Duwa etiwshi adam hám Háriyketler kitabındaǵı dáslepki isenimler

Búgingi kún ushın duwa

Injildegi barlıq duwalardı oqıw paydalı hám qıyın jumıs. Biraq, bul maqalada biz Rabbımız Isa hám dáslepki isenimlerdiń duwalarına itibar qaratamız.

Luka injili Rabbımız Isanı Onıń insaniyeti hám bizdiń kámil úlgimiz, duwa etiwshi Adam retinde súwretleydi. Háriyketler kitabı Másihniń úlgisi qanday úlken tásir etkenin kórsetedi, sebebi Ol endi bir jámáátke, shirkewge, yaǵnıy Oǵan tartılǵan isenimlerge iye. Olar Másihni Odan bas tartqan sol dúnyada kórsetiwshi hám Onıń qásiyetlerin hár túrli jollar menen kórsetiwshi adamlar. Basqasha aytqanda, Rabbımız Isa Másih aspanǵa kóterilgen, bul jerden joq bolǵan bolsa da, barlıq haqıyqıy isenimler Onı bul jerde jerde kórsetedi. Bunıń ushın olar Másih jerdegi xızmeti dawamında Atasına súyengenindey, Oǵan súyeniwi kerek.

Háriyketlerdi úyreniw paydalı, ruwxlandırıwshı hám qıyın – hám ol duwalardıń qabıl etilgen kóplegen jaǵdayların beredi. Injillerdegi Óz úlgisi menen Rabbımız duwaǵa baylanıslı standartlardı belgiledi. Ol hár bir másihshi ushın úlgi, sonday-aq bizge sabaq beriwshi Oqıtıwshı. Biz ózimizge Pawıldıń Másihke ergenindey, oǵan eriwge shaqırıǵın da esletiwimiz kerek (1 Korinflilerge 11:1).

Jerdegi duwa etiwshi Adam

Rabbımız Isanıń, ásirese Luka injilindegi úlgisi barlıq isenimlerge hárdayım «duwa etiwge hám úmitsizlenbewge» (Luka 18:1 ESV) kóplegen túsindiriwler beredi. Luka «duwa etiw» (grekshe: proseúchomai) sózin Másihke baylanıslı toǵız ret qollanǵan, hám Ol Rabbımız duwa etken jeti arnawlı jaǵday ushın sonday etken (3:21, 5:16, 6:12, 9:18,28-29, 11:1, 22:41,44). Bul jaǵdaylar Rabbımız Isanı Óz máplerine shın júrekten qaraytuǵın, hárdayım Qudayǵa súyeniwshi adam retinde kórsetedi. Olardı kórip shıǵayıq.

Insan tariyxında birinshi ret Quday bul jerde basqasha, toba etiwge mútáj bolmaǵan Adamdı kórdi, Yahya shomıldıırıwshı múráját etkenlerge qaraǵanda. Biraq Isa Yahyanıń toba etiwge shaqırıǵına juwap bergen barlıq adamlarǵa qosıldı, sebebi biz «búkil xalıq shomıldırylǵanda ... Isa da shomıldıryldı; hám Ol duwa etip turǵanda, aspan ashıldı. Hám Muqaddes Ruh kepter sıyaqlı deneli túrde Onıń ústine tústi» (3:21-22 NKJV) dep oqıymız. Quday Isanıń duwasına juwap beriwge razı boldı hám aspanlardı ashıw, Muqaddes Ruhtı jiberiw hám «Sen Meniń súyikli Ulımsıń; Senen men razıman» (22-ayat) dep aytıw arqalı Óz quwanıshın tastıyıqladı. Bul máńgilik Qudaydıń jerde burın hesh qashan bolmaǵan usılda Ózin ashıp kórsetken birinshi jaǵdayı edi: Ata Ulına sóyledi, hám Muqaddes Ruh aspannan túsip, Ul menen – etke aylanǵan Sóz hám Adam, Másih Isa menen birleskenin kórsetti.2

