Jánge sayaxat
Ermiya kitabına kelgenimizde, biz tek ǵana payǵambarlıq yamasa avtobiografiya taba almaymız. Biraq Zábúrde bolǵanı sıyaqlı, biz tereń sezgir jánniń umtılıwların, qorqıwların hám qayǵıların kóremiz. Biz jas waqıtlarınan baslap, qıyınshılıqtaǵı adamnıń júreginiń hám aqılınıń eń ishki bólimlerine tańqalarlıq sayaxatqa shıǵamız. Ol óz dáwiriniń ótiriklerine, eki júzliligine hám gúnasına qarsı shıqtı, biraq sol bir minnetdar bolmaǵan hám biykarlawshı adamlar menen ózin teńlestirip, ashshı kóz jasların tógip jıladı.
Ermiya payǵambar hám Qudayǵa jaqın edi
Ádette, Injilde bir temadan birinshi ret aytılıwı onıń mánisine isharat beredi, mısalı, «payǵambar». Ibrahim, óz hayalınan uyatlı túrde bas tartqan bolsa da, Qudaydıń wákili bolǵan hám solay bolıp qalǵan. Gerar patshası Abimelekke (Jaratılıs 20:7-ge qarań) Quday tárepinen eskertildi: «Endi sol ushın adamǵa hayalın qaytar, sebebi ol payǵambar hám ol seniń ushın duba etedi» (KJV). Jańa testament bizge payǵambarlıq sawǵası sırlarǵa túsiniwdi hám bilimge iye bolıwdı óz ishine alatuǵının aytadı (1 Korinflilerge 13:2). Injil Yahya shomıldırıwshı haqqında «Qudaydan jiberilgen adam» (Yuhanna 1:6, sózbe-sóz predlog «para», «parallel» yamasa «qatarında» degen mániste) dep aytadı. Payǵambar Qudayǵa jaqın bolǵan, duba etiwshi adam bolǵan er adam yamasa hayal edi.
Biz Ermiyanıń, jas jigit bolǵanında da, duba etiwshi ómir súrgenin hám Qudayǵa júdá jaqın bolǵanın isenimli túrde juwmaq shıǵara alamız. Bul ekinshi aspekt Adamda kórinisi múmkin, onıń menen Rabbı Quday baǵda júrgen (Jaratılıs 3:8), yamasa Hanokta, ol «Quday menen júrgen hám ol joq edi, sebebi Quday onı aldı» (Jaratılıs 5:22-23).
Payǵambar bolıw aldınnan ne aytıwdı bilmey, Qudaydıń kórsetpesi boyınsha birden sóylew degen qáte túsinik bar. Biraq, Quday ustalarǵa shatır qurıwdı buyırǵanda, Ol barlıq «aqıllı júrekli» adamlardıń júreklerine danalıq salǵanın esapqa alıń (Shıǵıw 31:6). Biz Muqaddes Jazıwda payǵambarlardıń óz-ózin basqarıwın joǵaltqanın yamasa tártipsiz bolǵanın kórmeymiz. Ruwhtıń jemisi, basqa nárseler qatarında, óz-ózin basqarıw («temperance» KJV-de, Galatiyalılarǵa 5:23).
Ermiya jas edi
Ermiya óz kózinde Quday onı shaqırǵan wazıypa ushın júdá jas edi. «Ah! Rabbı Quday, men sóyley almayman: sebebi men bala» (Ermiya 1:6). Rabbı, oǵan óz shaqırıwın aytqannan keyin, júdá jumsaq qılıp «Qolın uzattı hám» jas jigittiń awzına «tiydi» (9-ayát). Bizdiń Qudayımız bizdi qanday súyispenshilik penen kóteredi hám xoshametleydi, milletlerdiń qudaylarınan parqı bar.
