Onıń tuwılıwı páklik penen, uzaq kresttiń kóleńkesinde hám ólim menen ushırasıw menen boldı, bul Onıń ata-babalarınıń miyrasınıń úmitlerin hám táǵdirin orınladı hám Ol bir kúni tolıq orınlaytuǵın Qudaydıń wádelerin tastıyıqladı.
Bálkim basqa hesh qashan biz shańaraq haqqında Rojdestvo máwsimindegidey kóp oylamaymız. Jańa tuwılǵan náreste bayramlarǵa jańa ruwx hám wáde bergende, bul biz ushın ádewir qımbatlı. Kóbinese biz sol náresteniń bolashaq múmkinshilikleri haqqında oylaǵanımızda, biz onıń kelip shıqqan ata-babalarınıń mánisine de teńdey qızıǵamız, ózimizge: «Onıń tariyxımız jaǵdayında miyrasımızǵa qosqan úlesi ne boladı?» – dep soraymız. Shákirt Matta da Isanıń ómiri haqqındaǵı óz gúrrińin jazıwdı baslaǵanda sonday oylarǵa batqan.
Isanıń shejiresi
«Isa Másihniń, Dawıttıń ulı, Ibrahimniń ulı, tuwılıw kitabı. Ibrahim Isaqtı tuwdı; Isaq Yaquptı tuwdı; Yaqup Yahuda hám onıń aǵa-inilerin tuwdı; Yahuda Tamaradan Fares hám Zerahtı tuwdı; Fares Hezrondı tuwdı; Hezron Ramdı tuwdı; Ram Amminadabtı tuwdı; Amminadab Nahshondı tuwdı; Nahshon Salmondı tuwdı; Salmon Rahabtan Boazdı tuwdı; Boaz Ruthtan Obedti tuwdı; Obed Jesseydi tuwdı; Jesse Dawıt patshanı tuwdı; Dawıt patsha Uriyanıń hayalı bolǵan hayaldan Sulaymandı tuwdı; Sulayman Rehoboamdı tuwdı; Rehoboam Abiyadı tuwdı; Abiya Asanı tuwdı; Asa Yehoshafattı tuwdı; Yehoshafat Yehoramdı tuwdı; Yehoram Uzziyanı tuwdı; Uzziya Jothamdı tuwdı; Jotham Ahazdı tuwdı; Ahaz Hezekiyanı tuwdı; Hezekiya Manassehni tuwdı; Manasseh Amondı tuwdı; Amon Josiyanı tuwdı; Josiya Yekoniyanı hám onıń aǵa-inilerin, olar Vavilonǵa alıp ketilgen waqıtta tuwdı: hám olar Vavilonǵa alıp kelingeninen keyin, Yekoniya Salathieldi tuwdı; Salathiel Zerubbabeldi tuwdı; Zerubbabel Abiudtı tuwdı; Abiud Eliakimdı tuwdı; Eliakim Azordı tuwdı; Azor Sadocdı tuwdı; Sadoc Achimdı tuwdı; Achim Eliudtı tuwdı; Eliud Eleazardı tuwdı; Eleazar Matthandı tuwdı; Matthan Yaquptı tuwdı; Yaqup Máryamniń kúyewi Yusufdı tuwdı, onnan Isa tuwıldı, Ol Másih dep ataladı ... Endi Isa Másihniń tuwılıwı mınaday boldı: Onıń anası Máryam Yusufqa nıkahlanǵan waqıtta, olar birge kelmesten aldın, ol Muqaddes Ruwx arqalı bala menen tabıldı.» Matta 1:1-18 KJV
Muqaddes Jazıwdaǵı «tuwdı» hám «tuwıldı» degen uzın dizimlerdi jeńil ótkizip jiberiw, yamasa olardı tolıq atlap ótiw, olarda mánisli nárselerden góre kóbirek ápiwayı nárselerdi tabıw qızıqlı. Hám olar bizdiń fantaziyamızdı Yunustıń gúrrińindegi úlken balıq yamasa Daniyeldıń ertegindegi arıslanlardıń qaharmanlıǵı sıyaqlı qızdırmasa da, olar Quday tárepinen ilhamlandırılǵan. Sonlıqtan, biz ózimizge mına sorawdı beriwimiz kerek: «Quday bul ayatlarda bizge neni ashıp kórsetiwdi qáleytini?» Barlıq Muqaddes Jazıwda mánis hám maqset bar, sebebi «bárshe Muqaddes Jazıw Quday tárepinen ilhamlandırılǵan hám paydalı» (2 Timotiy 3:16 NIV).