• Rabbımız Isa Ózine kelgen kóplegen adamlar arasında úlken emlew múǵjizaların islegeninen keyin, biz Onıń duwa etiw ushın shólge ketkenin oqıymız (5:15-16). Ol adamnıń maqullawın izlemedi. Bunıń ornına, bul Adam Qudayǵa súyendi, sebebi Ol Onıń erkini orınlaw ushın kelgen edi (Yuhanna 4:34).
• Diniy basshılar Onı biykarlay baslaǵanda, Rabbımız Isa Óz missiyasın shákirtlerdi shaqırıw hám jiberiw arqalı keńeytti: dáslep On eki, keyin Jetpis. Ol olardıń birin de saylawdan aldın pútkil bir túndi duwada ótkerdi (Luka 6:12-13). Bul súyeniwshi Adamnan úyrenetuǵın kóp nárse bar!
• Rabbımız basqa bir jaǵdayda duwa etip turǵanda, Onıń shákirtleri Oǵan qosıldı (9:18). Onıń kámil úlgisi olardı tań qaldırǵan bolıwı kerek, sonlıqtan Ol olardan: «Sizler Meni kim dep aytasızlar?» dep soradı. Pyotr: «Qudaydıń Másihi» (20-ayat) dep juwap berdi. Sol waqıtta evrey basshıları Rabbımızdı biykarladı, biraq isenim Onı Qudaydıń tańlawı retinde tanıdı hám qabıl etti.
• Rabbımız tawda duwa etip turǵanda, «Onıń júziniń kórinisi ózgerdi, hám Onıń kiyimleri aq hám jıltıraǵan boldı» (28-29-ayatlar). Bul bólimdegi «segiz kún» Onıń ishinde kórsetilgen jańa tártipti bildiredi.
• Keyinirek biz Rabbımız Isanıń belgili bir jerde duwa etkenin oqıymız. «Ol toqtaǵanda ... Onıń shákirtlerinen biri Oǵan: ‘Rabbım, bizge duwa etiwdi úyret, Yahya da óz shákirtlerine úyretkenindey’» (11:1-2) dedi. Rabbımız sonday etti, hám Onıń duwası biz álbette erise alatuǵın úlgi. Bul duwanı aytıw dástúr bolmawı kerek, sebebi búgin bizde shákirtlerde sol waqıtta bolmaǵan imkaniyat bar: Muqaddes Ruhtıń ishinde jasawı. Ol bizdi basqaradı, járdem beredi hám biz ushın shapaat etedi (Rimliklerge 8:26-27).
• Getsemane baǵında («may sıǵıw orayı» degen mánisti bildiredi) Rabbımız «tizlenip duwa etti» (Luka 22:41). Ol kresttegi bolajaq azaplardı, ásirese úsh saatlıq qarańǵılıqtı kútip, úlken qıyınshılıqta edi. «Onıń teri úlken qan tamshıları sıyaqlı boldı,» hám «Ol jánede shın júrekten duwa etti» (44-ayat). Isa, bizdiń kámil úlgimiz, Atanıń erkine boysındı. Biz Onıń kresttegi azap jolında Oǵan ere almaytuǵınımızdı túsinemiz, biraq biz Atanıń erkine ıqtıyarlı túrde boysınıwımız kerek.
• Luka Másih duwa etken basqa jeti jaǵdayǵa baylanıslı altı túrli feyildi qollanǵan. Olar Onıń jerde shákirtleri menen birge bolǵan waqıtların, krestte ólgenin, hám Onıń tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi menen baylanıslı. Bul jaǵdaylar hám terminlerdi biz tómendegishe keltiremiz:

Duwa etiw – Shın súyeniw menen aspanǵa qarap, Ol nanlardı duwa etti (9:16).

