Injil hám Qudaydıń Barlıǵı
«Basında Quday aspan menen jerdi jarattı.» (Jaratılıs 1:1 NKJV)
Jaratıwshı Quday
Injildiń bul birinshi gápi insanıyatı sheksiz Jaratıwshınıń aldında ornalastıradı. Onıń barlıǵın dálillew ushın hesh qanday dáliyl keltirilmeydi; jaratılıstıń ózi Jaratıwshı haqqında gúwalıq beredi (Romalılarǵa 1:20). Hesh nárse bolǵanǵa shekem, Quday máńgi bar edi. Quday jaratılıs emes, geybirleri úyretkenindey, sebebi jaratılıs máńgi Qudaydan keyin payda boldı. Eger Ol jaratılǵan bolsa, Ol joqarı turǵan janzattıń sebep-nátiyje nızamlarına boysınǵan bolar edi, hám solay etip ózgeriwshi hám máńgi bar bolmaǵan bolar edi – bul mánissiz pikir. Biraq Quday Óziniń barlıq jaratılısına sińip ketken (Zabur 139:7; Hawashılar 17:27-28) hám onı kemalǵa jetken tártipte saqlaydı (Kolosalıqlarǵa 1:17). Hám On buyrıqtıń birinshisi hám ekinshisi Jaratıwshıǵa, jaratılısqa emes, tabınıwdı talap etedi.
Qudaydıń insanıyat ushın ulıwma jobasın túsinip, pútkil Jazıwda ashıp berilgenindey, Jaratılıs 1:1 nege waqıttıń, keńisliktiń hám materiyanıń kelip shıǵıwın talqılawda júdá qısqa ekenin túsindiredi. Jaratılıs 1-de tek qısqa jaratılıs jazbası berilgen hám ol adamǵa tiyisli bolǵan bólimge itibar qaratadı. Bul qısqalıq Qudaydıń insanıyatqa jetkizmekshi bolǵan eń áhmiyetli xabarınan aljastırmaw ushın kerek edi: adam Qudaydıń óz súwretinde hám uqsaslıǵında jaratılǵan ózgeshe janzat edi, solay etip Quday onıń menen jeke qatnasıqta bola aladı (Jaratılıs 1:26).
Solay etip, Jaratılıs 1 jerdi álemniń oraylıq sahnası retinde ashıp beredi, sanawǵa bolmaytuǵın basqa planetalar arasında ózgeshe planeta, onda Quday adam menen ádalatlı túrde qatnasıqqa ruqsat beriw ushın Óziniń qutqarıw jobasın ámelge asıradı. Quday, adamnıń qozǵalańın hám qáte-kemshiliklerin aldınnan bilip, Óz Ulıwınıń jerdegi xızmetin shólkemlestirdi, nátiyjede Onıń insanıyat gúnası ushın orınbasar ólimi boldı, solay etip Ol tek Ózine qutqarıw ushın isengenlerge ruwxıy ómir usına aladı.
Quday perishtelerdi de jarattı, ruwxıy janzatlar keńislikke hám waqıtqa boysınbaytuǵın (tábiyiy tártip), hám olar Quday dúnyanıń tiykarların qoyǵanda bar edi hám quwanısh penen baqırıp turǵan edi (Ayup 38:4-7). Adamlardan jaratılısta joqarı turatuǵın bul janzatlar (Evreylerge 2:7), Qudaydıń adam ushın ámelge asırıp atırǵan ullı qutqarıw jumısın túsinwge umtıladı (1 Petrus 1:12). Nátiyjede, Quday Ózi haqqında perishtelerge úyretiw ushın Óziniń miyrim-shápááti hám danalıǵınıń úlgi sabaǵı retinde Shirkewdi qollanıwdı dawam etedi (Efislilerge 3:10, 1 Korinflilerge 11:10).
Úshbirlik Quday
Basında, úshbirlik Quday bul jerde bar edi. Qudaydıń jaratılıstaǵı úshbirligi adamnıń jaratılısın (Jaratılıs 1:26), insanıyat qulaǵannan keyingi waqıyalardı (Jaratılıs 3:22), hám keyininen Ol insanıyat tilin aralastırǵanda (Jaratılıs 11:4-7) súwretlew ushın qollanılǵan «Biz,» «Bizim,» hám «Olardıń» almasıqlarında anıq kórinedi. Quday Ózin bizge Elohim retinde Jaratılıs 1:1-de tanıstıradı hám pútkil bap dawamında Ózin solay atawdı dawam etedi. «Elohim» Qudaydıń ullılıǵın, kúshin hám Jaratıwshı retinde qudiretin bildiredi. «im» jalǵawı kóplikti bildiretuǵın Evrey jalǵawı (Elohim kóplik forması Eloah). Eski Wásiyettegi «Quday»ǵa tiyisli siltemelerdiń derlik 90%i Elohimbolıp tabıladı, Evrey tekstinde shama menen 2700 ret ushırasadı.