Másih haqqındaǵı payǵambarshılıq
Waqıt eramızǵa shekemgi 5-jıl átirapı edi hám ol Quday wáde etken Másihniń kútiliwi menen tolı edi, sebebi Daniyeldıń kestesi boyınsha 69 háptesi derlik tamamlanǵan edi:
Bunı biliń hám túsinin: Ierusalimdi qayta tiklew hám qayta qurıw haqqındaǵı párman shıqqannan baslap, Másih, húkimdar kelgenge shekem, jeti «jetilik» hám altmıs eki «jetilik» boladı (Daniyeldıń 9:25).
Jeti hápteden keyin 62 háptesi jıllar háptesi (hár biri 360 kún) bolıp, Artaxerxestiń pármanına shekem 483 jıldı quraydı. Jıl eramızǵa shekemgi 445-jıl edi.
Nisan ayında, Patsha Artaxerxestiń 20-jılında ... patsha maǵan: «Ne qáleysen?» – dedi ... Men patshaǵa juwap berip: «Eger patshaǵa jaqsa, meni Yahudiyadaǵı áke-babalarım jerlengen qalaǵa jiberiń, sonnan keyin men onı qayta qura alamın», – dedim ... Hám meniń Qudayımnıń meyrimli qolı meniń ústimde bolǵanı ushın, patsha meniń ótinishlerimdi qabıl etti (Nehemiya 2:1,4,8).
Másih Daniyeldıń payǵambarshılıǵı hám Nehemiyanıń hújjetine tiykarlanıp, óz xalqın Rim basqınshılıǵı hám húkimranlıǵınan qutqarıw ushın hár qanday waqıtta keliwi kútilgen edi. Matta Isanıń ata-babalarınıń bay miyrasın oylap, onda Isanıń aldınnan belgilengenligin hám Onıń táǵdirin kórdi, bul xalıqtıń kútkendey emes edi.
Shejire tolıq
Matta injili Jańa Testamenttı tórt grek sózi menen ashıladı, olar sózbe-sóz «Isa Másihniń jaratılıw kitabı» degen mánisti bildiredi. Olar Jaralıs 2:4-tegi jaratılıw esabatında qollanılǵan sózler menen birdey, Onı evrey tariyxı menen, olardıń eń ullı payǵambarı bolǵan Musanıń birinshi kitabında jazılǵanday, baylanıstıradı. Bul evrey tariyxıy baylanısı Mattanıń Isanı «Dawıttıń ulı, Ibrahimniń ulı» dep birden aytıwı menen kúsheytiledi, bul bizge Eski Testamenttaǵı bul ullı shaxslar menen baylanıslı ullı gúrrińlerdi esletedi. Dawıt olardıń eń ullı, eń súyikli patshası edi. Isa «Evreylerdiń Patshası» bolıp tuwıldı (Matta 2:2), tikenli táj kiyiwge arnalǵan. Ibrahim olardıń milletiniń patriarxı boldı, oǵan sol millettiń wádeleri Qudaydıń Ózi tárepinen berilgen edi, hám ol Qudayǵa bolǵan imanı óziniń birden-bir miyrasxorı Isaqtı qurban etiwden bas tartıwınan kúshlirek bolǵan adam edi. Sol wádelerdiń orınlanıw úmiti búgin Isanıń ekinshi keliwinde jatır, hám Ol Golgotada Qudaydıń Qońı sıpatında Isaqtıń (hám bizdiń) ornına kámil qurban boldı. Matta Isaqtıń ulı Yaquptı da aytıp ótedi, onıń atın Quday Izrailge ózgertken. Ol millettiń atı menen atalǵan, hám ol olardı Egipetke alıp barǵan, ol jerden Musa bir kúni olardı Qudaydıń kúshi menen hám dańqı ushın alıp shıǵadı. Isa bir kúni bizdi gúnaqarlıq tábiyatımızdan shıǵarıp, Óz patshalıǵına Yubiley jılında Óz dańqın bólistiriw ushın alıp kiredi. Hám bulardıń bári Mattanıń tekstiniń dáslepki eki ayatında esimizge túsedi!