• Maqtaw – Ol evrey basshıları Onı Másih retinde biykarlasa da, Óz Atasın maqtaǵan (10:21).
• Minnetdarshılıq bildiriw – Ol bunı sońǵı Paskada etti (22:17).
• Duwa etiw (sózbe-sóz: jalbarıw) – Rabbımızdıń Pyotr ushın shapaat etiwinde, ol Onı biykarlawdan aldın (32-ayat).
• Sóylew – «Isa ayttı,» Atasına sóylep, Óz dushpanları ushın shapaat etip (23:34).
• Tapsırıw – Jerdegi jumısın tamamlaǵannan keyin Ol jeńisti járiyaladı, «dawıslı dawıs» penen sóylep; hám keyin Ol ózi ushın duwa etti, «Ata, Seniń qolıńa men tapsıraman Ruhımdı» (23:46 JND).
• Duwa etiw – #1 astında aytılǵan sol feyil, Másih tirilgennen keyin qollanıldı. Emmaustan kelgen eki shákirt penen birge bolǵanda, Rabbımız nanlardı sindiriwden aldın Qudaydı duwa etti (24:30). Keyin, aspanǵa ketip atırǵanda, Ol duwa etti shákirtlerdi (50-51-ayatlar). Olar Qudaydı duwa etiw3 arqalı juwap berdi (53-ayat).
• Luka injili «duwa etiwshi Adamnıń» eki tárepleme hám tolıq gúwalıǵın (2x7) kórsetedi.

Háriyketlerdegi duwanıń birinshi jaǵdayı

Aspanǵa kóteriliwinen aldın Rabbımız Óz shákirtlerine Ierusalimde qalıwdı buyırdı (Háriyketler 1:4), hám olar kúsh alatuǵının wáde etti (8-ayat). On bir adam Rabbımız Isa aspanǵa kóterilgen Zaytun tawınan qaytıp keldi hám joqarı bólmege kirdi, ol jerde olar óz hayalları hám Rabbımızǵa jaqın basqa isenimler menen birge edi (1:13-15). Shákirtlerdiń boysınıwı hám súyeniwi atap ótiwge arjıydı, sebebi olar aspandaǵı Rabbımızdıń wádesin orınlawın kútip turǵan edi. Bul kontekstte bir qatar jaǵdaylar atap ótilishi múmkin:

• «Joqarı bólme» (NKJV) bálkim olar Rabbımız benen Paskanı bayramlaǵan jerge silteme bolıwı múmkin.
• Olar sol jerge «shıqtı» hám sol jerde qaldı.
• «Olar barlıǵı dawam etti» (sózbe-sóz, «shıdamlılıq kórsetti») hám bul birgelikte, bir awızdan boldı, sebebi olar shın júrekten Qudayǵa súyendi. Olardıń súyeniwi on kún dawamındaǵı úzliksiz duwada kórsetildi,4 onnan keyin Muqaddes Ruh túsip keldi.
• Bul jámáát shama menen «120 adamnan» ibarat edi. On bir adam birinshi bolıp kórsetilgen, keyin bir neshe «hayallar, hám Isanıń anası Maryam.» Maryamǵa sońǵı siltemede Luka onı «Qudaydıń anası» yamasa «aspan patshası» dep atamaǵanın esletip ótiń – Injilde oǵan hesh qashan sonday atlar berilmeydi.
• Hayallar, sonıń ishinde tul hayallar, Luka jazbalarında zárúrli rol oynaydı. Háriyketler 1-bólimde bolǵan hayallar haqqında oqıw qanday jaqsı, kóplegenleri erleriniń jumıslarına qosıldı, Sara burınǵı waqıtlarda etkenindey (Evreylerge 11:11, Háriyketler 4:1-4,16-25 qarań).

