Muqaddes Kitaptaǵı ayrıqsha analar
HAWWA
Ana bolıw — bul ayrıqsha imkaniyat, sonıń menen birge úlken juwapkershilik. Xuday ózi jaratqan dáslepki erli-hayallıǵa aytqan birinshi sózleri: «Miynet etip, kóbeyińler, jer júzin toltırıńlar hám oǵan húkimranlıq etińler» (Jaratılıs 1:28 NKJV). Bul erli-hayallı gúnaǵa batqannan keyin, Xuday jılanǵa: «Men seniń menen hayal arasında, seniń áwladıń menen onıń áwladı arasında dushpanlıq payda etemen. Ol seniń basıńdı maydalaydı, sen bolsa onıń ókshesin shaqqılaydıń» (Jaratılıs 3:15) dedi. Usını esapqa alǵanda, kópshilik qızlardıń instinktiv túrde balalardı jaqsı kórip, ana bolıwdı kútiwi tańqalarlıq emes. Xuday bul sezimlerdi olardıń júregine salǵan.
Hawwa birinshi ulı tuwılǵanda, oǵan Qabıl dep at qoydı hám: «Men Rabbıdan bir er adamdı qolǵa kirittim» (Jaratılıs 4:1) dedi. Ol tez arada onnan kóńili qalıwǵa tiyisli sebep taptı. Ol keyingi ulına Habil dep at qoydı, bul «dem» yamasa «boslıq» degen mánisti ańlatadı. Ókinishke oray, bul dúnyaǵa kelgen birinshi adam Qabıl keyinirek Xudaydan qorqatuǵın inisi Habil’di óltirdi. Ol Xuday wáde etken hayaldıń áwladı emesligi anıq edi.
SARA
Shama menen 2000 jıl ótkennen keyin, ómir súriw múddeti ele uzın bolǵanı menen, ádewir qısqarǵan edi. Ibrahim Xudaydıń shaqırıǵına boysınıp, Xaldeylerdiń Úr qalasınan shıǵıp, aqır-aqıbet Qanaan jerine keldi. Jaratılıs 15-bólimde Xuday oǵan hám onıń áwladlarına sol jerdi beriwge wáde berdi. Onıń hayalı Sara balası bolmaǵanı ushın qáweterlendi. Jaratılıs 16-bólimde, bálkim sol dáwirdiń ádetlerine boysınıp, ol óziniń kúńi Hajar’dı Ibrahimǵa bergeni, solay etip onıń onnan balası bolǵanı aytıladı. Bul ulı Ismayıl Ibrahim 86, Sara 76 jasında tuwıldı.
Sara Xudaydıń waqtın hám jolın kútiw ádewir jaqsı bolǵanın bildi. Ol Ibrahim menen Sara’nıń deneleri bala tuwıw qábiletinen «óli» bolǵansha kútti (Romalılarǵa 4:16-22; Evreylerge 11:11-12). Keyin, 100 hám 90 jaslarında, Xuday bul erli-hayallıǵa ózi wáde etken uldı berdi, olar aqır-aqıbet kútiwdi úyrendi iseniw menen. Olar bul ulına Ishaq dep at qoydı. Keyinirek, Jaratılıs 21-bólimde, Sara Ibrahim Ishaq sútten ayırılǵanda ótkergen úlken toyda Ismayıl’dıń masqaralaǵanın kórdi. Ol Ibrahimnen Hajar menen Ismayıl’dı quwıp jiberiwdi talap etti. Ibrahim bul talaptan narazı boldı, biraq Xuday Ibrahimǵa Sara talap etken nárselerdi orınlawdı buyırdı. Bizde tek Jaratılıs kitabındaǵı bayan ǵana emes, al Galatiyalılarǵa 4-bólimde Sara menen Ishaqtan alınǵan táliymattıń qollanılıwı da bar, olar miyrimdilikti ańlatadı, al Hajar menen Ismayıl bolsa nızamdı ańlatadı.
