1-bólim: Qudaydı jaqsı kóriń
Haqıyqıy másehiy ómiriniń gilti nede? Fariseyler Matta 22:34-38-de Isaǵa bul sorawdıń yahudiy formasın berdi, Onı ózlerine qarsı qollanıwı múmkin bolǵan bir nárse aytıwǵa túsiriw maqsetinde. Olar “Onıń sózinde qalay tutqınǵa alıw múmkinligin oyladı” (Matta 22:15 NKJV). Bul maqset penen fariseyler ózleriniń eń jaqsı kartasın oynadı: “Nızamdaǵı eń ullı buyrıq qaysı?” Adamlar arasındaǵılar óz-ózlerine oylap yamasa bir-birine sıbırlap atırǵanın kóz aldına keltiriń: “Bul jańa Rabbiy ne aytar eken?”
Ol Qalay Juwap Berer Eken?
Ol “Adam óltirme” dep aytar ma eken? Bul zamanagóy qulaqlarǵa jaqsı esitiler edi, sebebi biz hámme adam óltiriwdi ayıplaymız. Biraq Isanıń jámiyetinde kópshilik Rim húkimranlıǵına qarsı Zealot qarsılıǵın maqulladı; geybirleri hátte zorlıqtı qolladı. Bul juwap keyingi sorawdı shaqırar edi; Ol ózin Zealotlar ushın yamasa olarǵa qarsı dep járiyalawǵa májbúr bolar edi. Hám bul yamasa adamlarǵa Onı qarsı qoyar edi, yamasa Rimliklerge. Ol jeńe almas edi.
Ol “Zına isleme” dep aytar ma eken? Bul dinge uqsas esitiler edi hám azıraq qarsılıqqa ushırar edi. Hesh kim zınanı jaqsı nárse dep talaspaydı, eger olar húrmet qálese. Biraq zınada uslanǵan hayal haqqında ne aytıwǵa boladı (Yuhanna 8:3-11)? Isa onı tek ǵana keshirip qoymastan, al onı ayıplawshılardı tas penen urıwdan uyaltırdı. Bul Isanı eki júzli etip kórseter edi.
Ol “Shembi kúnin muqaddes saqla” dep aytar ma eken? Shembi kúnin saqlaw kópshilik zamanagóy másehiyler ushın joqarı orında emes, biraq Isanıń dáwirinde bul júdá zárúrli edi. Quday Musaǵa ayttı: “Bul Men hám Izrail balaları arasında máńgilikke belgi” (Shıǵıw 31:17). Shembi kúnin saqlamaw Nızamdı buzıw hám Quday menen qatnasıqtı biykar etiw edi. Biraq Isa shembi kúni adamlarǵa shıpashı bergen edi, hám bul fariseylerdiń Onı joq etiw ushın birinshi dásisin qozǵadı (Matta 12:14). Bul juwaptıń Oǵan qarsı qalay qollanılıwı múmkinligin kóre alasız. Haqıyqatında da, fariseyler Onı tutqınǵa aldıq dep oyladı. Isa qanday juwap bermesin, Ol óz tilimen óz qábirin qazıp atırǵan bolar edi.
Juwap
Onıń ornına, Isa Ekinshi Nızam 6:4-9-dıń bir bólimin keltirip juwap berdi. Bul eki sebepke kóre tań qaldırǵan bolar edi. Birinshiden, bul bólim buyrıq emes. “Nızamdaǵı eń ullı buyrıq qaysı?” dep soralǵanda, Isa, ámelde, “Hesh biri!” dedi. Ekinshi Nızamnıń dáslepki tórt babında Musa Izrailliklerge Qudaydıń olardı qalay qutqarǵanın hám olarǵa turaqlı raxım-shápáát kórsetkenin ayttı, al olar tek ǵana narazılıq bildirip, qarsılıq kórsetti. Bul Ekinshi Nızam 5-ke alıp keldi, onda On buyrıq qayta aytıldı. Kitaptıń qalǵan bólimi On buyrıqtıń qalay ámelge asırılıwı kerek ekenligi haqqında tolıq túsindirme. Biraq Isa hesh bir buyrıqtı keltirmedi. Onıń ornına, Ol Musanıń buyrıqlar haqqında adamlarǵa aytqan sózlerin keltirdi. Ámelde, Isa: “Nızamda bir buyrıq ullı emes. Ullı nárse – Qudaydıń xalqınıń bir bólegi bolıw, hám Nızam bunıń tek bir bólegi,” dedi.