Jaratılıs 2:4-te Quday Ózin insanıyatqa Yehova, óz-ózinen bar bolǵan, máńgi Bir retinde tanıstıradı. «Yehova» Eski Wásiyette 6850 ret qollanılǵan hám Qudaydıń Óz súwretin tasıytuǵın aqıllı jaratılıs penen moralıq hám jeke qatnasıǵın bildiredi. Keyinirek, Quday Ózin patriarxlarǵa El Elyon, Eń Joqarı Quday yamasa Quday Qudiretli retinde tanıstıradı. Ol El Elyonretinde, qıyınshılıqlar arqalı olardıń qollap-quwatlawshı kúshi hám olardıń isenimi ushın jalǵız úmit deregi boladı.
Úsh jeke Tulǵadan ibarat bir ǵana ózgeshe Quday bar, hár biri birdey iláhıy sıpatlarǵa hám ózgesheliklerge iye. Hár biri miyrim-shápáátte, raxım-shápáátte hám muhabbette kemalǵa jetken hám barlıq jerde bar, barlıq nárselerdi bilgen hám barlıq nárselerge qudiretli. Qudaydıń insanıyat ushın qutqarıw jobasındaǵı birligi Yesaya 48:16-17-de jazılǵan.
Pútkil Jazıw dawamında, olardıń rolleri turaqlı: Áke Quday Qudaydıń erkini járiyalaydı, Ulı Quday Qudaydıń erkini orınlaydı, hám Muqaddes Ruwx Qudaydıń erkiniń orınlanıwına múmkinshilik beredi hám tastıyıqlaydı, ádette Ulı arqalı. Qudaydıń hár bir Tulǵası Qudaydıń dańqın maqtawǵa tásir etiw ushın háreket etedi (Efislilerge 1:6,12,14). Ákeniń tańlawı Ulı hám Muqaddes Ruwxtıń jeke erkine iye emesligin bildirmeydi – Olar iye – biraq Olardıń erki hárdayım Ákeniń erki menen sáykes keledi (Yuhanna 6:38; 1 Korinflilerge 12:11). Muqaddes Ruwxtıń Qudaydıń erkini tastıyıqlaw ushın kúsh bergenligi Ulıwınıń keremetlerdi shaqırıwǵa kúshi joq degen mánisti bildirmeydi – Ol iye. Geybir jaǵdaylarda Ulı Óz kúshi menen, hám Muqaddes Ruwxtıń tikkeley kúshi arqalı emes, keremetler isledi (Luka 5:17; 8:46).
Biz Qudaydı Ulı arqalı bilemiz, sebebi «Ol bizge Óz Ulı arqalı sóyledi» (Evreylerge 1:2). Adam túsiniksiz hám túsiniwden tıs bolǵan nárselerdi islew formulasına májbúrley almaydı; biraq, Jazıw Úshbirlikti turaqlı túrde hám anıq roller menen súwretleydi. Qudaylıq (Úshbirlik) ishindeǵi roller Injil tipologiyasında da kórinedi – yaǵnıy haqıyqatta bir nárse yamasa birewdi sáwlelendiretuǵın súwret, figura yamasa úlgi.
Injilde, Áke Qudaydıń bir túri Áke Ibrahimda kórinedi (Jaratılıs 22), ol Óziniń jalǵız ulı Isaqtı qurbanlıqqa usınıwǵa tayın edi, tımsal Áke Quday kelajakta Óz Ulıwın gúna qurbanlıǵı ushın usınǵanday. Eski Wásiyettegi Máshih túrleri adamlar hám zatlarda kórinedi, mısalı keme, tas, tayım, shoban, parda h.t.b. Zatlar yamasa adamlar bir jumıstı ámelge asırıw ushın qollanıladı, bul Máshihtiń Ákeniń erkini orınlaǵanın súwretleydi. Muqaddes Ruwx ádette aǵıp turǵan zeytun mayı (Zaxariya 4), úrip turǵan samal (Yuhanna 3), jeti ot jalını (Ashıqqa 4), hám asıǵıs suw (Yuhanna 7) sıyaqlı belsendi nárselerde súwretlenedi. Muqaddes Ruwx, bul túrlerde, Ákeniń erkini islep atırǵanı kózge kóriniwshi emes, al qolındaǵı wazıypanı kúshli hám kózge kóriniwsiz túrde ámelge asıradı.