Ermiyanıń birinshi kóriniwi
Quday Ermiyaǵa súwretli tilde, sonday-aq ápiwayı sóz benen sóyledi. Hám Ermiya, atı «Yahova kóteredi» degen mánisti ańlatatuǵın, Muqaddes Jazıwlardı jaqsı oqıǵan edi. Bizdiń aqılımızdıń islew mexanizmlerin bile turıp, Quday birinshi kóriniwdiń, «badam terekiniń tayagı» (11-ayát), jas jigittiń aqılında bekkem ornalasıp qalıwın bildi.
Kóriniw menen birge kelgen wáde «Men Óz sózimdi orınlaw ushın asıǵaman» (12-ayát) edi. Ermiya Harunnıń tayagı hám Harunnıń ruxaniylıǵın tiriliw kúshi arqalı tastıyıqlaw zárúrligi haqqında bilgen bolar edi. Gúmansız, Harun Rabbıdıń saylaǵan ruxaniyı edi (Sanlar 17:1-9-dı oqıń). Ermiya óz xızmetiniń Qudaydıń ullı kúshi menen tastıyıqlanǵanlıǵın hám hesh nárse – óz jerlesleriniń barlıq jek kóriwshiligi hám ashshılıǵı yamasa ruxaniylerdiń qarsılıǵı – onı ózgertiw yamasa toqtatıw ushın hesh nárse isley almaytuǵının anıq túsinikti ótkizip jibergen bolmas edi.
Bizdiń óz xızmetimiz hám ruxaniylıǵımız da sol bir kúsh penen tastıyıqlanǵan. Tirilgen Rabbı bizdi ólilerden tirilgeninde tapsırma bermedi me? Ol bizge barıwǵa hám barlıq milletlerden shákirtler tayarlawǵa buyırdı «hám Mine! Men sizler menen hámishe, ásirdiń aqırına shekem» (Matta 28:18-20-ǵa qarań).
Ermiyanıń ekinshi kóriniwi
Biz kóbinese Ermiyanı húkim payǵambarı dep qaraymız, onıń xabarınıń Qudaydıń húkimleri tógilgennen keyin úmit xabarı ekenligin umıtıp. Ekinshi kóriniwde Quday: «Sen ne kórip tursan?» dep soradı. Jas jigit: «Men qaynap turǵan qazan kórip turman hám onıń beti arqaǵa qaray» dep juwap berdi. Sonnan keyin Quday túsindirme berdi: «Arqa tárepten jerdiń barlıq turǵınları ústine jamanlıq shıǵadı» (1:13-14).
Endi, artqa qarap, biz Assiriyalılar hám Babilonlılar Izrailge qanday zıyan keltirgenin kóremiz, tımsal sıyaqlı Arqanıń sońǵı qorqınıshlı Patshası da kelesi kúnde sonday etedi – úshewi de Qudaydıń húkim quralı. Bular Izraildi táwbege keltiriw hám aqır-aqıbetinde jańa tuwılıwına alıp keliw ushın Onıń tárepinen qollanılǵan dep te qaraladı (Ishaya 53, Ishaya 66:8; Zaxariya 12). Qaynap turǵan qazan isenimsiz milletke qarsı tógiliwi múmkin, biraq olar aqır-aqıbetinde «ózi tesken adam ushın qayǵırǵanda» (10-ayát) olardıń qutqarıwı keledi. Qutqarushı, Yahova Ózi, «sol kúni Zaytun tawında turadı» (14:4).
Ermiya aqıllı hám Muqaddes Jazıwlardı bilgen
Ermiyanıń aqılı Muqaddes Jazıwlar menen tolǵan edi. Ol, mısalı, Izrail kemege Shilodan urısqa alıp kelgeninde, Qudaydı ózin qorǵawǵa májbúr etiwge urınǵanında, Qudaydıń narazılıǵı haqqında oqıǵan edi (Yeshua 18:1; 1 Samuel 4:3-4; Zábúr 78:60; Ermiya 7:12-15). Ermiya sonnan keyin Pawl sıyaqlı, Qudaydıń Óz xalqı menen kelisimlerge baylanıslı (11:1-8, 31:31-34, 34:13-14) hám Qudaydıń jańa kelisimge baylanıslı joybarları haqqında qáte qılmaytuǵın logika menen pikir júrgize alǵan. Ol olardıń Izrail tariyxında óz dáwirine shekemgi orınlanıwların túsinip jetken.
