Quday Ózi bunı «máńgilik shártnama» dep atadı (Jaratılıs 9:16). Ol biykar etilmeydi hám Nuhdıń juwabına baylanıslı emes edi. Nuh júdá jaman moralıq kemshilik kórsetkende, Qudaydıń shártnamasınıń isenimliliginde kemshilik bolǵanına hesh qanday belgisi joq edi. Hátte búgingi kúnde de, hár bir gúlal Qudaydıń wádesiniń dawam etip atırǵanlıǵınıń belgisi (Jaratılıs 9:13).
Ayırım kommentatorlar arasında qaysı jazıwlar texnikalıq jaqtan «shártnamalar»1 ekenligi haqqında ayırım ayırmashılıqlar bolsa da, Qudaydıń Ózi Óz wádelerine bul termindi anıq qollanatuǵın kóp jaǵdaylar bar. Biz bul jaǵdaylardı qısqasha kórip shıǵamız, keyin bolsa bul shártnamalar temasınıń búgingi kúndegi máselel ushın ne ushın zárúrli ekenligin túsiniwge háreket etemiz.
Ullı xalıq ushın jer
Nuh dáwirinen keyin, Qudaydıń keyingi shártnaması Ibrahim menen boldı. Ol oǵan bereket beriwge, onıń shańaraǵınan ullı xalıq jaratıwǵa hám onıń shańaraǵın dúnyaǵa bereket etiwge wáde berdi. Kanaán jeri onıń áwladlarınıń máńgilik múlki bolıwı kerek edi, Mısır dáryasınan Evfrat dáryasına shekem sozılıp. Birinshi ret Óz rejesin Jaratılıs 12-de ashıp bergennen keyin, Quday olardı 15 hám 17-bólimlerde keńeytti hám tastıyıqladı, ol jerde «shártnama» sózi qollanılǵan. Ol hátte Kanaán wádesin Ishak hám Yaqupqa, Ibrahimniń áwladlarına qaytaladı (Shıǵıw 2:24).
Ibrahim shártnaması, onıń atı menen atalǵanday, tek Qudayǵa baylanıslı edi. Mısalı, Jaratılıs 15-te Qudaydıń Ózi, tútin shıǵarıp turǵan pesh hám janıp turǵan shıraq kórinisinde, Ibrahim bólingen haywan ólikleriniń bólekleri arasınan ótkenligi jazılǵan. Tarixıy jaqtan, eki shártnama tárepi de ózleriniń minnetlemesin dálillew ushın bólekler arasınan ótetuǵın edi,2 biraq bul jaǵdayda Ibrahim tek baqladı. Basqa bir mısal retinde, súnetlew belgisin qarastırıń, bul Ibrahimniń áwladları Qudaydıń shártnamasın qabıl etkenligin kórsetiw ushın edi. Bul belgini itibarǵa almaǵan hár kim shártnamanı buzǵan bolsa da, bul jeke kemshilik shártnamanıń ózi tamamlanǵanın ańlatpaydı, sebebi ol máńgilik edi (Jaratılıs 17:7,14). Onıń orınlanıwı ushın hesh qanday shártler joq edi, hátte jeke adamlar onıń bereketlerinen ózleri paydalanbasın yamasa qádirlemesin.
Nızamdı saqlaw
Keyingi shártnama 430 jıl ótkennen keyin boldı. Ibrahimniń shańaraǵı Izrail xalqına aylanǵan edi. Rabbı xalıqtı Óz shártnamasın saqlawǵa shaqırǵanda, olar: «Rabbı aytqan hámme nárselerdi biz orınlaymız» dep wáde berdi (Shıǵıw 19:5,8). Juwap retinde, Rabbı Óz nızamın Xorebtegi Sina tawında usındı. Bul shártnama tiykarınan on tas «shártnama taxtaları»na jazılǵan On buyrıqtan ibarat edi (Erkinlew 9:11). Bul kóbinese Musa shártnaması dep ataladı, sebebi Musa taxtalardı, sonday-aq minez-qulıq hám ibadat haqqında kóp tolıq nızamlardı xalıqqa alıp kelgen edi. Bul shártli kelisim boyınsha, Izrail Qudaydıń arnawlı xalqı boladı, eger olar Onıń dawısın tıńlasa (Shıǵıw 19:5; Erkinlew 26:18), boysınıw ushın arnawlı bereketler menen, biraq kemshilikler ushın húkim menen. Erkinlew 28-de Izrail minez-qulqına Qudaydıń wáde etilgen juwaplarınıń tańqalarlıq dárejede keń túsinigi berilgen, sonday-aq olar boysınbasa, kóp jerlerge tarqalıwı da bar, bul, ókinishke oray, dál solay boldı.
