Dawıttıń Ulına Hosanna!
Rabbimiz Isa Mesihtiń hám Onıń shákirtleriniń Zaytın tawında, Ierusalim qalasınıń shıǵısında jaylasqan taw qırında turǵanın kóz aldınıza keltiriń. Ol eki shákirtin jaqın jerdegi awıldan eshek balası menen eshek alıp keliwge jibergen edi, hám endi, úlken topardıń qorshawında, Ol sol eshek balasına minip qalaǵa qaray jaǵalap ketti. Birden bir adam «Hosanna!» dep qıshqırdı. Ekinshisi «Hosanna!» dep juwap berdi – hám keyin basqası, hám tez arada pútkil xalıq quwanısh penen qıshqıra basladı: «Dawıttıń Ulına Hosanna! Rabbimizdiń atı menen kelgenge bárekát! Joqarıda Hosanna!» (Matta 21:9 NKJV).
Bul qanday kórinis bolǵan bolıwı kerek! Bálkim biz, bir mániste, xalıqtıń kórgen ájayıp isleri ushın quwanǵan dawısın esite alamız (Luka 19:37)! Biraq bul waqıyalar Ierusalimde de sorawlar tuwdırdı, ol jerde kópshilik bolıp atırǵan waqıyalardı baqlap, «Bul kim?» dep oylandı (Matta 21:10).
Sol waqıttaǵı (ádette «Palm Sunday» dep atalatuǵın) topardıń tasqın emociyası haqqında oqıw júdá qızıqlı. Biraq, bálkim, bizde de sol sorawlar bar: Bul kim? «Nazaretten kelgen payǵambar Isa» (11-ayát) Dawıttıń Ulı bolıwı neni ańlatadı? Bul eń áhmiyetli soraw bolıp shıǵadı. Hátte, biz «Bul Dawıttıń Ulı kim?» degen sorawdı bergenimizde, Rabbimizdi maqtaw ushın kóplegen sebepler tabamız.
Tariyx
«Dawıttıń ulı» sóz dizbegi Eski hám Jańa Wásiyatlarda da ushırasadı. Eski Wásiyatta ol hárdayım Sulaymanǵa yamasa Dawıt patshanıń basqa tábiyiy ulına tiyisli. Jańa Wásiyat dáwirine kelip bul termin ádewir basqasha máni aldı. Mısalı, Mark 12:35 te Rabbimiz Isa Mesihtiń «Neshikke din alımları Mesihtiń Dawıttıń Ulı ekenin aytadı?» degenin ayttı. Bul din alımlarınıń, yevrey nızamı hám Jazıwlarında bilimlengen adamlar bolǵanınıń, «Dawıttıń Ulı» atın Mesihtiń, Mesihtiń atı menen teńlestirgenin kórsetedi. Olar Isanıń Mesih ekenine isenbedi, biraq olardıń bul termin haqqındaǵı túsinigi áhmiyetli edi. Matta 22 degi parallel úzindi Fariseylerdiń de bul táliymattı qabıl etkenin kórsetedi. Ol olarǵa sóylegende, Rabbimiz soradı: «‘Mesih haqqında ne oylaysız? Ol kimniń Ulı?’ Olar Oǵan ayttı: ‘Dawıttıń Ulı’» (42-ayát).
Joqarıda aytılǵanınday, Eski Wásiyatta Mesihti «Dawıttıń Ulı» dep naq sol sózler menen ataytuǵın hesh qanday siltemeler joq. Sonlıqtan, Bibliya oqıwshısı «Din alımları hám Fariseyler bul pikirge qayerden keldi?» dep sorawı múmkin. Juwap: Quday Mesihtiń nesilin Dawıt úyi menen baylanıstıratuǵın júdá bay wádeler berdi. 2 Samuel 7 degi bir úzindi bul deklaraciya ushın ájayıp baslanǵısh noqat bolıp tabıladı. Ol jerde Quday Dawıttıń ulı ibadatxananı quratuǵın adam bolatuǵının wáde etti. Bul Sulaymanǵa tiyisli edi; biraq Quday qosıp ayttı: «Men onıń patshalıǵınıń taxtın máńgilikke ornataman» (13-ayát), bul Sulaymandan ádewir úlken Patshanıń da kózde tutılǵanın ańlatadı.