Payǵambarlıq wádeleri
Matta 1-diń keyingi 16 ayatındaǵı Eski Testamenttaǵı shaxslardıń dizimi olardıń gúrrińleriniń yadları menen tolı – olardıń bári bul náreste menen baylanıslı, ol endi Betlehemdegi aqırda jatır. Biz bul evrey yadlar jolınan júrgenimizde, bul náresteniń miyrasınıń awırlıǵın seze baslaymız hám Onıń «Másih» (Matta 16:16) sıpatındaǵı mánisiniń bir belgisin alamız, bul «Maylanǵan» degen mánisti bildiredi. Olardıń oylarında, Qudaydıń Ibrahimge hám Izrail milletine bergen wádeleri orınlanıwǵa jaqın edi. Birinshiden, olar ullı milletke aylanadı:
Men seni ullı milletke aylandıraman hám saǵan báreket beremen (Jaralıs 12:2).
Ekinshiden, olar jerdi máńgi iyeleydi:
Házir sen jat bolǵan barlıq Kanaan jerin, men saǵan hám seniń áwladlarıńa máńgi múlk sıpatında beremen (Jaralıs 17:8).
Úshinshiden, olar Quday menen Óz xalqı sıpatında ayrıqsha qatnasıqqa iye boladı:
Men Óz kelisimimdi Ózim menen seniń hám seniń áwladlarıń arasında máńgi kelisim sıpatında ornataman, kelip atırǵan áwladlar ushın, seniń Qudayıń hám seniń áwladlarıńnıń Qudayı bolıw ushın (Jaralıs 17:7).
Bul wádeler Másih tárepinen Onıń krestke qadaqlanıwınan aldın orınlanbaǵanı úmitsizlikke sebep bolmawı kerek, bálkim Onıń qaytıp keliwine úmit bolıwı kerek.
Men nızamdı yamasa payǵambarlardı biykar etiw ushın keldim dep oylamańlar: Men olardı biykar etiw ushın emes, bálkim orınlaw ushın keldim (Matta 5:17).
Aqırındaǵı burılıs
Isanıń ata-babalarınıń bul uzın dizimi, biraq, ózgeshe burılıs penen juwmaqlanadı: «Yaqup Máryamniń kúyewi Yusufdı tuwdı, onnan Isa tuwıldı» (Matta 1:16). Nege ádetiy hám kútilgen «... hám Yaqup Yusufdı tuwdı, ol Isanı tuwdı» emes? Bul Qudaydıń qátelik joq Sóziniń tańqalarlıq anıqlıǵın kórsetetuǵın kishkene detallardıń biri. Matta bizdi Másihniń tuwılıwında jańa ashıw ushın tayarlaydı, onı ol 18-ayatta tolıǵıraq túsindiredi – Yusuf shınında da Isanıń tábiyiy ákesi emes, bálkim tek Onıń asırap alǵan ákesi:
Onıń anası Máryam Yusufqa nıkahlanıwǵa wáde etilgen edi, biraq olar birge kelmesten aldın, ol Muqaddes Ruwx arqalı bala menen tabıldı (Matta 1:18 NIV).
Matta bizge bul Isanıń, shınında da, perishten tuwılǵan Dawıttıń miyrasxorı ekenligi haqqındaǵı haqıyqattı birden jetkizedi – shın adam, biraq sonday-aq «Immanuel», bul «Quday biz benen» degen mánisti bildiredi.
Endi tıńla, Dawıt úyi! ... Sonlıqtan Rabbi Ózi sizge belgi beredi: Perishte bala menen boladı hám ul tuwadı, hám onı Immanuel dep ataydı (Yesaya 7:13-14).
Yesaya keyinirek járiyalaydı,
Ol Dawıttıń taxtında hám Óz patshalıǵı ústinen húkimranlıq etedi, onı sol waqıttan baslap hám máńgi ádillik hám tuwrılıq penen ornatıp hám qollap-quwatlap turadı (Yesaya 9:7).