REBEKKA
Rebekka, miyrimli, mehriban jas qız, óziniń razılıǵı menen Ishaqqa hayal bolıw ushın alıp kelindi, ol 40 jasında edi. Olardıń muhabbatı Rebekka’nıń 20 jıl balası bolmaǵan waqıtta da dawam etti. Jaratılıs 25:21 bizge: «Ishaq hayalı ushın Rabbıǵa jalbardı, sebebi ol tuwmas edi; hám Rabbı onıń jalbarıwın qabıl etti, hám onıń hayalı Rebekka boyına koterdi» dep aytadı. Onıń júkliligi qıyın boldı, sebebi ol egizeklerdi kóterip edi, hám balalar onıń qursagında bir-biri menen gúresip atır edi. Onıń ne ushın bunday bolıp atırǵanın Rabbıdan sorap atırǵanın kóriw qanday jaqsı! Ol onıń sorawına juwap berdi, oǵan bul eki baladan túsetuǵın xalıqlardıń da bir-biri menen gúresiwge tiyisligin túsindirdi. Oh, hayalları ushın Xudayǵa jalbaratuǵın erler kóbeyse edi, hám júklilikte hám basqa jaǵdaylarda ushırasatuǵın máselelerge juwap izlep Xudayǵa qayrılatuǵın hayallar kóbeyse edi! Ókinishke oray, bul jaǵımlı minez-qulıqlar olardıń nekeleri dawamında saqlanıp qalmadı, sebebi Rebekka keyinirek óziniń súyikli ulı Yaqupqa ákesi Ishaq’tı aldawǵa járdem berip atırǵanı kórinedi. Sol waqıtta, Ishaq óziniń súyikli ulı Esawdı dúwa etiwdi joybarlap atır edi.
LEYA, RAXIL, BILHA Hám ZILPA
Yaqupqa ashshı sabaqlar úyreniwge tuwra keldi, sebebi Xuday bizge adam ne eksen, sonı oradı dep aytadı. Onıń shańaraq turmısı, Jaratılıs 29-bólimnen baslap, bizge kóp nárselerdi úyretedi, ásirese kóp hayallılıqtıń alıp keletuǵın baqıtsızlıǵın. Yaquptıń eki hayalı, úlkeni, kúyewi súymegen Leya, hám ol súygen hám onıń ushın dayısı Labanǵa jeti jıl xızmet etken Raxil, hár biri bala qáledi, biraq pútkilley basqa sebepler menen. Leya bir uldıń artınan ekinshi uldı tuwǵanda, ol olarǵa bergen atlar tuwıw arqalı kúyewiniń muhabbatın qolǵa kiritiwge umtılǵanın kórsetedi. Raxil qızǵanıshlı hám ashıwlı edi hám óziniń kúńi Bilha’nı Yaqupqa óz ornına ulı tuwıw ushın berdi. Leya da artta qalmaw ushın óziniń kúńi Zilpa’nı kúyewine sol maqset penen berdi. Rabbı Leyaǵa dúwa etti, oǵan altı ul hám bir qız berdi. Waqıt óte Rabbı Raxil’di de tıńladı hám onıń qursagın ashtı, oǵan Yusuf dep at qoyǵan uldı berdi, bul «Ol qosadı» degen mánisti ańlatadı. Biraq ol ekinshi ulı tuwılǵanda qaytıs boldı, oǵan Benoni, «Qayǵım ulı» dep at qoydı; Yaqup bolsa oǵan Benyamin, «Oń qolım ulı» dep at qoydı.
Balalardıń tuwılıw tártibi hám atları ruwxıy mániske iye bolsa da, biz bul jerde tek Muqaddes Kitapta bala qálegen hayallardı kórip atırmız hám ne ushın olar qálegenin túsiniwge háreket etip atırmız. Kúńlerdiń tilekleri hám sezimleri olardıń xojayınlarına yamasa xojayınlarına az yamasa hesh qanday mániske iye emes edi. Qanday baqıtsız shańaraq! Hayallar er adamnıń muhabbatın qolǵa kiritiw ushın, yamasa qızǵanıshtan, yamasa kim bolmasın, jınıslıq qullıqqa májbúr bolǵanı ushın ana bolǵanda, bul shınında da qayǵılı jaǵday. Adam júrekleri ásirler dawamında kóp ózgergen joq. Biz búgingi kúnde turmısta kóp uqsas jaǵdaylardı kóremiz yamasa esitemiz.