Isanıń juwabınıń ekinshi tań qaldırǵan tárepi, bul tek ǵana rabbiler hám teologlar tárepinen talqılanatuǵın túsiniksiz bólim emes edi. Isanıń dáwirinde hár bir taqıwalı yahudiy onı oyanǵanda birinshi bolıp, hám uyqılar aldın sońǵı bolıp oqıytuǵın edi. Bul fariseyler oylaǵanday buyrıq emes edi; bul balalarǵa sóyley baslaǵannan keyin úyretilgen kúnde eki ret oqılatuǵın namaz edi. Sonlıqtan Isa bul bilimli adamlardı eń awır jerinen qorladı. Olar ózleriniń Nızam haqqındaǵı bilimleri menen maqtanatuǵın edi, hám olar oylay alatuǵın eń qıyın sorawdı bergen edi. Biraq Isa, ámelde, “Hátte bala da bunıń juwabın biledi!” dedi. Fariseyler aldınnan: “Nızamdı bilmeytuǵın bul xalıq qárǵıslandı,” degen edi (Yuhanna 7:49). Biraq Isa hátte balalar da Nızamdı bul fariseylerden jaqsıraq túsinetuǵının ayttı.
Shema
Isa bul ayattı keltirgen waqıtta, bul barlıq taqıwalı yahudiyler bilgen namazdıń tek bir bólegi edi. Bul namaz Shema dep atalǵan, sebebi ol sol sóz benen baslanadı. “Izrail, tıńla! Rabbiy bizdiń Qudayımız, Rabbiy bir! Sen Rabbiy Qudayıńdı barlıq júregiń menen, barlıq jánıń menen hám barlıq kúshiń menen jaqsı kóriwiń kerek. Hám men búgin saǵan buyırǵan bul sózler seniń júregińde bolsın. Hám sen olardı balalarıńa tıyanaqlı túrde úyretiwiń kerek, hám olar haqqında úyińde otırǵanıńda, hám jol boylap júrgenińde, jatqanıńda hám turǵanıńda sóylewiń kerek. Sen olardı qolıńa belgi sıpatında baylawıń kerek, hám olar kózlerińniń arasındaǵı alınlıqlar sıyaqlı bolsın. Sen olardı úyińniń esik qaqpaqlarına hám qaqpalarıńa jazıwıń kerek” (Ekinshi Nızam 6:4-9).
Jámiyetlik Isenim
Evrey ushın “tıńlaw” tek ǵana dawıstı esitiwdi ańlatpaydı; bul esitkenińe ámel etiwdi ańlatadı. Quday Nuhdı “eslegen” waqıtta, bul Nuhdıń umıtılǵanın ańlatpaydı; bul Qudaydıń keyin onı taǵı eslegenin ańlatadı. Bul hámme nárseni bilgen Qudaydıń bul haqqında bir nárse islegenin ańlatadı. Quday Mısırdaǵı Izrail qullarınıń shıńǵırıqların esitken waqıtta, bul Onıń aqırında dawıstı esitkenin ańlatpaydı; bul Onıń bul haqqında shın mániste bir nárse islegenin ańlatadı. Izraillikler ushın “tıńlaw” esitkenlerine ámel etiwdi ańlatadı. Olarǵa Rabbiy kórinbeytuǵın Quday ekenligi hám Onıń hesh qanday kórinisli súwretin qatań qadaǵan etkenligi aytıldı; biraq Ol esitiletuǵın Quday (Ekinshi Nızam 4:11-16). Kórinbeytuǵın, biraq sóyleytuǵın Qudayǵa qalay juwap beresiń? Ańsat – sen tıńlaysań, keyin esitkenińe ámel etesiń!