Basqa payǵambarlıq siltemeler bul túsinikti kúsheytti. Zábúr 132 de Quday Dawıtqa bergen wádesin tastıyıqladı: «Men seniń taxtıńa seniń deneniń jemisin otırǵızaman … olardıń ulı da seniń taxtıńa máńgilikke otıradı» (11-12-ayátlar). Birneshe ayattan keyin biz «Dawıttıń múyizi» ósip, Maylanǵan, Mesih, «gúlleydi» (17-18-ayátlar) dep oqıymız.
Ishaya 9 da kelip atırǵan adam «Qudiretli Quday» dep ataladı hám «Dawıttıń taxtında» otıradı (6-7-ayátlar). Quday Ishaya 11 de Yesse, Dawıttıń ákesiniń tamırlarınan bir shaqap ósedi dep wáde etti. Keyin Yeremiya 23 te Quday «Dawıtqa ádillik shaqabın kóteremen; bir Patsha húkim súredi hám gúlleydi» (5-ayát) dep járiyaladı. Quday bul «ádillik shaqabınıń» «Dawıttıń Izrail úyiniń taxtında otıratuǵın adamı hesh qashan kem bolmaydı» (33:15,17) degen kepillikti alıp keletuǵının tastıyıqladı.
Bul hám basqa payǵambarlıq siltemeler Qudaydıń hárdayım Dawıttıń taxtınıń dawam etiwiniń, tek ǵana adamgershilik jolı menen emes, al messianlıq mániste kózde tutqanın kórsetedi. Áli kelmegen ullı Patsha, Qudaydıń Maylanǵanı, aqırında ádillik penen húkim súredi hám xalıqtıń Quday menen bolǵan qatnasıǵın qayta tikleydi. Bunnan tısqarı, bul Patsha Dawıttıń áwladınan boladı. Sonlıqtan din alımları hám Fariseylerdiń «Dawıttıń Ulı» atın messianlıq termin dep túsingenin túsiniw qıyın emes.1
Keliwi
Yevrey xalqı ushın, Mesih, Dawıttıń Ulı, bir kúni keledi dep iseniw bir basqa, hám Ol kelgende Onı tanıw basqa edi! Biraq, Rabbimiz Isanıń izbasarları Ol haqqındaǵı haqıyqattı kórdi hám isendi. Ol shınında da wáde etilgen Mesih, Dawıttıń taxtında otırıwǵa haqı bar bolǵan patsha Húkimdar edi.
Jańa Wásiyatta «Dawıttıń Ulı» termini tek ǵana Injillerde ushırasadı. Ol Rabbimiz Isaǵa tiyisli bolıp 14 ret – eki márte kámil! – qollanılǵan.2k Esleń, Bibliyada jeti sanı kámillikti yamasa tolıqlıqtı ańlatadı. Úsh Sinoptik Injil (Matta, Mark hám Luka) Onı «Dawıttıń Ulı» dep atasa da, bul patshalıq kózqaras ásirese Mattanıń teması bolıp tabıladı. Ol jerde Rabbimiz eń birinshi ayatta «Isa Mesih, Dawıttıń Ulı» dep tanısıtırıladı. Biz Mattanıń bir waqıtları Rim húkimetinde salıq jıynawshı bolıp islegenin eslewi múmkinbiz; biraq keyin, Rabbimiz onıń salıq ústeliniń qasınan ótip, «Maǵan er» degeninde, Matta «bárin taslap, ornınan turıp, Oǵan erdi» (Matta 9:9; Luka 5:27-28). Matta Sezardan da úlken húkimetke iye bolǵan Ustazdı tanıdı. Sonlıqtan, Mattaǵa Muqaddes Ruh patshanıń, Dawıttıń Ulı Injilin jazıw ushın qollanılǵanı júdá orınlı.
