«Бабылдан келген адамлар Суккот Бенотты, Кутадан келген адамлар Нергалды, ал Хаматтан келген адамлар Ашиманы жасады; аввитлер Нибхаз бенен Тартақты жасады, ал Сефарваимнан келген адамлар балаларын отқа жағып, Адраммелех бенен Анамелехке, Сефарваимның қудайларына қурбанлық етти. Олар Хожаға табынды, бирақ олар өзлериниң адамларынан ҳәр түрли адамларды бийик жерлердеги ибадатханаларда руўханий болыўға тайынлады. Олар Хожаға табынды, бирақ олар өзлериниң қудайларына, өзлери келген халықлардың дәстүрлерине муўапық хызмет етти… Керсинше, Хожа Қудайға табының; Ол сизди барлық душпанларыңыздың қолынан қутқарады. Бирақ олар тыңламады, ал өзлериниң алдынғы әдетлеринде қалды. Бул адамлар Хожаға табынып атырғанда да, олар өзлериниң пүтлеринә хызмет етти. Бүгинги күнге шекем олардың балалары ҳәм ақлықлары ата-бабаларының еткенин етип атыр». >2 Патшалықлар 17:30-33, 39-41 NIV
Синкретизм не?
Синкретизм – бул әдет яки исенимниң ҳәр түрли формаларының бирлесиўи. Егер Инжил ҳақыйқаты ҳәм мораллық стандартлар қатнаспаса, бул гүна емес. Мексика мәденияты ҳәм Америка мәдениятының соншалық араласып кеткени, таколар Мексиканыкы сыяқлы Американыкы да екени синкретизм, бирақ бул гүнакар синкретизм емес. Бейсболдың Японияныкы сыяқлы Американыкы да екени, ҳәм соғыс өнерлериниң ҳәзир Азияныкы сыяқлы Американыкы да екени синкретизм мысаллары, бирақ олар гүнакар синкретизм емес. Бирақ, пәрасатсыз динлердиң қалдықлары ҳәм Инжилге қарсы исенимлер ҳәм әдетлер Ийса Мәсихтиң Инжили менен араласып кеткенде, бул тек ғана синкретизм емес, бул гүнакар синкретизм.
Гүнакар синкретизм жасырын. Ол бир түнде болмайды. Өзгермелер әдетте ақырын ҳәм жасырын түрде жүз береди. Аз-аздан мәденият Қудайдан ҳәм Оның стандартларынан узақласады. Бул дәл мине б.з.б. 8-әсирде, Исрайылдың арқа патшалығы Ассириялықлар тәрепинен басып алынғанда болған. Нәтийжеде пайда болған гүнакар синкретизм бүгинги христианлар ушын тарийхтан сабақ.
Ески Ўәсият фоны
Патша Хошеа Исрайылдың арқа патшалығын басқарған 19 патшаның ақырғысы еди. Б.з.б. 732-жылы Патша Пекахты өлтиргеннен кейин (2 Патшалықлар 15:30), ол Самария пайтахтынан 722-жылға шекем ҳүким сүрди, сол жылы арқа патшалығы Ассирия империясына қулады. 2 Патшалықлар 17:2-де биз Хошеаны Хожаның көзинде жаманлық еткенин оқыймыз, бирақ одан алдын болған Исрайыл патшалары сыяқлы емес. Бул оның арқа патшалығының басқа 19 патшасынан әдилрек болғанын аңлатпайды. Бул оның бузаўға табыныўды (200 жыл алдын Еробоам 1 тәрепинен орнатылған) алға сүре алмағанын аңлатыўы мүмкин, себеби бузаў пүти Ассириялықлар тәрепинен Бетелден алып тасланған еди. Бул пайғамбар Хошеа тәрепинен гүлленип турған Патша Еробоам 1 дәўиринде алдыннан айтылған еди (Хошеа 10:5-6).