Dástúr boyınsha, Ekinshi Nızam 6:4 “Rabbiy bizdiń Qudayımız, Rabbiy bir!” dep awdarıladı. Biraq ol “Rabbiy bizdiń Qudayımız, tek Rabbiy!” dep te durıs awdarılıwı múmkin. Eger siz bul eki gápti evrey tiline qayta awdarsańız, ekewi de birdey evrey gápine alıp keledi. Ekewi de durıs. Jalǵız ayırmashılıq, rásmiy awdarmalar ádette Quday doktrinasına tiykarınan itibar beretuǵın hám monoteizmdi basqıshlawdı qáleytuǵın teologlar tárepinen islenedi. Biraq eger siz kitaptı oqısańız, Musanıń teologiyaǵa onsha qızıqpaytuǵının, al adamlardı jeke minnetlemege shaqırıp atırǵanın kóresińiz. Sonlıqtan men onı awdarıwdıń ekinshi jolın abzal kóremen. Basqa xalıqlarda basqa qudaylar bolsa da, “Rabbiy bizdiń Qudayımız, tek Rabbiy!” Bul birinshi gáp tek ǵana durıs isenimge emes, al isenilgen Qudayǵa eksklyuziv sadıqlıqqa shaqırıq. Bul sonday-aq Izrailge ulıwma, bul isenimge tiykarlanǵan jámiyetke shaqırıq. Rabbiy tek meniń Qudayım emes, al bizdiń Qudayımız.
Jeke Isenim
Keyingi gáp jeke adam haqqında sóyleydi (Ekinshi Nızam 6:5). Eski inglis awdarmalarında zamanagóy inglis tilinen túsip qalǵan jeke túr bar: “Sen Rabbiy Qudayıńdı jaqsı kóriwiń kerek.” Quday shaqırǵan jámiyettiń bir bólegi bolıw, sonday-aq sol jámiyettegi jeke adamlardan da talaplar qoyadı. Sonlıqtan Quday jeke adamlardan ne talap etedi?
Biz júrekti sezimlerdiń orayı dep oylaymız, sonlıqtan “...barlıq júregiń menen jaqsı kóriw” tereń sezim menen jaqsı kóriwdi ańlatadı. Bul durıs bolıwı múmkin, biraq bul áyyemgi evreyler ushın tiykarǵı mánis emes. Olar ushın júrek – bul sizdiń sheshim qabıl etetuǵın, basım orınlardı belgileytuǵın hám rejelestiretuǵın bólegińiz. Rabbiyge barlıq júregińiz benen muhabbat qılıw – bul sezimge berilgen, emotsional nárse emes. Bul Qudayǵa eń joqarı basım orın beriw, hár bir sheshimdi Onıń haqıyqatlıǵı kontekstinde qabıl etiw, Onıń qálewin orınlawǵa baǵdarlanǵan rejeler dúziw.
Biz sonday-aq “jan” haqqında búgin basqasha oylaymız. Kópshiligimiz onı deneniń ólgeninen keyin jasa beretuǵın bólegi dep oylaymız. Biraq evreyler bunday oylamaǵan. Olar pútkil adamdı bir birlik dep oylaǵan. Jan – bul ómir edi. Bizdiń tilimizdegi eń jaqın sóz “kemeniń batqanında bir neshe jan joǵaldı” degen sóz. Bul deneler qáwipsiz, biraq janlar joǵaldı degen mánisti ańlatpaydı; bul ómirler joǵaldı degen mánisti ańlatadı. Sonlıqtan Qudaydı “barlıq jánıń menen” jaqsı kóriw – bul Onı barlıq ómiriń menen jaqsı kóriw. Ómirińizdegi hámme nárse Qudaydı jaqsı kóriwge tiykarlanǵan ba? Eger ol Qudaydı jaqsı kóriwge kesent etse, hámme nárse taslanıwı múmkin be? Bul Qudaydı barlıq júregiń menen jaqsı kóriwge qaytadı, sonday emes pe? Qudaydı jaqsı kóriw – bul sezim emes, al tańlaw. Hám Qudaydı tańlaw ushın, geyde basqa bir nársege qarsı tańlawıńız kerek – ózińizdiń rahatlıǵıńızǵa, yamasa baylıǵıńızǵa, yamasa ómirińizge.