MANOAH’Nıń HAYALı
Hákimler 13-bólimde Samsonnıń ata-anası, Manoah hám onıń atı atalmaytuǵın hayalı basqa bir áhmiyetli sabaq beredi. Zulum dáwirinde, Rabbı Perishtesi Manoah’nıń hayalına kórindi hám oǵan Izrail’di Filistiyalılar qolınan qutqarıwdı baslaytuǵın ulı tuwılatuǵının ayttı. Ul anasınıń qursagınan Rabbıǵa Nazir bolıwı kerek edi. Nazir nızamı Sanlar 6-bólimde tabıladı. Anaǵa sharap yamasa kúshli ishimlik ishpewi, yamasa nájis nárse jemewi kerek ekenligi aytıldı. Eger ata-analar balalarınıń Rabbıǵa arnalǵan taza, paydalı ómir súriwin qálese, olar ózleri qanday jasawı menen balalarına úlgi bolıwı áhmiyetli. Bul kórsetpe ekinshi ret qaytalandı, bul onıń qanshelli áhmiyetli ekenligin kórsetedi. Samsonnıń shashın kespewi de kerek edi, bul húkimetke boysınıwdıń belgisi, 1 Korinflilerge 11:2-16-da hayaldıń óz dańqın – uzın shashın – jabıwı kerek ekenligi kórsetilgen, ol Xuday menen dúwa etip sóyleskende yamasa Xuday ushın payǵambarlıq etkende.
HANNA
Bul hayal da Nazir anası edi, biraq pútkilley basqa jaǵdaylarda. Hanna tuwmas edi hám onıń Levili kúyewiniń basqa hayalınan kóp qozǵalıwǵa ushıradı, olardıń ulı hám qızları bar edi. Shańaraq jıl sayın Shiloh’taǵı shatırǵa Rabbıǵa tabınıw hám qurbanlıq etiw ushın baratuǵın edi. Bir jılı olar sol jerde bolǵanda Hanna azap penen jıladı hám Rabbıǵa únsiz dúwa etti. Ol eger Rabbı oǵan er bala berse, ol «onı ómiriniń barlıq kúnleri Rabbıǵa beremen, hám onıń basına hesh qanday ustara tiymeydi» (1 Samuel 1:11) dep ant etti. Eli, qartı bas ruhaniy, dáslep onı mas bolǵan dep oyladı, biraq Hanna oǵan júregin ashqanda, ol oǵan dúwa etti hám ol endi qayǵırmastan úyine qayttı.
Waqtı kelgende Rabbı onıń dúwasına juwap berdi hám oǵan dúwa etken uldı berdi. Ol oǵan Samuel dep at qoydı. Ol sútten ayırılǵanda, ol hám kúyewi onı joqarı qurbanlıq penen Rabbı úyine alıp keldi. Hanna’nıń bul jaǵdaydaǵı dúwası bul taqıwalı hayaldıń tereń ruwxıyatın kórsetedi. Kishi Samuel Eli menen qaldırıldı, bul ata-analardıń Rabbıǵa onı Ózi ushın saqlawına bolǵan shın isenimin kórsetetuǵın sheshim edi. Ol tez arada Eli’niń eki ulı ózleriniń jaman minez-qulqı menen adamlardı Rabbı qurbanlıǵın jek kóriwge májbúr etip atırǵan jerde Rabbıǵa xızmet etip atır edi. Hanna ulı ushın jıl sayın kiyim tigip, shańaraq Shiloh’qa tabınıw ushın kelgende oǵan alıp keldi. Ol Rabbı oǵan úsh ul hám eki qız bergennen keyin de óziniń birinshi tuwılǵan balası haqqında umıtpadı. Hanna bunnan keyin kórinisten joǵaldı, biraq waqıt óte barlıq Izrail Rabbı Samuel’di payǵambar etip belgilegenin moyınladı, hám Rabbı onı ómir boyı hákim retinde de qollandı.