Ассириялық Шалманесер 5 Хошеаны жыллық салық төлеўге мәжбүрледи (17:3). Бирақ, Мысыр менен келисим дүзгеннен кейин, Хошеа салық төлеўден бас тартты. Бул келисим Исрайылды қорғаўды тәмийинлей алмады, ҳәм Шалманесер үлкен беккемленген пайтахтты үш жыл даўамында қоршаўға алды (725-722). Самария қаласы ақыры Шалманесердиң орнын басқан Саргон 2-ге қулады. Археологлар тапқан Ассирия жазбаларына қарағанда, Саргон 27,290 Исрайыл тутқынын сүргинге алып кетти ҳәм оларды Ассирияға жайластырды. Олар еш қашан тутқынлықтан қайтпады.
Биз не үйрене аламыз
1. Қудайға қарсы бас көтериў тутқынлыққа алып келеди.
Екинши Патшалықлар 17:17-23 Қудайдың Исрайылдың арқа патшалығының қулаўына ҳәм тутқынлығына не ушын рухсат бергенин түсиндиреди. Хожа оларға берген жерге кирип келген барлық пәрасатсыз әдетлерден қутылыў орнына, Исрайыл пүтлерди, пәрасатсыз рәсимлерди ҳәм олардың артындағы жалған қудайларды қабыл етти. Олар Муса келисиминиң барлық буйрықларын бузды. Олар алтын бузаўларға табыныўға «өзлерин сатты» (17:16). Олар астрология, сиқыршылық ҳәм басқа да жасырын әдетлерге қатнасты. Олар ҳәтте балаларын пәрасатсыз қудайларға «отқа» қурбанлық етиўдиң қорқынышлы пәрасатсыз рәсимин де әмелге асырды (17:17).
Өз мәрҳаматында, Қудай Өз халқына жаман жолларынан бас тартыў ушын ескертиўлер жиберди. Ол сыртқы күшлерге оларды тонаўға ҳәм азап бериўге рухсат берди. Ол пайғамбарларды Өз хабарын айтыўға ҳәм Өз халқынан тәўбе етиўге, жалған қудайларынан бас тартыўға ҳәм Өзине қайтыўға жалбарыўға жиберди. Бирақ олар «барлық гүналарда қалды… ҳәм олардан бас тартпады… солай етип Исрайыл халқы өз ўатанынан Ассирияға сүргинге алып кетилди» (22-23). Қудайға қарсы бас көтериў тутқынлыққа алып келеди.
Бул б.з.б. 722-жылда қандай ҳақыйқат болса, бүгин де сондай ҳақыйқат. Адамлар Қудайдың мораллық стандартларын итибарсыз қалдырып яки «қайта талқынлап», ҳәр қандай шеклеўден азат болыў арқалы жеке қәнәәтлениўге ерисе аламыз деп ойлайды. Бирақ, қызығы, дәл керсиншеси ҳақыйқат. Бийхабар түрде, Қудайға қарсы бас көтерген адамлар өз гүналарына ҳәм Шайтанға тутқын болады. Ефесликлерге 2:1-3 исеними жоқ адамның жағдайын анық көрсетеди: исеними жоқ адамлар гүнада өлик ҳәм Шайтанның тутқынлары. «Сизлер өз қәтелериңиз ҳәм гүналарыңызда өлик едиңиз, оларда сизлер бул дүньяның жолларына ҳәм ҳаўа патшалығының ҳүкимдарына, ҳәзир тыңламайтуғынларда ислеп атырған руўхқа ергениңизде жасағансыз. Ҳәммемиз де бир ўақытта олардың арасында жасадық, өз гүнакар тәбиятымыздың қәлеўлерин қәнәәтлендирип, оның қәлеўлери ҳәм ойларына ердик. Қалғанлар сыяқлы, биз тәбият бойынша қаҳардың объектлери едик».
Бирақ, ҳәтте Қудайға қарсы бас көтерген христианлар да өз өмирлериниң айырым тараўларында душпанның тутқыны болады. Христианлар ақырынлап Хожадан жалған тәлиматқа, яки дүньялық қәўипсизликке артықша итибар бериўге, яки ҳәр түрли әдепсиз жыныслық әдетлерге гүнаға кирип кетиўи мүмкин. 2 Тиметейге 2:25-26-да исеними жоқлар да, бас көтерген мүминлер де көз алдында тутылған болыўы мүмкин, онда Паўыл Тиметейди бул адамларға тәлим бериўге шақырған: «Қудай оларға ҳақыйқатты билиўге алып баратуғын тәўбе бериўин үмит етип, ҳәм олар өзлерине келип, шайтанның тузағынан қутылыўы ушын, ол оларды өз қәлеўин орынлаў ушын тутқын еткен». Қудайға қарсы бас көтериў тутқынлыққа алып келеди.
