Ayıptan sabaqlar: Xudaydıń danalıǵı hám qadaǵalawı
Múmkin, Bibliyadaǵı eń eski kitap, Ayıp Musa dáwirinde jazılǵan bolıwı múmkin. Ayıp haqqında kóp kitaplar jazılǵan; meniń kitapxanamdaǵı bir kitapta 500 bet bar. Men Bibliyanı oqıwdı baslaǵan bir adamdı esleymen, ol indekske qarap, keyin qısqa atı sebepli Ayıptan baslawǵa qarar etti. Biraq, Ayıp Bibliyada oqıwǵa eń ańsat kitap emes, hám onı túsinw odan da qıyın.
Kópshilik evrey qoljazbalarında Ayıp atı óz atın alıp júrgen kitapta 56 (7x8) ret, hám Ezekielde eki ret (14:14,20) ushırasadı. Bul sońǵı bólim Ayıptı Nuh hám Daniel menen bir qatarǵa qoyadı, bul atlar sáykesinshe “tıńıshlıq” hám “Xuda meniń hákimim” degen mánisti bildiredi. Nuh dáwirindegi dúnyajúzlik suw tasqını (Jaratılıs 6–8) aldındaǵı kúndeler boladı ma, yamasa Daniel hám Babilon tutqınlıǵı (Daniel 1) dáwirindegi kúndeler boladı ma, Muqaddes Jazıwlar Xudaydıń tolıq qadaǵalawın kórsetedi, adamnıń juwapkershiligin hesh qashan bir shetke qoymaydı. Xudaydıń Sózi, olardıń qáweterlerine qaramastan, Óz jaratılısına hám Óz xalqına bolǵan sadıqlıǵın da kórsetedi, olar qayerde bolmasın yamasa ne kerek bolmasın.
Ayıp kitabı Rabbıdıń Shaytan menen sóyleskenin súwretleydi, Ayıptı “Meniń qulım” dep ataydı. Bul sóz Ayıptı Musa menen baylanıstıradı, oǵan da usı ataq berilgen (Malaki 4:4). Bul Masiyax haqqında da qollanıladı, ol “Meniń qulım Bútaq” dep ataladı (Zaxariya 3:8 NASB95).
Yakob Ayıptıń sabırlı shıdamlılıǵın hám “Rabbıdıń raxım-shápáátke tolı hám meyirban ekenligin” (Yakob 5:11) atap ótedi. Xudaydıń Sózi Ayıptıń sabırlılıǵın barlıq múminler ushın úlgi retinde súwretleydi, hátte keleshek úlken qıyınshılıq dáwirindegi sınaqlar waqtında isenetuǵınlar ushın da (Matta 24:15-30).
Bir neshe zárúrli detallar
Ayıp 1:1 bizge bir qansha zárúrli maǵlıwmat beredi: “Uz jerinde Ayıp atlı bir adam bar edi; hám ol adam ayıpsız, tuwrı, Xudaydan qorqatuǵın hám jamanlıqtan bas tartatuǵın edi.” Bul ayattan bir qansha jaǵdaylardı kórip shıǵayıq:
Bul ayattıń birinshi sózleri Ayıptı “bir adam” retinde tanıstıradı. Bizdiń házirgi jámiyetimizde bul másele haqqında kóp talqılawlar bar, biraq Muqaddes Jazıwlar bul haqqında óte anıq (Jaratılıs 1–2-ni kórip shıǵıń). Biz ózimizdi er adam yamasa hayal adam ekenligimizdi tastıyıqlawdan uyalmawımız kerek, sebebi basqa variantlar joq.
- Ayıp keyinirek Edomǵa tiyisli bolǵan Uz jerinde jasaǵan (Jılaǵanlar 4:21). Uz birinshi ret Jaratılıs 10:23-te tilge alınǵan, Abram dáwirinde bolǵan 70 millettiń dizimine kiritilgen. Qızıǵı, bul milletler Xudaydıń Sózi boyınsha tolıq súwretlengen payǵambarlıq waqıyalarda rol oynaydı.