Bul kútilgen kemshilikke qaramastan, Quday Ibrahimge jerge iyelik etiw haqqındaǵı wádeleri biykar etilmegendigin tastıyıqladı (Erkinlew 30:1-10). Ayırım alımlar bunı Palestina shártnaması dep ataydı. Izrailniń Kanaánǵa tastıyıqlanǵan huqıqı ruwxıy jańalanıw aspektin óz ishine alǵan (Erkinlew 30:6), bul onı tómende talqılanatuǵın jańa shártnama menen baylanıstıratın sıyaqlı.
Taxttaǵı ulı
Keyingi úlken shártnama Dáwittiń Quday ushın ibadatxana qurıwǵa bolǵan qálewin bildirgeninde boldı. Rabbı Dáwittiń óz úyine shártsiz bereket beriw menen juwap berdi, onıń shańaraǵındaǵı patshalıq liniyası máńgilik shártnama menen ornatılatuǵının járiyaladı (2 Samuel 7:12-16; 23:5). Rabbı Ózi bul Dáwittiń shártnamasın Sulaymanǵa ol patshalıq etiwdi baslaǵanda ayttı. Sulaymanǵa usıǵan uqsas nátiyje wáde etildi, tek onıń shártnaması shártli edi, hám Sulayman onı saqlay almadı (2 Jılnamalar 7:17-18; 1 Patshalar 11:11).
Jańa shártnama
Jańa Ósiyet jazıwlarındaǵı siltemeler sebepli, máseleler «jańa shártnama» sózi menen tanıs bolıwı múmkin. Jańa shártnamanıń birinshi ret Yeremiya arqalı, ásirese Izrail hám Yahudanıń turaqlı ruwxıy jańalanıwına baylanıslı anıqlanǵanın túsinip jetken zárúrli: «Men Óz nızamım olarǵa aqıllarına salaman, hám olardıń júreklerine jazaman ... hám olardıń gúnáların endi eslemeymen» (Yeremiya 31:33-34). Bul «máńgilik shártnama» Qudaydıń olardı óz jerlerine «egiw» niyetin járiyaladı (Yeremiya 32:40-41).
Jańa Ósiyette, Isa Óz qanınıń jańa shártnamanıń tiykarın quraǵanın kórsetti (Mark 14:24; Luka 22:20). Jańa shártnama Izrail hám Yahudanıń ózgeriwin wáde etken edi, sonlıqtan bul ózgeriw ushın múnásip qurbanlıqtıń qanı talap etildi. Másih sol qurbanlıq edi. Bul Onıń qurbanlıq óliminiń shirk dáwirinde gúnákarlardı Qudayǵa alıp keliw quralı ekenligi menen aralastırılmawı kerek. Túrli ruwxıy nátiyjeler bir Adam hám bir qurbanlıq arqalı ámelge asırıladı, hám bul nátiyjelerdiń ayırımları túrli toparlar ushın birdey. Mısalı, gúnálardıń keshiriliwi Izrail ushın ájayıp keleshek wádesi, biraq máseleler bul bereketten búgin de paydalanadı (Evreylerge 10:11-22).
Eski Ósiyet jazıwlarında jańa shártnamaǵa siltemeler tek Izrail hám Yahuda ushın, Yeremiya 31:31 kórsetkenindey. Bul olardıń máńgilik shártnaması bolǵanlıqtan, shirk endi sol Eski Ósiyet bereketlerin alıwı kerek dep esaplaw qátelik boladı. Biraq, máseleler jańa shártnamanıń ayırım ruwxıy ózgesheliklerin hám paydaların qazırdan-aq paydalanadı, sebebi ol hám bizdiń qutqarıwımız Másih qanı menen kepillengen.
Qayta kórip shıǵıw
Shártli Musa shártnaması boyınsha, Izrail óz minnetlemesin orınlay almadı. Kóp payǵambarlıq eskertiwlerge hám shın júrekten jańalanıwlarǵa qaramastan, Izrail Qudaydıń nızamın saqlay almadı – hesh kim saqlay almaǵanday, sebebi ádillik Nızam arqalı kele almaydı (Galatiyalılarǵa 2:16,21). Wáde etilgenindey, Quday, húkimde, olardı kóp xalıqlar arasında tarqattı.
Biraq, Ibrahim hám Palestina shártnamaları pútkil jerge iyelik etiwdi wáde etken edi, hám Dáwittiń shártnaması Dáwittiń taxtında máńgi otıratuǵın húkimdardı wáde etken edi. Bul shártler hesh qashan tolıq rawajlanbaǵan. Hátte Sulaymannıń patshalıǵı, qansha ullı bolsa da, olardı orınlamadı. Biraq bular máńgilik shártnamalar, sonlıqtan biz Qudaydıń olardı ámelge asıratuǵının kútiwimiz múmkin. Izrail wáde etilgen jerge tolıq iyelik etedi (Ezekiel 47:13-21). Barlıq xalıqlar Izrail arqalı keleshek patshalıq dáwirinde bereketlenedi (Ishaya 2:2), sol waqıtta Másih Ózi, Dáwittiń tamırı hám áwladı, patshalıq etedi. Bunnan tısqarı, jańa shártnama Izrail Rabbıdı biliw ushın júrekke iye bolatuǵının kepilleydi (Yeremiya 31:34).