Háriyketlerdegi duwa haqqında ayırım detallar, sonıń ishinde juwaplar

Grekshe Jańa Testament duwa ushın jeti túrli túbir sózdi qollanadı, olardıń kópshiligi feyil túrinde hám ayırımları atlıq túrinde. Luka olardıń bir neshesin Háriyketlerde qollanǵan, shama menen 30 ayat duwaǵa silteme beredi. Rabbımızdıń óz úlgisi, ásirese Luka injilindegi duwa etiwshi Adam retinde, biz Rabbımızdıń burın aytqan sózlerin esimizde saqlawımız kerek, «Mende qalıń, hám Men sizlerde. Shax ózinen jemis bere almaydı, eger ol júzimge qalsa; sonday-aq sizlerde, eger sizler Mende qalıńlar. Men júzim sarmawıǵıman, sizler — putaqlar. Kim Mende qalsa, Men de onda qalsam, ol kóp miywe beredi; sebebi Mensiz sizler hesh nárseni isley almaysızlar» (Yuhanna 15:4-5 NASB). Alla menen bunday jaqın qarım-qatnas hám Oǵan súyeniw – Onda dawam etiw yamasa qalıw – shın namazda kórinedi hám ol arqalı tastıyıqlanadı yamasa kúsheytiledi. Mısalı ushın, Elshiler 9:11 de Sauldiń namaz etip atırǵanı jazılǵan, bul onıń dinge kirgenge shekemgi dástúriy namazlarınan keskin parq etkenligin bildiredi. Shınında da, Elshiler kitabı ǵana namaz etiwshi5 adamlar haqqında, olar Másihniń úlgisine erip atır. Namazlardıń qansha tez juwap berilgenligin atap ótiw tańqalarlıq, bul múminlerdiń Rabbı menen jaqın qarım-qatnasta jasap atırǵanın kórsetedi. Juwap kútiwimiz Rabbı menen qarım-qatnasta emesligimizdi ańlatpaydı, sebebi Pawl úsh márte namaz etkeninde (2 Korinfliler 12:9) bunı basnan keshirgen. Biraq, boysınbawshılıq bolǵanda (Nasiyatlar 28:9) bul jaǵday bolıwı múmkin.

Aspen Menen Jer Arasındaǵı Baylanıslar

Elshiler kitabındaǵı kóplegen mısalardı kórip shıǵıp atırǵanımızda, Luqanıń Injilindegi Másihniń úlgisine itibar qaratayıq. Eki kitaptan da kóp nárse úyrenip, biz aspan menen jer arasındaǵı – dańqlanǵan Másih penen jerdegi Onıń namaz etiwshi xalqı arasındaǵı jańa baylanıslardı kóremiz.

• Ierusalimdegi Baslanıw: Namaz Benen Belgilengen

Másihniń aspanǵa kóterilgeninen keyingi on kúnlik namazlar (Elshiler 1) aspanınan Muqaddes Ruhtıń keliwi menen juwap berildi (2:1-4). Yahudanıń ornına durıs adamdı tabıw ushın etilgen namazlar (1:24) olar qura taslaǵannan keyin (26-ayattı qarań), Áyyemgi Wásiyat ádetine muwapıq juwap berildi. Biraq, Muqaddes Ruhtıń kelgeninen keyin qura taslawdıń basqa jaǵdayları jazılmaǵan. Sonlıqtan, múminlerdiń qura taslawı ushın hesh qanday sebep joq,6 sebebi ilahiy Shaxs, Muqaddes Ruh, olarda jasaydı hám kerekli basshılıqtı beredi. Náresteniń úzliksiz dem alıwı onıń jaqsı densawlıǵın kórsetkenindey, bul jańa jámiyetiniń abadanlıǵı onıń úzliksiz namaz arqalı óziniń joqarıdaǵı Rabbına súyeniwi menen anıqlanıwı múmkin (2:42). Bunday namazlar apostoldiń táliymatınan, qarım-qatnasınan hám nan sindiriwdenajıratıla almaydı, sebebi namaz aspanındaǵı Rabbımız benen qarım-qatnasta basdan keshirilgen bul imtiyazlardan lázzet alıw ushın ajıralmas bólek.