Muqaddes Ruwxtıń bul háreketi Jaratılıs 1:2-de anıq kórinedi, onda «Qudaydıń Ruwxı suw betinde háreket etti.» Bul jerde Muqaddes Ruwx formasız suwdıń aldında háreket etip atırǵanı súwretlenedi. «Háreket etiw» dep awdarmalanǵan Evrey sózi rachaph. Ol Eski Wásiyette tek eki ret qosımsha ushırasadı, «silkinedi» (Yeremiya 23:9) hám «qalıqlaydı» (Yekinshi Nızam 32:11) retinde. Búgingi ilimiy terminler menen aytqanda, biz Muqaddes Ruwx tiykarǵı elementlerdi belgilengen tártipke salıw ushın vibratsiya etti yamasa energiya berdi dep aytıwımız múmkin.
Úshbirlik Quday barlıq jaratılǵan nárselerdi jarattı. Pawl Úshbirlik haqqında mınaday jazdı: «Biz ushın bir Quday, Áke bar, Odan barlıq nárseler kelip shıqqan, hám biz Onıń ushın; hám bir Rabbiy Isa Máshih bar, Ol arqalı barlıq nárseler bar, hám Ol arqalı biz jasaymız» (1 Korinflilerge 8:6). Hám mınaday: «Rabbiy Isa Máshihtiń miyrim-shápááti, hám Qudaydıń muhabbatı, hám Muqaddes Ruwxtıń sherikligi barlıǵıńız benen bolsın» (2 Korinflilerge 13:14). Pawl bizdiń barlıǵımız, qutqarıwımız hám sherikligimiz úshbirlik Quday menen baylanıslı ekenin bildi.
Sol sıyaqlı, Rabbiy Isa Óz Injil xabarın isengen barlıq adamlarǵa «Ákeniń hám Ulıwınıń hám Muqaddes Ruwxtıń atı menen» shomılıwǵa buyırdı (Matta 28:19). Quday birde úsh jeke tulǵa. Úshewi de Quday, máńgi hám teń, biraq jeke ózgeshelikleri hám rolleri menen ajıralıp turadı. Álbette, Áke Quday Máńgi Áke (Yesaya 9:6) Máńgi Ulıwısız
Isenim Arqalı Bilinedi
Ilim tábiyiy dúnyanı úyreniw bolǵanlıqtan, ilim tábiyiy emes nárselerdi – Qudaydıń barlıǵın dálillewge qábiletli emes ekenligi anıq. Quday tábiyiy emes, biraq Ol tábiyat ishinde (hám onnan tıs) gúmanlı túrde jasaydı. Biz tábiyat haqqında úyreniw ushın ilimge múráját etemiz, tábiyattan basqa hesh nárse bar-joqlıǵın anıqlaw ushın emes. Injil Qudaydıń bar ekenligin járiyalaydı, onıń nátiyjeleri deduktsiyadan kelip shıǵadı. Eger Quday Óziniń metafizikalıq dálilin Jazıwda bermewdi tańlaǵan bolsa, nege adam Onıń barlıǵın dálillewge urınıwı kerek?
Injil Qudaydıń barlıǵı ushın «ilimiy» dáliyl usınbasada, ol adamdı Quday menen tanıstıradı. Solay etip, insanıyatqa sınaq beriledi hám tek Qudaydıń ashıp berilgen haqıyqatına isengenler ǵana Qudaydı bile aladı hám Onıń bar ekenligine isenedi (Yuhanna 6:69; Evreylerge 11:3). Quday tábiyiy álemde Óziniń kóplegen gúmanlı dálillerin kórsetti – jaratılıstaǵı aqıllı dizayn, adamnıń ar-namısı, Jazıw, keremetler, ózgergen ómirler h.t.b. – adamdı Ózine isenim arqalı tartıw ushın. Ómir qalay payda boldı hám nege payda boldı degen sorawǵa aqır-aqıbet dálillew múmkin bolmaǵan nársege isenim arqalı juwap beriledi. Injildiń Qudayı, barlıǵınıń Jaratıwshısı, eń jaqsı túsindirme!