“Barlıq kúshiń menen” degen sózdi awdarıw biraz qıyın. Geyde “kúsh” “quwat” degen mánisti ańlatadı, al geyde “júdá kóp” degen mánisti ańlatadı. Ulıwma tema – bul úlken kúsh salıw sezimi. Bul yarım-ólshemler menen islenetuǵın nárse emes. Bul siz qálegen waqıtta isleytuǵın nárse emes. Qudaydı jaqsı kóriw barlıq júregińiz benen, barlıq ómirińiz benen isleniwi kerek.
Keyingi Áwlad
“Sen olardı balalarıńa tıyanaqlı túrde úyretiwiń kerek” (Ekinshi Nızam 6:7). Jámiyettiń bir bólegi bolıw – bul jámiyetti áwladlar arqalı dawam ettiriw. Balalarǵa úyretiliwi kerek, hám tek ǵana mektepler yamasa jekshembi mektepleri sıyaqlı rásmiy mákemelerde emes, al úyde de. “Tıyanaqlı túrde úyretiw” dep awdarılǵan sózler sózbe-sóz “sen ótkirlewiń kerek” degen mánisti ańlatadı. Balalarǵa úyretiw tek ǵana olardıń ayatlardı jattlawı emes. Qudaydıń sózi ótkir etiliwi kerek, onıń bir mánisi, olardıń júreklerine kirip baratın keskin qırları bolıwı kerek.
Sonlıqtan Ekinshi Nızam 6:5-7 Izraildiń Rabbiy xalqı bolıwınıń úsh qabatın kórsetedi. Bul ulıwma jámiyetke, onıń ishinde jeke adamlardıń juwabına hám olardıń bul identlikti keyingi áwladqa qalay beretuǵınına tásir etedi. Keyin bul nárselerdi bekkemlew ushın basqa súwretlerdi qollanıp, kerisinshe qabatlarǵa qaytadı.
Isenim Belgileri
“Sen olardı ... qolıńa hám ... kózlerińniń arasında baylawıń kerek” (Ekinshi Nızam 6:8). Ultra-ortodoks yahudiyler oń qollarınıń artına yamasa alınlarına bas baylaw menen bekitilgen kishi teri qaltashalar taǵadı. Geybir másehiyler “WWJD” (“Isa ne isler edi?”) bileziklerin, hám moyınlarına yamasa túyrewishlerge krestler taǵadı. Sport ilajlarında geybir jankúyerler óz komandalarınıń reńlerin kiyedi. Bulardıń bári usıǵan uqsas principler.
Oń qoldaǵı qaltasha Qudaydı barlıq júregiń menen jaqsı kóriw mánisin keńeytedi, sebebi oń qolıńız júregińizdiń sheshimlerin hám rejelerin ámelge asıradı. Bul bizdi “Meniń oń qolım Qudaydıń qálewin islep atır ma yamasa jalǵan sóylep atır ma?” dep sorawǵa májbúr etedi. Hám adamlar bizdiń ómirimizdi kórgen waqıtta, olar bizdiń júzlerimizdi kóredi. Qudaydıń sózi bizdiń júzimizde kórinip turıwı kerek pe? Bizde teri qaltasha hám bas baylaw bolmawı múmkin; biz moynımızǵa krest taǵıwımız múmkin. Biraq biz ne kiysek te, yamasa hesh qanday emblem kiysek te, bizdiń ómirimizdi baqlaytuǵın adamlar bizdiń júzimizde Qudaydıń qálewin kóre me?