Paralitiktiń emleniwi aspanındaǵı Másih penen bul baylanıstı tańqalarlıq túrde kórsetti, geypara diniy hám siyasiy basshılar bul dálilge qarsı shıqqanına qaramastan. Sonlıqtan, múminler bir awızdan batırlıq hám aspanınan tastıyıqlaw ushın namaz etti (4:24-30). Bul ózgeshe belgi menen juwap berildi, olar batırlıq, miyrim hám arnawlı kúsh aldı (31,33-ayatlar). «Sizdiń muqaddes7 Qulıńız Isa» atı atap ótilgenine itibar beriń (27,30-ayatlar NKJV). Allanıń Qulı sıpatında Másih Yahudiy basshıları tárepinen biykarlaw etilgen edi. Biraq, házir aspanında Ol haqıyqıy Qul bolıp qaladı, belgiler hám moǵjızalar menen hám Onıń aspanındaǵı xızmetiniń basqa dálilleri menen miyrimde háreket etedi. Elshiler dáwirinde aspanınan háreket etken Másih, búgin de sonday isleytuǵın Sol. Ol birdey usıllardı qollanbawı múmkin, biraq Ol ele de Óz xalqınıń namazlarına juwap beredi.

Elshiler bunı túsinip, keyingi sınaqlar kelgende olar namazda hám Sóz xızmetinde dawam etiwdiń zárúrligin atap ótti (6:4). Jeti diyakonlardı saylaw hám tayınlaw namaz benen birge boldı, bul keyingi bereketler menen juwap berildi (6-7-ayatlar). Qarsılıqlar da dawam etti, sebebi Stefan birinshi shahıyt boldı. Biraq, onıń taslanıp atırǵanda aspanındaǵı Rabbı Isaǵa etken namazı (7:60) ózgeshe túrde juwap berildi: Tarsuslı Sauldiń dinge kiriwi (Elshiler 9).

• Samariyaǵa Keńeyiw, Sonıń Menen Birge Namaz Benen Belgilengen

Saul qutqarılǵanǵa shekem, Jazıwda Samariyalılardıń Muqaddes Ruhtı8 alǵanı menen baylanıslı juwap berilgen namaz jazılǵan (8:15-17). Biraq, sıyqırshı Simonniń Piterden ózi ushın namaz etiwdi sorawı juwap berile almadı, sebebi Simon haqıyqıy múmin emes edi (21-ayat). Damashq jolında Rabbı Isa menen ushırasqan Tarsuslı Saul namaz etip atırǵan edi, endi diniy Yahudiy sıpatında emes, al Másihtegi jańa tuwılǵan náreste sıpatında, hám onıń namazları juwap berildi (9:11-18). Sol waqıtta Piter Tabita ushın namaz etti hám ol qayta tirildi (40-ayat). Keyinirek, Piterge Allanıń patshalıǵınıń esigin basqa milletlerge ashıw kerek boldı (Matta 16:19), bul da múminlerdiń namazları hám aspanınıń juwabı nátiyjesinde boldı, Korneliusniń boysınıwı hám Piterdiń basqa milletli úyge barıwǵa razılıǵı kórsetilgenindey (10:2,4,9,30-31, 11:5). Herod Piterdi qamaqqa alıp, onı óltiriwdi niyet etkeninde, kóplegen adamlar namazda edi (12:5,12). Bul namazlar olardıń kútkennen de artıq moǵjızalı túrde juwap berildi (Efisliler 3:20-dı qarań) – Rabbı Matta 7:7-8 de wáde etken nárse orınlandı.

• Namaz Pawldıń Xızmetin Sipatladı

Pawldıń xatların oqıǵanımızda, onıń xızmeti kóp namaz benen birge bolǵanın úyrenemiz. Elshiler kitabında birneshe jaǵdaylar jazılǵan hám olar tómendegishe qısqasha bayanlanıwı múmkin:

• Antioxiya jıyını Pawl hám Barnabasniń háreketleri hám olardıń keyingi missiyası menen namaz hám oraza tutıw arqalı birlesken (13:2-3).
• Muqaddes Ruh tárepinen saylanǵan aǵayınlardı tayınlaw apostollıq húkimet penen birge, apostollar hám barlıq qatnasıwshılar atınan namaz hám oraza tutıw menen islendi (14:23).
• Pawldıń ekinshi missiyalıq saparı dawamında, kóriniw arqalı qosımsha basshılıq berildi, yaǵnıy namaz etiwshi Makedoniyalı er adam (16:9).
• Bul apostoldı hám onıń joldasların Filippidegi namaz etiwshi hayallar toparına alıp keldi (13,16-ayatlar). Bul jerde juwap berilgen namazdıń basqa bir mısallı bar, biraq adamnıń kútkennen basqasha bolıwı múmkin, sebebi Pawl hám Silas túrmege túsip qaldı. Biraq, Alla bunı túrme qaraqshısı hám basqalar qutqarılıwı ushın ruqsat etti.
• Túrmede Pawl hám Silas yarım túnde namaz etip hám qosıq aytıp atırǵan edi (25-ayat). Olardıń namazları birneshe moǵjızalarǵa alıp keldi, sonıń ishinde túrme qaraqshısı hám onıń úy-ishiniń dinge kiriwi.
• Pawldıń úshinshi missiyalıq saparınıń aqırına jaqın, biz onıń Efesli aǵayınlar menen (20:36) hám Tirdegi jıyın menen (21:5) birge namaz etkenin oqıymız.
• Pawl basqa milletler arasındaǵı xızmetin baslamastan aldın ibadatxanada namaz etip atırǵan edi (22:17).
• Hátte úlken qıyınshılıq hám jaqınlasıp atırǵan keme apatı ortasında da, Pawl óziniń namazları hám shúkirshiligi sebepli ruwxlandırıwshı edi (27:23-35).
• Pawldıń Rimge baratuǵın jolında Maltada jańa moǵjızalar boldı, sonıń ishinde jılan shaqqannan keyin óziniń emleniwi. Injil burın bul atawǵa alıp kelinbegen edi, sonlıqtan Pawldıń saparı Allanıń jumısı ushın jańa aymaqtı ashtı. Rabbı Shirkew dáwiriniń basında Ierusalimde islegenindey, Ol emlewler isledi, biraq bul jaǵdayda olar Pawldıń namazına juwap boldı (28:8).
• Elshiler Kitabındaǵı Namaz Haqqında Juwmaqlawshı Pikrler

Biz Pawldıń Elshiler kitabındaǵı barlıq namazlarına juwap berilgenin bayqaymız, geyde kútkennen basqasha usıllar menen bolsa da. Tiri Allanıń Shirkewi Rabbı tárepinen járiyalandı (Matta 16:16,18), hám ol basladı duwa menen (Elshiler 1-2) hám dawam etti Elshiler kitabında súwretlengen dáwir boyınsha aspanlardaǵı Máshihe tayanıw menen. Duwa Rabbimiz kelgenshe barlıq múminlerdiń ómirine tán bolıwı kerek.

Bunnan tısqarı, Elshiler kitabı Máshihtiń úlgisi múminlerge qalay tásir etkenin kórsetedi, óytkeni olar Oǵan sadıqlıq hám minnetleniw menen, duwa etiwshi xalıq sıpatında – duwa etiwshi er adamlar hám hayallar sıpatında ergen. Duwa Rabbimizdiń gózzal atı menen tıǵız baylanıslı, «sol ullı at penen sizler atalaǵan» (Yaqub 2:7). Bul at – «ullı» (JND), «múnásip» (KJV) hám «ádil» (NASB) dep súwretlengen – hárdayım bizdiń ayrıqsha itibarımızda bolıwı kerek. Duwa teması menen baylanıslı, «shaqırıw», «jalbarıw», «múráját etiw» yamasa «familiya beriw» (grekshe: epikaléo) feyli Elshiler kitabında 21 (3x7) ret ushırasadı.