Matta adamlar Isanıń shınında da Dawıttıń Ulı ekenin oylaǵan jeti túrli jaǵdaydı jazadı. Dáslepki ekewi Onıń qudiretli ájayıp islerine baylanıslı. Matta 9 da eki soqır adam Oǵan rahm hám emlew ushın kelip, Onı «Dawıttıń Ulı» (27-ayát) dep shaqırdı. Matta 12 de Ol soqır, lál hám jın iylegen adamdı qalay emlegenligi haqqında aytıladı. Toparlar «Bul Dawıttıń Ulı bolıwı múmkin be?» (23-ayát) dep soradı. Olar kelip atırǵan Dawıttıń Ulı Mesihtiń bolatuǵının hám Onıń qudiretli hám qutqarıwshı islerdi isleytuǵının bildi (Ishaya 29:18-19, 35:4-5, 61:1 salıstırıń). Mattanıń injili adamlar Qudaydıń patshalıq bar ekenliginiń hám húkimetiniń bul dálillerin óz aralarında anıqlaǵanın kórsetedi.
Júdá áhmiyetlisi, Matta 12 de adamlar basshılarınıń sol húkimetten bas tartqan bólimi de bar. Fariseyler xalıqtıń bunday sóylegenin esitkende, olar «Bul adam jınlardı tek jınlardıń húkimdarı Beelzebul arqalı quwıp shıǵaradı» (24-ayát) dedi. Bul xalıq tariyxındaǵı qorqınıshlı sát edi. Birinshiden, olardıń bayanatı jek kóriwshilikke tolı. «Adam» sózi Jańa King Jeyms Versiyasında kursiv penen jazılǵan, bul Fariseylerdiń bul sózdi aytpaǵanın kórsetedi. Olar Isanı tek ǵana «bul adam» dep atap, Onı kemsitiwge hám Onıń húkimetiniń hár qanday pikirinen awlaq qılıwǵa urındı.
Bunnan tısqarı, emlew mújizesin biykar etiw múmkin bolmasa da, Fariseyler onı Shaytannıń kúshine baylanıstırdı. Olardıń dálili Rabbimiz túsindirgenindey (25-27-ayátlar) pútkilley mánissiz bolıp qalmastan, bunday bayanattı beriw arqalı olar ózlerin ayıpladı. Olar Qudaydıń isinen bas tartıp, Muqaddes Ruhqa háqarát etti (28-32-ayátlar). Sol waqıttan baslap, tek ǵana Onıń shın izbasarları Onıń tuwısqanları dep esaplandı (46-50-ayátlar).
«Dawıttıń Ulı» termininiń keyingi qollanılıwı Matta 15 te. Ol jerde bir basqa milletli hayal qızınıń jınnan qutqarıwǵa mútáj bolǵanı ushın Oǵan shaqırdı. Biraq, bul at basqa milletlilerge tiyisli emes. Dawıttıń Ulı sıpatında, Rabbimiz Isa yevrey Patshası,3 basqa milletlilerdiń emes, hám sonlıqtan Ol dáslep oǵan juwap bermedi. Sonıń menen birge, hayal Oǵan tek ǵana Rabbimiz sıpatında tabınǵanda, Ol rahm etip juwap berdi, qızın emledi hám ananıń úlken isenimin maqtaǵan edi (21-28-ayátlar).
Qosımsha Gúwalıq
Mattanıń Mesihti Dawıttıń Ulı dep ataytuǵın basqa tórt siltemesi Rabbimizdiń ómiriniń aqırına jaqın bir jerde toplanǵan. Ol Ierusalimge qaray barǵanda, eki soqır adam Oǵan qayta-qayta qıshqırdı: «Bizge rahm et, Ya Rabbiy, Dawıttıń Ulı!» (20:31). Bul esap Rabbimizdiń Dawıttıń Ulı sıpatında soqır adamlarǵa úshinshi emlewi ekenligi qızıqlı (Matta 9, 12, 21:14 esletpe).
Bul jaǵdayǵa baylanıslı basqa bir qızıqlı noqat, Mark hám Lukada tek bir soqır adam atalǵan: Bartimey atlı adam (Mark 10:47; Luka 18:39). Bul Mattanıń eki soqır adam haqqındaǵı esabı menen qarama-qarsı emes. Bartimey Mark hám Lukeniń oqıwshılarına jaqsıraq tanıs bolǵan bolıwı múmkin, sonlıqtan olar oǵan itibar qaratqan, ekinshi soqır adam da emlengen bolsa da. Yamasa, bálkim Muqaddes Ruh Mattanı eki adamdı da qosıwǵa baslaǵan, sebebi injildiń yevrey auditoriyasına baǵdarlanǵanlıǵı, Musa nızamına kóre hárdayım eki yamasa úsh gúwa bolıwı kerek, tek bir emes (Yekinshi Nızam 19:15).4 Sebebi ne bolsa da, biz Quday Ruhınıń barlıq jaǵdaylarda haqıyqattı jazǵanına isenimli bolamız.