- Ayıptıń atı, múmkin, “qayǵı nalıwı” yamasa “ol nalıydı” degen mánisti bildiredi. Eger biz bul mánisti qabıl etsek, bul hár bir insannıń tuwılǵan waqıtınan baslap ulıwma ózgesheligin sáwlelendiredi dep ayta alamız. Biraq, Ayıp kitabı onıń óz jaǵdayında Xudaydıń dawısın tıńlawdı qalay úyrengenligin kórsetedi. Ayıptıń tájiriybeleri onı ózin Xudaydıń nurında kóriwge alıp keldi (Ayıp 42:1-6). Ózgeris hám qayta tikleniwden keyin, Ayıp óz dosları ushın (7-10-ayatlarda) hám odan da kóbirek óz qayta tiklengen hayalı ushın bereket boldı, ol menen birge sınaqlarınıń basında qaytıs bolǵan on balalarınan basqa jeti ul hám úsh qızı bar edi. Ayıptıń keńeytilgen shańaraǵı óz qayta tikleniwine jaqsı juwap berdi (11-ayat).
- Ayıptı súwretleytuǵın tórt jaqsı qásiyettiń birinshisi, “ayıpsız”, kitapta jeti ret ushırasadı (1:1,8, 2:3, 8:20, 9:20,21,22 NKJV). Bul termin, tam evrey tilinde sózbe-sóz “tolıq” degen mánisti bildiredi. Ol birinshi ret Jaratılıs 25:27-de ushırasadı, onda Yakobqa tiyisli hám “ápiwayı” (KJV) yamasa “tınısh” (NASB95) dep awdarıladı. Kontekstke baylanıslı, ol “pútkil”, “saw”, “tártipli” yamasa “tınısh” dep te awdarıla aladı. Geybir jaǵdaylarda, evrey tilindegi tam qosımsha sózler yamasa atlardıń bir bólegi bolıp tabıladı.
- Ayıptı xarakteristikalaytuǵın keyingi qásiyet onıń “tuwrı” yamasa “tik” bolǵanlıǵı, evrey tilindegi yashar sózinen kelip shıqqan. Bul qıysıqtıń kerisi. Tuwrı bolıw kóbinese Xudayǵa xızmet etiwdegi sadıqlıq penen baylanıslı aytıladı. Bul termin Ayıptıń sózlerinde hám islerinde tuwrı, yamasa ádalatlı bolǵanlıǵın atap ótedi. Bul Xudaydıń Óz xalqınan Óz buyrıqların esitkennen keyin qáleytuǵın nárse (Shıǵıw 15:26-ǵa qarań).
- Keyingi qısqa sóz Ayıptıń “Xudaydan qorqatuǵın” bolǵanlıǵın qosadı. Bul Ayıptıń Xudaydan qorqatuǵanlıǵın emes, al Oǵan úlken húrmet hám izzet kórsetkenin, Xudayǵa bolǵan muhabbatı sebepli Oǵan boysınıwdı qálewdi ańlatadı. Rabbıdan qorqatuǵınlar, ruwxıy jaqtan aytqanda, Yakob shańaraǵına tiyisli (Zabur 22:23-24), ol Xudaydıń Ruwxınıń ájayıp jumısı arqalı ózgergen. Bul Yakobtan kelip shıqqan hár bir adamǵa tiyisli emes (Rimlikler 9:6-ǵa qarań), biraq Xudaydıń usıǵan uqsas jumısı bolǵan yamasa keleshekte bolatuǵınlar ushın durıs.
- Ayıptıń Xudaydan qorqıwı, ol jamanlıqtan bas tartqanlıǵın ańlatadı, qashan hám qanday túrde payda bolmasın. Ayıp kompromisske barıwǵa háreket etpedi. Kerisinshe, onıń muhabbatı hám Xudaydan qorqıwı bul patriarxtı jamanlıqtan uzaqlastırdı.
- Ayıptıń joqarıdaǵı jaǵdayları Xudaydıń barlıq múminlerde kóriwdi qáleytuǵın ózgeshelikleri,
Saxna artında bolatuǵın nárseler hám keyingi nárseler
Ayıptıń jeke pákizalıǵına tiyisli detallardan keyin onıń on balasınıń qısqa súwretlemesi (Ayıp 1:2), onıń múlki hám kóp xızmetshileri (3-ayat), hám onıń jeti ulınıń birge toy etip, úsh qızın shaqırǵanı (4-ayat) berilgen. 5-ayat Ayıptıń pákizalıǵın hám taqıwalıǵın súwretleydi, onıń balalarına bolǵan qáweteri hám ǵamxorlıǵın atap ótedi. Qanday úlgi!