Ermiya 15-te Rabbı Musa hám Samuelge silteme jasap, Ermiyanı olardıń Quday aldındaǵı ornınan tolıq xabardar etti. Basqa milletler tárepinen húkimlerge jiyi siltemeler Zakon 28-ge, ásirese 49-ayátqa anıq silteme beredi, onı payǵambar Ermiya 5:15-te bólekshe keltirgen sıyaqlı. Bunnan keyin 15-bólimde Rabbı Ermiyaǵa Manassenıń isleri haqqında ayttı (4-ayát).
Payǵambar: «Seniń sózleriń tabıldı hám men olardı jedim» (16-ayát) dedi. Bul jerde ol Ayup hám Zábúrshiniń sezimlerine júdá uqsas sezimlerdi bildirdi (Ayup 23:12; Zábúr 119:103). Bul Ermiyanıń zamanlası Ezekieldiń tájiriybesine de aytarlıqtay uqsas, oǵan «kitap oraması» berilip, «bul oramdı je, hám barıp Izrail úyine sóyle» (Ezekiel 2:8-3:1) dep aytıldı.
Ermiya názik hám sezgir edi
Biz Ermiyanı aqıllı hám sezgir ján dep kóremiz, ol Quday menen bolǵan tájiriybeleri hám Muqaddes Jazıwlardı biliwi menen kúshlengen. Ol ózin Quday hám Onıń xalqı menen teńlestirdi, Jılaǵanlar kitabın mısalı menen toldırdı: «Rabbı ádalatlı; sebebi men Onıń buyrıqlarına qarsı shıqtım: tıńlań, iltimas, barlıq adamlar, hám meniń qayǵımdı kóriń» (1:18). Ol Qudaydıń ádalatlıǵın moyınlaǵanında hám Izrail gúnasın moyınlaǵanında, payǵambardıń ózi haqqında sóylep atırǵanın yamasa ózin Qudaydıń adasqan xalqı menen teńlestirip atırǵanın anıqlaw qıyın. Ol Quday menen sonsha úylesimli edi, ol Onıń qorlanǵan ádalatın hám húkim talap etetuǵın gúna ishinde jasawdıń tereń jaraqatın hám qayǵısın sezdi. «Meniń qızlarım hám meniń jas jigitlerim tutqınlıqqa ketti ... Meniń ruxaniylerim hám meniń aqsaqallarım qalada jan berdi, olar óz jánlerin jeńilletiw ushın azıq izlep atırǵanda» (19-ayát, Ishaya 55:8-9-dı esapqa alıń). Bunı sheshe alıw qıyınshılıǵı Ermiyanıń aqılınıń Qudayǵa jaqınlıǵınıń ózi dálili.
Ermiya basqa bir payǵambarlıq bayanat jasap, «Ótip baratırǵan barlıq adamlar, bul sizlerge hesh nárse emes pe? Qarań hám kóriń, meniń qayǵım sıyaqlı qayǵı bar ma, ol maǵan islendi. Rabbı meni Óziniń qattı ashıwı kúni qanday azapladı» (Jılaǵanlar 1:12) dedi. Sóylewshiniń oyları ózinen ózi sóylep atırǵan Qudaydıń oylarına ótti. Bul bólimde biz tek Izrail qıyınshılıǵınıń qayǵılı qayǵısın emes, al Messiyalıq bólimdi de kóremiz. Ol «adamlar tárepinen jek kórilgen hám biykarlaw etilgen» (Ishaya 53:3) adamnıń oyların ájayıp súwretleydi.