Keyin biz Rabbimizdiń Ierusalimge saltanatlı kirgenine kelemiz, joqarıda qaralǵan (Matta 21:9). Toparlar Oǵan «Hosanna!» dep shaqırǵanda qanday ullı kórinis edi, bul «Bizdi házir qutqar!» degen mánisti ańlatadı. Shınında da, Ol olardı qutqarıw ushın kelgen edi – biraq bul sol waqıtta Óziniń patshalıq húkimetin ornatıw arqalı emes, al krest arqalı boladı. Biraq, adamlarǵa Oǵan bunday maqtaw beriw orınlı edi. Lukeniń injili Fariseylerdiń Rabbimizdiń sol patshalıq atın qabıl etiwine de qarsı bolǵanın aytadı. «Shákirtlerińizdi urısıń!» dep talap etti; biraq Ol adamlar únsiz qalǵanda hátte «taslar» da qıshqırǵan bolatuǵının juwap berdi (19:39-40).
Matta keyin ózgeshe názik sátti jazadı. Ierusalimge kirgennen keyin tez arada, Rabbimiz sawdagerler hám aqsha almastırıwshılardı quwıp shıǵarıw arqalı ibadatxananı tazaladı. Ol jerde soqırlar hám aqsaqlar Odan emleniw ushın keldi, hám balalar Onı qorshap alıp, «Dawıttıń Ulına Hosanna!» (21:15) dep qıshqırdı. Qanday jattıń ibadatxana kórinisi! Rabbimiz Óz húkimetinde barlıq nájisti quwıp shıǵarǵan edi, biraq Ol kúshsiz hám áhmiyetsiz kóringenlerdi rahm etip qabıl etti. Taǵı da xalıqtıń kúshli hám abıraylı basshıları Onıń húkimetinen bas tarttı, sebebi ruhaniyler hám din alımları Isanıń «Dawıttıń Ulı» dep atalǵanın esitkende ashıwlandı; biraq Ol bul kishkene balalardıń kámil maqtaw usınıp atırǵanın tastıyıqladı (15-16-ayátlar).
Biz Matta 22 de yevrey basshıları menen aqırǵı qarama-qarsılıqqa kelemiz. Aldınǵı bólimdegi waqıyalardan bir-eki kún ótkennen keyin, Rabbimiz ibadatxanaǵa qaytıp kelip, Fariseylerge soraw berdi: «‘Mesih haqqında ne oylaysız? Ol kimniń Ulı?’ Olar Oǵan ayttı: ‘Dawıttıń Ulı’» (42-ayát). Olardıń juwabı durıs edi. Olar Isanıń Mesih ekenine isenbeseler de, Mesihtiń Dawıttıń Ulı dep atalatuǵının moyınladı. Biraq, olardıń túsindirmesi tolıq emes edi, hám Rabbimiz Isa olardı onı qayta qarap shıǵıwǵa májbúr etti. Ol Zábúr 110:1 de Dawıttıń Mesihti «meniń Rabbim» dep atadı. Keyin Ol bul noqattı basım menen ayttı: «Eger Dawıt Onı ‘Rabbim’ dep atasa, Ol qalay onıń Ulı boladı?» (45-ayát). Bul Ishaya 11 degi payǵambarlıqqa sáykes keledi, ol jerde Mesih tek ǵana Yesseniń shaqabı emes, al Yesseniń tamırı da edi (1,10-ayátlar). Dawıttıń Ulı ullı Rabbimiz hám Ustaz da!