Isa Jesseydiń «tamırınan» shıqqan «Búdaq» (Matta 1:6), ol «miywe beredi» (Yesaya 11:1). Bul quwanısh, úmit hám bayram máwsimi, sebebi Yeremiya Ol haqqında wáde etedi,
«Kúnler keledi», – dep járiyalaydı Rabbi, «Men Dawıtqa ádil Búdaq, aqıllı húkimranlıq etetuǵın hám jerde ádil hám durıs islerdi etetuǵın Patsha kóteremen. Onıń kúnlerinde Yahuda qutqarılǵan boladı hám Izrail qáwipsizlikte jasaydı. Onıń atı mınaday ataladı: Rabbimiz bizdiń Ádilligimiz» (Yeremiya 23:5-6).
Bul jańa tuwılǵan náreste, onıń evrey shejiresi Matta tárepinen minnetsiz dep járiyalanǵan, tek Qudaydıń wádeleri bir kúni orınlanatuǵın agent bolıwǵa arnalǵan ǵana emes, bálkim Muqaddes Jazıwlar aldınnan aytqan hám Quday jaqında «Patsha» hám «Rabbi» dep maylaytuǵın Zatı. Hátte Onıń atında da bay tariyx, tereń mánis hám ullı áhmiyet bar.
Ol Ul tuwadı, hám sen Oǵan ISA atın beresiń, sebebi Ol Óz xalqın gúnalarınan qutqaradı (Matta 1:21).
Isanıń atı
Iesous (Isa) grek tilinde evrey Yehoshua sóziniń mánisin bildiredi, ol Yoshua (Joshua) dep qısqartılǵan hám keyinirek Yeshua (Isa) bolıp rawajlanǵan. Yoshua hám Yeshua da birinshi ásirde keń tarqalǵan atlar edi, hám olardıń uqsaslıǵı hám ulıwma kelip shıǵısı Isanıń keliwiniń basqa maqsetin tabıwǵa ishara – Óz xalqın Qudaydıń wáde etilgen Patshalıǵına alıp keliw, Joshua Qudaydıń xalqın ózleriniń Wáde etilgen jerine alıp kelgendey – «sút hám bal aǵıp turǵan» jerge (Sanlar 13:27).
Biz Yoshua (Joshua) hám Yeshua (Isa) atların bunnan da tolıǵıraq bóleklegenimizde, biz Isanıń keliwindegi eń sońǵı maqsetti ashıp kórsetiw ushın birikken eki bólek sózdi kóremiz. Yeho, Yo hám Ye bári YHWH, Qudaydıń atınıń qısqartılǵan túrleri, sonsha muqaddes bolǵan, hesh bir taqıwalı evrey onı dawıslap aytpas edi. Evrey Shua yamasa grek Sous «járdem sorap shaqırıw» degen mánisti bildiredi, bul evrey Yasha feyiline uqsas sóz, ol «qutqarıw» degen mánisti bildiredi. Bul Mattanıń Isanıń nege sonday atalǵanın ashıp kórsetkende joǵaltpaǵan sóz baylanısı:
Sen Oǵan Isa atın beresiń, sebebi Ol Óz xalqın gúnalarınan qutqaradı (Matta 1:21).
Toqtap, oylań
Biz bul bánt bayram máwsiminde «Rojdestvonıń haqıyqıy mánisi» haqqında oylaw ushın toqtaǵanımızda, bálkim Matta 1:1-21-di qayta oqıwımız kerek. Muqaddes Jazıwlar bizge Onıń kelip shıqqan ata-babalarınıń mánisin esletsin hám Onıń tuwılıwın aldınnan kórsetken payǵambarshılıqlar haqqında xabar bersin. Sol ashıwlarǵa bolǵan tańlanıw, súyispenshilik, minnetdarshılıq hám «Evreylerdiń Patshası bolıp tuwılǵan Zatı» na ibadat etiw ushın dizbelerimizge túsirsin.
Hár qashan biz Rojdestvo tereklerin kórsek, qosıq tıńlasaq yamasa sawǵa orasaq, biz aqırdaǵı náresteni kórip, «dúnyanıń gúnasın alıp ketetuǵın Qudaydıń Qońın» (Yuxanna 1:29) kóre alamız. Tek sonnan keyin biz quwanıshqa bólenemiz, sebebi jerdegi ómirimizdiń jaǵdaylarına qaramastan – hám tek Isa Másihke ráhmet – bul úmitke tolı hám Quwanıshlı Rojdestvo, hám Ol bizdiń eń qımbatlı sawǵamız.