ELIZABET
Biz Jańa Ósiymge ótemiz hám Malaxiydan keyin shama menen 400 jıl tınıshlıqtan keyin, Xuday taǵı bir payǵambardı kótergenin kóremiz, onı Rabbı Isa payǵambar hám payǵambardan da artıq dep atadı (Luka 7:24-28). Bul adam, sonıń menen birge Nazir, qartı tuwmas hayal Elizabet’tiń ulı edi, ol da qartı ruhaniy Zaxariya’nıń hayalı edi. «Olar ekewi de Xuday aldında ádalatlı edi, Rabbıdıń barlıq buyrıqları hám nızamlarında ayıpsız júrgen edi» (1:6). Kúyewi, ibadatxanada tútetki tútetip atırǵanda, Jabrayıl perishtesi oǵan onıń dúwaları – hám gúmansız onıń hayalınıń da dúwaları – esitilgenin ayttı. Elizabet Yoxan dep atalıwı kerek bolǵan uldı tuwıwı kerek edi. Bul ul «anasınıń qursagınan baslap Muqaddes Ruh penen toltırılıwı» kerek edi (15-ayat) – bul Xuday Sózinde pútkilley ayrıqsha nárse. Ol Máshiyxtıń wáde etilgen aldınnan xabarshısı bolıwı kerek edi. Zaxariya Jabrayıl aytqan nárselerge isenbewdiń ornına soraw bergeni ushın, Zaxariya ul tuwılǵansha sóyley almaytuǵın boldı.
Elizabet bizdiń oqıwımızda, wáde etilgen ulına shama menen altı ay júkli bolǵanda, Nazaretten kelgen tuwısqanı Maryamdı qarsı alǵanda kózge túsedi. Bul qızǵa jaqın arada wáde etilgen Máshiyxtı tuwıwı kerek ekenligi aytılǵan edi. Elizabet Maryam’nıń sálemlesiwin esitkende, «bala onıń qursagında sekirdi, hám Elizabet Muqaddes Ruh penen toltırıldı. Keyin ol qattı dawıs penen sóylep: ‘Hayallar arasında sen dúwalısań, hám seniń qursagıńnıń jemisi dúwalı! Biraq ne ushın bul maǵan berildi, Rabbımnıń anası maǵan kelse?’» (41-43-ayatlar) dedi. Ol Maryamdı ruwxlandırıwdı dawam ettirdi, oǵan aytılǵan nárselerdiń orınlanatuǵının ayttı.
Elizabet’tiń ulı tuwılǵannan keyin hám onı súnetke otırǵızıw hám at qoyıw kerek bolǵanda, Elizabet oǵan Yoxan dep at qoyılıwın talap etti, geypara tuwısqanları arasında bul at penen hesh kim bolmasa da. Onıń kúyewi bunı jazba túrde tastıyıqladı hám keyin qaytadan sóyley aldı. Zaxariya Xudayǵa shúkir etti hám Muqaddes Ruh penen toltırılıp, «joqarıdan kelgen tań nurı» haqqında ájayıp payǵambarlıq ayttı (78-ayat). Ol tez arada tuwılatuǵın Rabbı Isa haqqında hám Yoxan’nıń Onı tanıstırıwdaǵı roli haqqında sóylep atır edi. Elizabet’tiń ulı Yoxan, biz onı ádette Shomılǵırıwshı Yoxan dep ataymız, ósiwge hám Xudaydıń batır payǵambarı bolıwǵa eristi. Yoxan ózi aldınnan xabarshısı bolıwı kerek bolǵan Zattı kóriwge, shomıldırtıwǵa hám keyinirek kórsetiwge eristi. Aqır-aqıbet Shomılǵırıwshı Yoxan óziniń sadıqlıǵı ushın sheyit boldı (Matta 14:1-12).
ISA’Nıń ANASı MARYAM
Biz kórip atırǵan sońǵı ayrıqsha hayal Luka 1-bólimde Nazarettegi jas qız retinde bizdiń dıqqatımızdı awdaradı – bálkim ele jas óspirim – Yusuf atlı adamǵa nıqahlanǵan. Jabrayıl perishtesi kórindi hám oǵan onıń joqarı dárejede jaqsı kórgenin, Rabbı onıń menen birge ekenin hám hayallar arasında dúwalı ekenin ayttı (28-ayat). Ol perishteniń sózinen qáweterlendi, onı túsiniw qıyın boldı. Perishte oǵan ul tuwıwı kerek ekenin hám Onıń atın Isa dep atawı kerek ekenin ayttı. Ol ullı boladı hám Dawıttıń taxtı beriledi, Yaqup úyine sheksiz patshalıqta húkimranlıq etedi. Maryam, qız bolǵanı ushın, bul qalay boladı dep soradı. Oǵan Muqaddes Ruh onıń ústine túsetuǵını hám Joqarı Dárejeli Zattıń kúshi onı qaplaytuǵını aytıldı. Onıń muqaddes balası Xudaydıń Ulı dep ataladı. Ol óziniń tuwısqanı Elizabetke jiberildi, biz onı aldınnan kórip shıqtıq. Maryam, ózin Rabbıdıń qulı dep atap, perishte aytqan nárselerdi qabıl etti.