Shaytan aǵa-inilerdiń ayıplawshısı, hám ol óte belsendi (Ashıw 12-ni oqıń). Ayıp biz Xudaydıń Sózi arqalı bilgen nárselerdi bilmegen, ásirese Shaytannıń iskerligi hám Xudaydıń oǵan hújim etiwge ruqsat bergenligi haqqında (Ayıp 1:6-12). Bul jerde biz Xudaydıń qadaǵalawınıń basqa bir úlgisin kóremiz, Ol Shaytanǵa ne islewge ruqsat beretuǵınına anıq shegaralar qoyadı. 13-19-ayatlarda Shaytan shólkemlestirgen tórt hújim súwretlengen, nátiyjede Ayıp óz múlkin hám on balasın joǵalttı. Bul túsiniwge bolmaytuǵın qıyınshılıqlarǵa qaramastan, Ayıp tabındı (20-ayat) hám Rabbı berdi hám aldı dedi. Ayıp “Rabbıdıń atı maqtawlı bolsın” (21-ayat) dep juwmaqladı.
Bul tragediyalardan keyin, Xuda Shaytanǵa Ayıptıń densawlıǵına awır kesellik penen hújim etiwge ruqsat berdi (2:1-8). Bul besinshi hám túsiniwge bolmaytuǵın awır hújimden keyin altınshı hújim keldi, yaǵnıy Ayıptıń hayalı onı “Xudaydı qárǵa hám ól” (9-ayat) dep shaqırdı. Bul hújimler Xuday ruqsat bergen sınaqlar edi, hám olardan keyin Ayıp óz tuwılǵan kúnin qárǵadı (Ayıp 3).
Ayıp sóylewdi baslamastan aldın, biz Ayıptıń úsh dosınıń onı juwatıwǵa kelgenin, biraq jeti kún dawamında únsiz turǵanın oqıymız (2:11-13). Men olarda Ayıptıń jetinshi sınaǵın kóremiz dep usınıs etemen, sebebi olardıń jaqsı niyetlerine hám kóp jaqsı sózlerine qaramastan, biz Ayıp ushın olarmen islesiw aldınǵı tájiriybelerinen góre qıyınlaw bolǵanın túsinemiz. Aqır-aqıbetinde, hátte bul nárseler de Xuday tárepinen Ayıptıń jaqsılıǵı ushın birge islewge qollanıldı (Rimlikler 8:28-di kórip shıǵıń). Aqırında, Ayıp barlıq nárselerdi Xudaydıń kózqarasınan kórdi hám Xudaydı maqtawǵa qábiletli boldı (Ayıp 1:21, 42:1-6). Ayıp “óte ájayıp nárseler” (3-ayat) aytqanın moyınladı.
Bul anıq termin Muqaddes Jazıwda birinshi ret Xudaydıń Ibrahimǵa bergen sorawında qollanılǵan, “Xuday ushın ‘bir nárse óte qıyın’ (Jaratılıs 18:14) ma, yamasa sózbe-sóz ‘óte ájayıp’ ma?” Ol ájayıp islerdi isleytuǵın ájayıp Xuda, hátte húkimde de (Shıǵıw 3:20) hám Izraildi Mısır qulılıǵınan qutqarıwda da, bunıń ushın Musa Onı maqtaǵan (15:11). Xuda Óz xalqınıń jaqsılıǵı ushın ájayıp isler, keremetler hám múǵjizalar islewge ózin minnetledi (34:10).