Juwmaqlap aytqanda, dushpan haqıyqıy duwaǵa turaqlı túrde hújim etetuǵının hám oǵan jalǵan nárselerdi oylap tabatuǵının bileylik, bul duwanı dástúrge, bos qaytalawǵa yamasa jeke adamlardıń ózin joqarı kóteriw quralına aylandırıw boladı. Shaytan sonday-aq duwanı kózge kórinetuǵın dúnyaǵa tiyisli tásirler yamasa ámeliyatlar menen baylanıstırıwǵa háreket etedi – bul dúnyadan biz uzaq turıwımız kerek. Rabbimizge hám Onıń úlgisine jabısıp, Shaytannıń taktikaları yamasa ámeliyatları tásirinde bolmayıq.

Juwmaqlar

1. Yoxanna Ruhtıń Onıń ústinde qalǵanın (Yoxanna 1:33) atap ótti, sebebi Rabbimiz Isa bunıń ushın múnásip bolǵan jalǵız Adam edi. Máshihtiń qutqarıw jumısı tiykarında, Muqaddes Ruh biz benen jasaw hám qalıw ushın keldi (14:17).
2. Búgin, aspanlardaǵı joqarı kóterilgen Rabbimiz atınan, Muqaddes Ruh jerdegi múminlerdiń ishinde jasaw hám olardı aspanlardaǵı Máshih penen biriktiriw ushın keldi.
3. Luka bul feyldi qollanǵan eulogéo («jaqsı sóylew») 14 ret: 13 ret óziniń injilinde hám bir ret Elshiler 3:16 da.
4. Búgin biz Muqaddes Ruhtıń keliwi ushın duwa etpeymiz, sebebi Ol keldi hám biz Onı qutqarılǵan waqıtımızda qabıl ettik. Biz Onıń menen birge bolıw hám Onıń menen tolıw ushın – Onıń qadaǵalawında bolıw ushın duwa etiwimiz múmkin.
5. Luka «duwa» atlıqtı (grekshe: proseuche) toǵız ret hám «duwa etiw» feylin (proseúchomai) Elshiler kitabında 16 ret qollanǵan. Bul eki sózden tısqarı, ol duwa ushın basqa birneshe terminlerdi qollanǵan, olar Elshiler kitabında azıraq ushırasadı: barlıǵı bolıp shama menen 15 ret. Feyl proseúchomai Lukanıń jazbalarında 35 (5x7) ret ushırasadı (onıń 19ı Luka injilinde hám 16sı Elshiler kitabında).
6. Qudaydıń qura taslaw haqqındaǵı oyları Nasiyatlar 16:33 te juwmaqlanǵan. Bul ámeliyat kelip atırǵan mıń jıllıq tınıshlıq dáwirinde qayta júz beredi (Ezekiel 45:1, 47:22, 48:29).
7. Elshiler 4:25 Dawıttıń qul sıpatındaǵı sol bir ańlatpasın qollanadı, biraq «muqaddes» sózisiz.
8. Muqaddes Ruhtı qabıl etiwge baylanıslı Elshiler kitabında keminde bes túrli stsenariy súwretlengen (Elshiler 2, 8-10, 19). Yahudiylikten Bibliyalıq Máshihiy dinine ótiw dáwiri bul ayırmashılıqlardı payda etti. Biz barlıq múminlerge qollanılatuǵın normativ hádiyseler izbe-izligin, mısalı, Samariyalılardıń jaǵdayı sıyaqlı ayrıqsha jaǵdaylardan shıǵarmaslıǵımız kerek. Yahudiy hám Samariyalılıq múminler arasında birlikti támiyinlew ushın, sońǵılar Muqaddes Ruhtı tek ǵana elshilerge boysınǵan waqıtta qabıl etti. Bul dıqqatqa sazawar jaǵdaydı múminler Muqaddes Ruhtı tek ǵana qol qoyıw arqalı qabıl ete aladı dep talasıw ushın Bibliyalıq jaqtan durıs bolmas edi. Bunnan tısqarı, elshiler bunı islew ushın biz benen birge emes.