Rabbimiz Isanıń Óz xızmetiniń bul noqatına shekem Fariseylerge bul sorawdı beriw ushın kútkendigi tańqalarlıq. Sonıń menen birge, bul Onıń jerdegi ómirinde Dawıttıń Ulı sıpatındaǵı atı aqırǵı ret usınılǵan waqıt edi, hám sol waqıtqa kelip olar Onıń patshalıq talaplarınıń kóplegen gúwalıqların qarap shıǵıwı múmkin edi. Fariseyler Onıń kim ekenligi haqqındaǵı haqıyqattı tanıw ushın barlıq sebepleri bar edi. Biraq, olar Onıń shın talabın Oǵan qarsı jalǵan ayıplawǵa aylandırdı, Rim húkimdarına Onıń Sezarǵa qáwip ekenin ayttı (Luka 23:2). Bul olardıń tárepinen taza kúnshillik edi (Matta 27:18), sebebi sol basshılar tek ǵana óz orınları hám xalqı haqqında qayǵırdı (Yuhanna 11:48). Olardıń bas tartıwı adamlar Rabbimiz Isa Mesihtiń dańqı hám miyrimine kózlerin jumǵanda bolatuǵın jalǵız múmkin nátiyjeni kórsetedi. Sonıń menen birge, Onıń dańqı biykar etilse de jarqıraydı!
Bizdiń Házirgi Múmkinshiligimiz
Búgingi kúndegi isenimler hár bir milletten biriktirilgen, hám sonlıqtan Rabbimiz benen bolǵan qatnasımız Onıń Izrail úyi ústinen Dawıttıń Ulı sıpatındaǵı roli menen baylanıslı emes. Biraq, biz Onıń dańqınıń bul tárepin áli de qádirley alamız. Ashıw Kitabınıń aqırǵı bóliminde Rabbimiz Isa járiyaladı: «Men Dawıttıń Tamırı hám Áwladıman» (22:16). Esleń, Ishayanıń payǵambarlıǵı Onı dáslep Shaqap, keyin Tamır dep súwretlegen (Ishaya 11:1,10), biraq Jańa Wásiyat dáwirindegi biz ushın, Ol dáslep Tamır sıpatında usınıladı. Ol shınında da barlıq nárselerden aldın turadı.
Fariseyler sıyaqlı, bul dúnyada kúsh hám abıray izleytuǵınlar áli de Mesihtiń júreklerindegi húkimetinen bas tartadı. Bizdiń úlgimiz Mattanıń úlgisi bolsın: Keling, hár qanday kishi húkimetten bas tartayıq, Mesihtke sadıqlıǵımızdı bildireyik hám Oǵan eriyik.
ESLETPELEr
- Bibliyadan tıs basqa tariyxıy jazıwlar da yevrey pikiriniń bul másele boyınsha rawajlanıwın kórsetedi. Mısalı, «Sulaymannıń Zábúrleri» dep atalatuǵın áyyemgi poeziya kitabı bar, ol alımlar tárepinen eramızǵa shekemgi 1-ásirdiń ortalarında bir yamasa birneshe Qudaydan qorqatuǵın yevrey avtorları tárepinen jazılǵan dep esaplanadı. Sol qosıqlardıń birinde Izrail ústinen húkim súretuǵın kelip atırǵan Patshaǵa silteme bar, ol húkimdardı «Dawıttıń ulı» hám de «Mesih» dep ataydı. Quday ilham etken tekst bolmasa da, bul silteme «Dawıttıń ulı» termininiń Jańa Wásiyat dáwirinen de aldın messianlıq at sıpatında qollanılǵanın kórsetedi. [Derek: Sulaymannıń Zábúrleri. Sonıń menen birge, M. de Jonge (1989) tárepinen jazılǵan «Sulaymannıń Zábúrlerinde keleshekti kútiw» maqalasın da qarań]
- Mesihti Dawıttıń Ulı dep ataytuǵın 14 ayattan tısqarı, basqa eki silteme tabılıwı múmkin: biri Maryamniń kúyewi Yusuf haqqında (Matta 1:20); hám basqası Dawıt patshanıń tábiyiy ulı Natan haqqında (Luka 3:31).
- «Yevrey Patshası» termini de Mattanıń injilinde ózgeshe mániske iye. Tórt injildiń bári de bul atamanı Rabbimizdiń sudı hám krestke keriliwi menen baylanıstırsa da, tek ǵana Matta Óziniń jerdegi ómiriniń baslanǵıshınan baslap «Yevrey Patshası» sóz dizbegin kiritedi (Matta 2:2).
- Bul Mattanıń Galiley teńizi jaǵasındaǵı qábirlerde jasaytuǵın eki jın iylegen adamdı kórsetiwiniń sebebi bolıwı múmkin, al Mark hám Luka tek bir adamdı ataydı (Matta 8:28; Mark 5:2; Luka 8:27).