Sabaqlar
Ne ushın máseleler Injil shártnamaları haqqında qayǵırıwı kerek? Bul talqılawlardan alatuǵın bir neshe qımbatlı sabaqlar bar.
1. Izrail shirk emes.
Pawl Rimliklerge 9:4-te aytqanınday, Eski Ósiyet shártnamaları (Nuhdıńkınan basqa) arnawlı Izrail menen baylanıslı. Shirkti Izrailniń shártnama bereketlerine kirgiziw Injil payǵambarlıǵınıń pútkil strukturasın buzıw bolıp tabıladı. Qudaydıń Ibrahimniń áwladları ushın anıq rejelerin túsinip jetken Injildiń basqa bólimlerin ádewir anıqlaydı.
2. Quday hárdayım Óz wádelerin saqlaydı.
Musa jazıwları eki ret shártnama kitabı dep ataladı (Shıǵıw 24:7; 2 Patshalar 23:2), hám Musa, Sulayman, Nehemiya hám Daniel barlıǵı shártnamanı saqlawshı Qudayǵa shaqırdı (Erkinlew 7:9; 1 Patshalar 8:23; Nehemiya 1:5, 9:32; Daniel 9:5). Biz isenimli bolamız, Quday Ákemiz hám Másih Qutqarımız hár bir Jańa Ósiyet wádesin de orınlaydı. «Maǵan kelgen adamdı men hesh qashan quwıp jiberemeymen ... Men sizlerge tınıshlıq beremen ... Eger sizler Menıń atımnan bir nárse sorasańız, men onı orınlayman ... Men sizlerdi hesh qashan taslap ketpeymen yamasa tastaq etpeymen ... Men qaytadan kelemen.»3 Sizge tınıshlıq, támiyinlew, juwanısh kerek pe? Óz wádelerin saqlawshı Quday sóylegen; Oǵan keliń.
Bul wádeler bunnan da ájayıp, sebebi olar nızam astında emes, al miyrimlilik penen berilgen. Pawldıń Galatiyalılarǵa 3-4-tegi talqılawınıń pútkil mánisi, Musa nızamı Qudaydıń Ibrahim menen aldın dúzgen shártsiz wáde shártnamasın biykar ete almaǵanlıǵında. Ibrahimniń pretsedenti máselelerdi qollap-quwatlaydı, biraq ol menen almastırılmaydı, sebebi máseleler de Ibrahim sıyaqlı isenimge emes, al isenimge hám nızamǵa emes, al wádege baylanıslı (Galatiyalılarǵa 3:6-10; 4:21-28).
3. Jańalanıw hárdayım múmkinshilik.
Izrail xalqı Musa shártnamasın wáde etkenindey saqlay almadı. Biraq Quday sabır menen kóp payǵambarlardı jiberip, xalıqqa Qudaydıń olarǵa bolǵan isenimliliginiń uzaq tariyxın esletti. Ókinish penen hám Rabbıǵa boysınıwǵa shın júrekten niyet penen juwap bergenler bereketlendi. Yosiya, Ezra hám Nehemiya óz áwladların Qudayǵa boysınıw hám ámeliy ádillikti kórsetiw ushın jańalanǵan shártnamalar ushın turıwǵa shaqırdı (2 Patshalar 23; Ezekiel 9; Nehemiya 9:38-10:39).
Biz máselelerdiń shaqırıǵına múnásip júre almadıq pa? Biz bul biyik shaqırıqtı óz kúshimiz benen saqlay almaymız, biraq bizdiń qulap qalıwımız shárt emes ekenligi de durıs. «Ókiniń, hám birinshi islerdi qılıń,» bul Másihniń qulap atırǵan máselelerge xosh keldińiz xabarı (Ashıw 2:5). Biz sharshaǵan, gúmánlanǵan yamasa júrisimizde itibarsız bolsaq ta, Qudaydıń turaqlılıǵı bizdi ruwxlandıradı. «Úmitimizdiń moyınlawın qattı ustayıq, sebebi wáde bergen isenimli» (Evreylerge 10:23).
AQIRǴI ESKERTPELLER
- Mısalı, ayırımlar Qudaydıń hayaldıń urıǵı jılannıń basına zıyan keltiretuǵını haqqındaǵı wádesinde shártnama kóredi (Jaratılıs 3:15). «Men» hám «sen» sózleri 14-19-ayatlarda bir neshe ret qollanılǵan, biraq «shártnama» sózi tabılmaydı.
- Kóp alımlar evrey tilindegi «shártnama» sózi «kesiw» degen mánisti ańlatatuǵın feyilden kelip shıqqan dep esaplaydı, bul dál usı ámelge silteme beredi.
- Yoxanna 6:37; Matfey 11:28; Yoxanna 14:14; Evreylerge 13:5; Yoxanna 14:3.