Ayıptıń doslarına qaytıp, biz olardıń onı juwatıwǵa kelgenin oqıymız (Ayıp 2:11-13). Jeti kún kútkennen keyin hám keyin Ayıp óz tuwılǵan kúnin qárǵaǵannan keyin, bul doslar kóp durıs nárselerdi ayttı, biraq olar bunı Xuday menen shın múnásibette islemegen. Kerisinshe, óz kózqaraslarına tiykarlanıp, olar Ayıpqa ne bolǵanın bahaladı hám óz sheshimlerin usındı, tájiriybeden (Elifaz), dástúrden (Bildad) yamasa intuitsiyadan (Zofar) kelip shıqqan boladı ma. Olar Ayıptı awır gúna islegenlikte ayıpladı, Ayıp bunı biykar etti hám biykar etti, sebebi ol óz Qutqarǵıshı Xudayǵa jabısıp (19:25) hám óziniń ayıpsız ekenligin dálillep turdı. Ayıptıń juwabı onıń doslarınıń oǵan odan da kóbirek hújim etiwine sebep boldı, al Ayıp óziniń ayıpsız ekenligin dálillewdi dawam ettirdi (Ayıp 27). Bulardıń bári úsh raundtan ibarat seriyada aytıldı hám jazıldı, olardıń hár biri tamamladı.
Ayıp keyin haqıyqıy danalıqtıń kóp ájayıp ózgesheliklerin maqtaǵan, Xudayǵa minnetdarshılıq bildirgen (Ayıp 28). Biraq, Ayıp bunı ózin-ózi maqtaw menen islegen, ózinen qanaatlanǵan (Ayıp 29). Biz onıń qásiyetleriniń jaqsı bolǵanlıǵın moyınlaymız, hátte ol óz jaǵdayınan shagım etken bolsa da (Ayıp 30). Bul shagımlar insan kózqarasınan túsinikli: biz Ayıp basdan keshirgenдей qıyın jaǵdayda qayerde hám qalay bolar edik? Anıq ózin-ózi isenim menen, Ayıp óziniń ózin-ózi qorǵaw sózlerin óziniń pákizalıǵın, jaqsı qásiyetlerin hám maqtawǵa ılayıq islerin qayta kórip shıǵıw menen tamamladı (Ayıp 31). Bul qayta kórip shıǵıw Ayıptı sınaw ushın emes, al Xudaydıń Sózi bizge úyreniwimiz ushın bólisken detallardı kórip shıǵıw ushın jazılǵan (Rimlikler 15:4).
Ayıptıń dosı Elihu aralasadı
Ayıptıń sózleri tamamlanǵannan keyin (31:40), tórtinshi dosı Elihudan kútilmegen burılıs keldi. Ol basqa úsh dostan jaslaw edi hám sol sebepli ele hesh nárse aytpaǵan edi. Biraq, Elihudıń qáhári Ayıpqa qarsı jandı, ol ózin Xuday aldında aqlaytuǵın waqıtta ózin ádalatlı kórgen (32:1-2). Elihu óziniń úsh dosına da ashıwlı ekenligin túsindirdi, sebebi olar Ayıptı hesh qanday tiykarǵı sebepsiz ayıplaǵan edi (3-5-ayatlarda). Bunnan tısqarı, Elihu Xudaydı Óz sózlerinde hám islerinde aqladı (32:11-22). Bul barlıǵımız ushın ámeliy sabaq, yaǵnıy, Xudaydıń hárdayım durıs ekenligin túsinw, hám ekinshiden, basqalardı dıqqat penen tıńlawımız hám sóylewden aldın kútiwimiz kerek.
Elihu Ayıptan óziniń aytatuǵın nárselerine jiddiy dıqqat awdarıwdı soradı (33:1-7). Ol Xudaydıń ulıwmalıǵı haqqında úlken húrmet penen sóyledi (33:12), Ol esap bermewi kerek bolǵan jalǵız (13-ayat). Elihu Ayıptıń Xuday menen tolıq qayta tiklengenin (31-33-ayatlarda) hám onıń doslarınıń Ayıptı jalǵan ayıplaǵannan keyin qayta tiklengenin kóriwge shın júrekten qálegen. Elihu sóylegende, ol Xudaydıń hárdayım durıs ekenligin hám Onıń ádalatsız bola almaytuǵının tastıyıqladı (34:10-15). Ol tolıq qadaǵalawda hám hámme nárseni biledi, sebebi Ol hámme nárse menen durıs islesedi (25-26-ayatlarda).
Óziniń tórtinshi sózinde (Ayıp 36) Elihu Xudaydıń qansha ulıwma ekenligin, Onıń suveren ekenligin hám hesh kim Onıń sıyaqlı úyrete almaytuǵının kórsetti (22-23-ayatlarda). Aqırında, Elihu Ayıptan úsh nárse islewdi talap etti: tıńlaw, turaq turıw hám Xudaydıń ájayıp islerin oylaw (37:14). Bul ayat barlıǵımızǵa qarsı shıǵıwlardı ańlatadı.