2. Қудайға қарсы бас көтериў синкретизмге алып келеди.
Синкретизм – бул ҳәр түрли исеним яки әдет формаларының бирлесиўи. 2 Патшалықлар 17:24-41-де биз Ассириялықлар Исрайыл халқының бир бөлегин Ассирияға тутқын етип алып кеткенин ғана емес, ал жерди Ассирия империясының басқа аймақларынан келген халықлар менен қайта жайластырғанын оқыймыз. Аралас некелер болды, ҳәм бул аралас нәсил «Самариялықлар» деп аталды. Бул Жаңа Ўәсиятта Мәсих ҳәм рәсуллар дәўиринде айтылған, ҳәм бүгинги күнде де Исрайылдың арқа орайлық бөлегинде бар болған Самария халқының келип шығыўы еди.
Исрайыл халқы ҳәм сырт елдиң көшпелилери арасында болған бирлесиў тек ғана аралас некениң физикалық бирлесиўи емес еди. Динниң де бирлесиўи болды. Исрайылда қалған еврей халқы Хожаға қайтып, Қудайдың Нызамын жаңа турғынларға үйретиўи керек еди. Керсинше, олар жаңа көшпелилер жерге алып келген сырт ел қудайларына табыныўға қосылды. Исрайылдың жалған қудайларға табыныўы себепли, Хожа арысланларға төбелерден түсип, Самарияның жаңа турғынларының айырымларын өлтириўге рухсат берди. Ассирия патшасы буны еситкенде, ол «жердиң қудайын» тынышландырыўға қарар етти, тутқынға алынған руўханийлерден бирин қайта жиберип, адамларға «жердиң қудайы не талап етеди» (17:27) екенин үйретиўди буйырды. Өкинишке орай, бул «руўханий» бәлким Еробоам 1 тәрепинен Бетелде орнатылған алтын бузаў ибадатханасында хызмет еткен руўханий болған, ҳәм солай етип Қудайдың Нызамы не талап етеди екенин ҳеш кимге үйретиўге қәлемеген де, қәбилетли де емес еди.
Нәтийжеде, диний синкретизм жүз берди. «Олар Хожаға табынды, бирақ олар өзлериниң адамларынан ҳәр түрли адамларды бийик жерлердеги ибадатханаларда руўханий болыўға тайынлады. Олар Хожаға табынды, бирақ олар өзлериниң қудайларына да хызмет етти» (17:32-33), бул биринши буйрықтың тиккелей бузылыўы еди: «Мениң алдымда басқа қудайларың болмасын». Қудайға қарсы бас көтериў гүнакар синкретизмге алып келеди – сол ўақытта да, ҳәзир де.
Бүгинги күнде дүньяның көп мәмлекетлеринде биз диний синкретизмди – христианлық ҳәм пәрасатсыз динлердиң бирлесиўин көремиз. Не ушын? Себеби биринши буйрыққа қарсы бас көтериў. Басқа қудайлар толық алып тасланбады. Мысалы, пәрасатсыз қудайларға арналған фестиваллар яки мәўсимлик тойлар «дәстүрий» яки «этникалық» гүнакар тойларды даўам еттириўге рухсат бериў ушын «христианлаштырылды». Бул синкретизмниң жасырын гүнасы.
Биз не ислей аламыз
Биз өз өмиримизде синкретизмнен сақланыўымыз керек. Оның «толқын сыяқлы» тәсири бар. Бир әўладта қадаған етилген нәрсе келеси әўлад тәрепинен шыдамлылық пенен қабыл етиледи, ҳәм үшинши әўладта мәденияттың қабыл етилетуғын бөлегине айланады. Синкретизмниң терис тәреплери азырақ байқалады, ҳәм Хожаға қабыл етилмейтуғын әдет ўақыт өтиўи менен христианлар тәрепинен көбирек қабыл етиледи.