Elizabet penen úsh ay turǵannan keyin, Maryam Nazaretke qayttı. Imperatorlıq párman shıǵarılıp, hár kim óziniń ata-babasınıń úyine barıp dizimnen ótiwi kerek bolǵanda, Maryam Yusuf penen birge Dawıt qalasınan Betlehemge barıwǵa májbúr boldı, sebebi olar ekewi de Patsha Dawıttıń áwladları edi. Maryam menen Yusuf nızamlı túrde bir-birine nıqahlanǵan edi, biraq ele kúyewi menen hayalı retinde birge bolmaǵan edi. Maryam’nıń júkliligi ulıwma qáte túsindirilgen bolıwı múmkin, sebebi Ishaya 7:14-tegi payǵambarlıqqa qaraǵanda, bul jas júkli hayaldıń qız ekenligin kim bilgen bolar edi. Betlehemde bolǵanda, Maryam óziniń Ulı Isa’nı, Xudaydıń muqaddes Ulı tuwdı. Bul kámbaǵal erli-hayallı ushın qonaq úyde orın bolmaǵanı ushın, Bala mal jemleytuǵın qutıǵa, mal jemleytuǵın orınǵa qoyıldı! Sol túni olarǵa qonaqlar keldi: jaqın jerlerdegi qoy shobanları, olarǵa perishteler bul jaqsı xabardı bergen edi.
Maryamdı tazalaw hám qurbanlıq etiw kerek bolǵanda, taǵı da ájayıp nárseler boldı. Birneshe ay ótkennen keyin, Shıǵıstan kelgen danıshpan adamlar, qımbat bahalı sawǵalar alıp, Betlehemdegi úyde Maryam menen Balanı zıyarat etti. Shańaraqqa perishte tárepinen Patsha Herodtıń qanlı niyetinen qashıw ushın Egipetke qashıw aytıldı (Matta 2:13). Kishi shańaraq keyinirek Nazarette jaylastı hám tórt ul hám birneshe qızdı óz ishine aldı (23-ayat, 13:55-56). Muqaddes, gúnasız Xudaydıń Ulı menen Oǵan isenbeytuǵın ápiwayı tuwısqanlardı tárbiyalaw qanday bolǵan bolıwı kerek! Luka 2:41-51 Maryam menen Yusuf’tıń bul muqaddes Balanıń tolıq áhmiyetin túsine almaǵanın kórsetedi.
Biz Maryam’nıń Ulı menen jámiyetlik xızmetine kiriskeninen keyingi qatnasları haqqında tolıq maǵlıwmat beriwden bas tartamız. Yoxan 2-bólimdegi Kana’daǵı toydaǵı waqıya hám Mark 3:20-21,31-35-tegi waqıyalar bul qımbatlı ananıń óz Ulı’nıń ullılıǵın ele tolıq túsine almaǵanın kórsetedi. Onıń Onı qattı súygeni hám Onıń onı qattı súygeni Onıń krestke mıqlanǵanda krestte bolǵanı menen dálillenedi. Sol jerde, Ol onıń qamqorlıǵı ushın shárayat jarattı (Yoxan 19:25-27). Ol Onıń krestte ilinip turǵanın kórgeninde qanday azap shekken bolıwı kerek! Bul taqıwalı ananıń sońǵı esletiliwi Húkimetler 1:14-te, biz onı hám onıń basqa balaların – olar aldın Oǵan isenmegen edi (Yoxan 7:5) – on bir adam menen joqarı bólmede jıynalıp, Muqaddes Ruh’tıń keliwin kútip otırǵanın tabamız.
JUWMAQLAWShı OYLAR
Bul hayallardıń hár biri – hám basqalar da, olardı bul jerde atawǵa orın joq – eger biz úyreniwge tayar bolsaq, bizge sabaqlar beredi. Xuday bizge búgingi kúnde Atamız Xudayǵa hám Rabbımız Isa Máshiyxqa jaǵımlı ómir súriwge umtılıp atırǵan hayallarımızdı, apalarımızdı hám analarımızdı qádirlewge járdem bersin!