Xudaydıń aqırǵı aralasıwı
Elihudıń tórt qıyın sóziniń altı babınan (Ayıp 32–37) keyin, bizdiń dıqqatımız Xudayǵa awdarılǵan, Ol Ayıpqa quyın yamasa dawıl ishinde sóyleydi. Xudaydıń ájayıp ulıwmalıǵı hám biz ushın túsiniwge bolmaytuǵın danalıǵı bul keń kózde hám tábiyattıń kóp múǵjizalarında kórsetilgen (38:22–39:30). Ol Ayıptan Qudiretli menen básekilesiwdi talap etti (40:1-2), bunnan keyin Ayıp óziniń áhmiyetsizligin hám Xuday menen endi básekilespeytuǵının moyınladı (3-5-ayatlarda).
Xuda keyin Ayıpqa ekinshi ret samal dawılınan sóyledi (6-ayat). Onıń sóylewi qansha salawatlı; Onıń kózde kórsetilgen qudireti qansha ulıwma, onıń túsiniwge bolmaytuǵın keńliginde yamasa eń kishkene detallarında boladı ma; ájayıp! Biz Onı máńgi ulıwma Jaratıwshı-Xudayımız retinde tabınamız (Ashıw 4:11). Óziniń ekinshi sózinde (Ayıp 40:6-41:34), Xuda Ayıptan tayarlanıp, Oǵan sóylewdi talap etti, bunnan keyin Xuda dawam etedi (40:6-14). Keyin Xuda Ayıpqa Ol bul jerge qoyǵan qudiretli bexemot haqqında detallar berdi (40:15-24), bul Xudaydıń jollarınıń birinshisin bildiredi (19-ayat). Bunnan keyin, Xuda Ayıptan ol qudiretli haywandı qadaǵalay ala ma, joq pa, oylawdı talap etti. Hám Ayıp 41:1-34-te Xuday tárepinen súwretlengen teńiz patshası qudiretli leviatan haqqında ne deymiz? Ayıptıń bul nárselerdiń “óte ájayıp” (42:3) ekenligin moyınlaǵanı tańqalarlıq emes. Ayıp keyin óte ájayıp túrde táwbe etti (6-ayat).
Juwmaqlawshı pikirler
42-bapta berilgen detallardı kórip shıǵayıq. Ayıp táwbege keltirilgen, hám ol bunı “topıraq hám kúlde” isleyedi (6-ayat). Bunnan keyin, Xuda Ayıptıń úsh dosına múráját etti, sebebi olar Ol haqqında Óz qulı Ayıp sıyaqlı durıs sóylemegen edi (7-ayat). Xuda olardı ózleri ushın, sonday-aq Óz qulı Ayıp ushın qurbanlıq keltiriwge buyırdı, sonlıqtan Ayıp olar ushın duwa ete alatuǵın edi (8-ayat). Olar sáykesinshe háreket etti hám Xuda olardı, sonday-aq Ayıptı qabıl etti (9-ayat). Bul shın mánistegi burılıs noqatı edi, hám Ayıp óz dosları ushın duwa etti (10-ayat).
Usı ayattıń ózi bizge Xudaydıń Ayıpqa qıyınshılıqları baslanǵanǵa shekem bolǵan múlkinen eki ese kóp múlik bergenin aytadı. Bul zárúrli qayta tikleniwden keyin, biz onıń barlıq aǵa-inileri hám apa-sińlileri hám tanısları Ayıpqa kelip, onı juwatqanın, sonday-aq oǵan arnawlı sawǵalar bergenin oqıymız (11-ayat). Juwmaq retinde, Rabbı Ayıptıń keyingi kúndelerin onıń baslanǵıshınan góre kóbirek bereketlegenligi aytılǵan, sebebi Xuda Ayıpqa qıyınshılıqlarınan aldın bolǵan haywanlar sanınan eki ese kóp haywan bergen (12-ayat).