Келиң, таныс мысал алайық. Рождество сиз ушын нени аңлатады? Бул саўғалардың, Рождество тереклериниң, кешелердиң ҳәм безелген үйилердиң көпшилиги ме – ҳәм сондай-ақ Ийсаның туўылыўын тойлаў ма? Сиз синкретизмниң бир формасын әмелге асырып атырсыз ба?
Келиң, өз-өзмизге сөзлеримиз ҳәм әмеллеримиз балаларымызға, ақлықларымызға ҳәм исеними жоқ дос-яранларымызға нени билдиреди деп сорайық. Биз ҳақыйқат хабарын жиберип атырмыз ба, яки аралас ҳәм шатастырыўшы хабарды ма? Ийса Мәсихтиң туўылыўы ҳәм Инкарнацияның таң қалдыратуғын ҳақыйқаты мәдениятымыздың материализми менен бирлесип кеткен бе? Саўға бериў ҳәм байрам безеўлери өз-өзлигинен жаман болмаса да, бул тараўлардағы артықшалық «Иммануил» – «Қудай биз бенен» хабарын басып таслаўы мүмкин. Биз өз ойымызда анық болыўымыз керек, сонда биз келеси әўладқа таза ҳақыйқатты жеткере аламыз, ҳәм дос-яранларымызға ҳәм кәсиптеслеримизга анық гүўалық бере аламыз.
Синкретизмниң және бир мысалы – христианлықтың «табыс мәденияты» менен жасырын бирлесиўи. Шайтан «табыс синдромын» көп мәмлекетлердеги христианларды жоқ етиў ушын нәтийжели қолланған. Өзимизди «табыслы» етиў қәлеўимизди ақлаў аңсат. Мәдениятымыз былай дейди: «Егер сиз бай ҳәм дәўлетли болмасаңыз, сиз ҳеш ким емессиз, ҳәм ҳеш кимди тыңлағысы келеди?» Яки, «қанша көп ақшаңыз болса, сонша көп Хожаға бере аласыз». Ҳәм ҳәр түрли теле-ўағызшылар бизге «Қудай Өз балаларының денсаўлығы жақсы ҳәм бай болыўын қәлейди» дейди.
Бирақ 1 Тиметейге 6-да былай үйретиледи: «Бай болғысы келген адамлар сынаққа ҳәм тузаққа, ҳәм адамларды ҳалакатқа ҳәм жоқ болыўға алып баратуғын көп ақылсыз ҳәм зыянлы қәлеўлерге түседи. Себеби ақшаға болған муҳаббат барлық жаманлықтың тамыры» (6:9-10). Ҳәм бул аятлар тек ғана исеними жоқларға тийисли емес. 10-аяттың ақырына қараң: «Ақшаға қумсаған айырым адамлар ийманнан адасып, өзлерин көп қайғылар менен тесип өтти». Матта 6:24-те Ийса Қудай ҳәм материализмди араластырыў мүмкин емес екенин анық үйреткен: «Сизлер Қудайға да, Мамонға да хызмет ете алмайсыз». Биз қандай «қудайға» хызмет етип атырмыз?
Биз өз-өзмизге мына сораўларды бериўимиз керек: Мен қоңсыларыма, кәсиптеслериме, шаңарағыма қандай хабар жеткерип атырман? Мениң өмирим ушын қәлеўлерим ҳәм мақсетлерим исеними жоқ адамның қәлеўлери ҳәм мақсетлеринен қандай да бир басқаша ма? Балаларым ушын қандай умтылыўларым ҳәм мақсетлерим бар? Мениң финанслық қәўипсизликке итибарым ҳәм жеке мүлкке болған қәлеўим келеси әўладқа синкретизмниң аралас хабарын жиберип атыр ма? Мениң өмиримдеги синкретизмниң толқын сыяқлы тәсири келеси әўладқа қалай тәсир етеди?
Руўхый синкретизм жасырын ҳәм апатлы. Келиң, өмиримизде синкретизмнен сақланайық!