Aqırında, Musa taǵı jámiyet dárejesine qaytadı (Ekinshi Nızam 6:9). Mezuzah, úydiń esik qaqpaǵına qaqılǵan kishi mıs kapsula (Ekinshi Nızam 6:4-9, 11:13-21-di óz ishine aladı), bul ayatqa yahudiylerdiń ádettegi juwabı. Esikke kelgen hár bir adam onı kóredi; hám ol jerde jasaytuǵınlar shıqqanda onı uslap, ózlerine esletedi. Biz másehiylerde kapsula bolmawı múmkin, biraq kópshiligimizde diywalımızda isenimimizdi kórsetetuǵın bir nárse boladı. Biraq bizde bar yamasa joq bolsın, kelgenler ózleriniń qudaylı úyde ekenin sezedi me? Hám biz úyimizden shıqqan hár bir ret jámiyetke Qudaydıń minez-qulqın kórsetiw ushın barıp atırǵanımızdı esimizde tutamız ba?
Bul ayattaǵı qaqpalar, búgingi kúndegi úylerimiz sıyaqlı aldınǵı qaqpalar emes. Ol waqıtta úylerdiń aldınǵı baǵları joq edi; olar kóshege ashılatuǵın edi. Bul qaqpalar qala qaqpaları edi. Bul jerde nızam isleri sheshiler edi, kúndelikli bazar isler edi, hám nekeler menen shártnamalar dúziler hám gúwalıq beriler edi. Qala qaqpası jámiyettiń orayı edi, onda ádillik, sawda hám qatnasıqlarǵa baylanıslı barlıq sorawlar sheshiler edi. Musa bul jerde barlıq jeke, sawda, múlk hám shańaraq máseleleri – haqıyqatında da barlıq jámiyet máseleleri – Qudaydıń Sózine sáykes bolıwı kerek dep atır. “Rabbiy bizdiń Qudayımız, tek Rabbiy!” Hám biz jámiyet sıpatında islegen hár bir nársemiz bunı óz tiykarı sıpatında tán alıwı kerek.
Sonlıqtan bul altı ayat, Ekinshi Nızam 6:4-9, Quday tárepinen Óziniń bolıwǵa shaqırılǵan hám Oǵan tolıq berilgen xalıq dárejesinen baslanadı. Keyin bul ne ańlatatuǵının kórsetiw ushın jámiyet juwabı, jeke juwap hám keyingi áwladqa ótiw qabatları arqalı tómengi dárejege túsedi. Keyin bul nárselerdi bekkemlew ushın taǵı joqarıǵa kóteriledi.
Biz Haqqında Ne Aytıwǵa Boladı?
Fariseyler Isaǵa: “Nızamdaǵı eń ullı buyrıq qaysı?” dep soradı, olar shın mániste: “Eger sen sonshalıq aqıllı bolsań, bizge Nızamnıń giltin ayt!” dep atırǵan edi. Ol juwap berdi: “Hár bir bala da gilt Qudaydı jaqsı kóriw hám Onıń jámiyeti hám shańaraǵınıń bir bólegi bolıw – Onıń balası bolıw ekenin biledi. Bul Musanıń jazıwlarında bar, hám sen bunı bilmeysen be? Sen jámiyet hám shańaraq ushın qaǵıydalarǵa boysınıwǵa sonshalıq baylanıp qalǵansań, jámiyet hám shańaraqtı jaratqan Qudaydı tıńlawdı umıtıp qoyǵansań. Sen qaǵıydalar tek ǵana sol muhabbattı kórsetiwge járdem beriw ushın qoyılǵanın umıtıp qoyǵansań.”
Sol sıyaqlı, Qudaydıń Sózi arqalı ótkirlewimiz múmkin, sonıń menen ol bizdiń barlıq biypárwalıq qabatlarımızdı, bahana-sebeplerimizdi, jalqawlıǵımızdı hám jaman ádetlerimizdi tesip ótip, júregimizge jetip barsın. Keyin biz Rabbiyge barlıq júregimiz benen hám barlıq ómirimiz benen shın mániste muhabbat qılıwımız múmkin, Ol bizdi jaqsı kórgenindey.