Xuda Ayıpqa jeti ul hám úsh qız da berdi, bul basqa bir eki eseni ańlatadı (13-ayat), haywanlar menen adamlar arasındaǵı fundamental ayırmashılıqlardı túsinw menen, sebebi insan jánleri máńgi. Bizdiń denemiz ólse de, bizdiń jánlerimiz máńgi, al haywanlar ólgen waqıtta tolıǵı menen joq boladı. Ayıptıń úsh qızı óz atları menen atalǵan hám eń sulıw hayallar retinde súwretlengen. Olar óz aǵa-inileri menen teń miyras ta aldı (14-15-ayatlarda). 16-ayat bizge Ayıptıń taǵı 140 jıl jasaǵanın aytadı, Ibrahim hám onıń shańaraǵı kúndeleri sıyaqlı. Ayıp óz balaların, áwladların hám áwladlarınıń áwladların – tórt áwladtı kórdi (16-ayat). Ol qartayıp hám “kúnlerge tolı” óldi (17-ayat).
Ayıptıń gúrrińinen hám kitaptan kóp sabaqlar alıwǵa boladı: onıń sadıqlıǵı, pákizalıǵı hám hayalı menen shańaraǵına bolǵan minnetlemesi; onıń kambaǵallarǵa ǵamxorlıǵı; hám eń áhmiyetlisi, onıń basınan aqırına shekem Xudaydı húrmetlewi. Gúmanlanıw hám hátte Xudayǵa qarsı ayıplawlar bolǵan waqıtlar boldı, biraq Ayıp hayalı hám doslarınıń bas tartıwǵa shaqırıwlarına qaramastan, Oǵan bolǵan minnetlemesinde turaqlı boldı.
Búgin hám Ol kelgenshe, biz óz hálsizliklerimiz hám kemshiliklerimizge qaramastan, Rabbı Isaǵa jabısıp qalaylıq, sebebi Ol sadıq hám raxım-shápáátke tolı. Bunnan tısqarı, Ol: “Men sizler menen hárdayım, ásirdiń aqırına shekem” (Matta 28:20) dedi.
ESLETPE
- Geybir adamlar bexemottı dinozavr yamasa hátte Tyrannosaur Rex dep esaplaydı. Bul tema boyınsha izertlew júrgizgen ilimpazlar bul haywanlardıń salmaǵı shama menen 35 tonna bolıwı múmkinligin anıqladı.
Ayıp hárdayım Xudayǵa jabısıp turdı, hárdayım Xudayǵa qaradı, biraq ol ámelde: “Men Onı taba almayman; Ol meni ózinen uzaqlastırdı, meni basdan keshirip atırǵan bul azap penen bánt etip, Onıń qasına bara almayman. Eger men ol jerge bara alǵanımda, jaqsılıq hám raxım-shápáát tabatuǵınımdı bilemen,” dedi. Bul, hesh gúmansız, óte qarama-qarsı edi; biraq bul Xudaydıń aldında bolmaǵan waqıtta kambaǵal adam menen hárdayım bolatuǵın jaǵday. Ayıp, isenimli adam ushın, basqa adamlarǵa bolǵan jaqsı pikirde, sonday-aq óziniń jaqsı pikirinde de kóp jasaǵan. Ol jerde ol pútkilley qáte edi, hám ol jerde Máshix hám Máshixshilik bizdi sadıq bolsaq, ózimizdiń haqıyqıy orınımızǵa qoyadı. Biz dushpan dúnyaǵa qarsı turamız. Biz hátte basqa Máshixshilerge de qarsı turıwımız múmkin, olar sadıq bolmasa, ózlerin ayıplaǵanı ushın sadıq bolǵan hár qanday adamlarǵa qarsı jınlı boladı. Bul nárselerdi biz kóteriwimiz kerek, sebebi bul Máshix penen birge azap shegiw. Máshix azap shekken nárse usı. Máshixshiniń ornı qanday? Ol dúnyadan emes. Ol dúnyadan qansha uzaq? Nege, Máshix sıyaqlı. Máshix dúnya menen ne isledi? Máshix dúnya qáleytuǵın hám qádirleytuǵın nársege bir iota da úles qosqan ba? Máshix dúnya ushın eń paydasız adam bolıp kórindi. Dúnyadan ótip atırǵanda dúnyadan pútkilley tıs bolǵan adam hesh qashan bolmaǵan. Máshixshi sol jerde. —William Kelly, “Ayıp kitabı haqqında on bir lektsiya” (beyimlestirilgen).