Ermiyanıń názikligi hám kishipeyilligi oǵan belgili bir uyatshańlıq yamasa qorqaqlıq berdi. Bul tábiyatqa iye bolǵanı ushın, Quday onı xoshametlewi kerek edi. Rabbı onı «Beldi buw, hám tur, hám men saǵan buyırǵan barlıq nárselerdi olardıń aldında sóyle: olardıń júzinen qorqpa ... Men seni búgin qorǵalǵan qala hám temir ustun hám barlıq jerge qarsı mıs diywallar ettim» (Ermiya 1:17-18, sonday-aq Ermiya 15:20-ǵa qarań) degen sózler menen kúsheytti.
Ermiya batır edi
Biz Ermiyanı satqın dep jalǵan ayıplanǵanına qaramastan, batırlıq penen balshıq zindanda shıdamlılıq penen turǵanın kóremiz (38:6-13). Ol húkimetlerge qarsı shıqtı hám Qudaydıń sózin járiyalawda hám «Quday islewdi maqset etken barlıq jamanlıqtan» (36:3) isenimli túrde eskertiwde patshanıń ashıwına shıdadı. Hám ol ruxaniylerge, payǵambarlarǵa hám xalıqqa qarsı sóyledi – tek bir neshe dosınıń qollawı menen Quday ushın turdı (5:30-31, 15:1, 20:1-6, 22:1-5, 23:1-2). Hár kim de eń jaqtı emes haqıyqatlardı sóyley almaydı hám satqın hám buzıwshı dep atalıwdı qabıl etpey almaydı. Biraq Ermiya batır edi, sebebi ol isenimli edi (37:13-15, 38:4).
Ermiya jek kórilgen hám biykarlaw etilgen edi
Bul payǵambar qáte túsinilgen, kóbinese qasınnan. Ol qamaqqa alınǵan hám qattı qıynalǵan. Onıń jaqın dosları az edi hám ol tiykarınan itibarǵa alınbaǵan. Onıń aytqanlarınıń kóbi Messiyalıq, hám bul nárseler onı Messiyalıq figuraǵa aylandıradı.
Onıń azapları Ayupkiniń azaplarına júdá uqsas hám, Ayup sıyaqlı, ol hesh qashan tuwılmaǵanın qálegen (20:14-18; Ayup 3:1-3). Bunday azap shekken hár kimge ullı imtiyaz berilgen. Ermiya sol waqıtta onı tán alǵan bolmawı múmkin, biraq ol balshıqqa batıp, ruxaniyler hám payǵambarlar onıń qanın talap etip atırǵanda, ol Rabbı Isa shegetuǵın azaplarǵa uqsas azaplardı basqan edi. Hesh birimiz azap shegiwdi qáleymiz, biraq bizdiń Qutqarushımız ushın azap shegiwde ullı sıylıq bar.
Búgingi Ermiya
Bizdi eń kóp tań qaldıratuǵın nárse Ermiyanıń tabıssızlıǵı, adamlar tabıstı esaplaǵanda. Biz skeptiktiń Ermiyanıń zindanda balshıqqa batıp atırǵanın kórip, «Quday seniń xızmetińde qanday bereketler berdi?» dep sorap atırǵanın kóz aldımızǵa keltire alamız. Búgingi kúndegi kóplegen ústirtin xristianlar Ermiyanıń Qudaydıń erkinen anıq shıǵıp ketken degen juwmaqqa keledi. Olardıń barlıǵı qáte bolar edi. «Dúnyalıq danıshpan» Qudaydıń bereket bermey atırǵanın juwmaq shıǵaradı. Ol sonday-aq kóp gúldir, háreket hám gúldir bar jerde biz Qudaydıń islep atırǵanın kóremiz deydi. Bunday emes!
Ermiya hám Ezekiel «post-xristian» dáwiri ushın payǵambarlar edi. Eger biz Shaytan húkimranlıq etip atırǵan jerde isenimli bolsaq, biz az nátiyjeler, kóp biykarlaw hám kóp masqaralaw kóremiz. Biraq Ermiyanı esapqa alǵanda, biz onıń ómiriniń úlgisi barlıǵımız ushın úlgi ekenligin anıq kóremiz.
