Álbette! Isa «bárinen joqarı Quday, máńgi maqtawlı! Ámiyn» (Romalıqlarǵa 9:5 NIV). Bul sorawǵa qısqa juwap. Biraq kóp adamlar ushın Isanıń haqıyqıy kimligi ele de soraw astında. Sonlıqtan Pawıldıń qısqa juwabınıń keń bibliyalıq tiykarın úyrenip kóreyik.
Bibliya Qudaydıń Sózi – ilhamlanǵan, húkimetli, qátesiz hám tolıq isenimli. Ol hár bir hújimge, tariyx sınaǵına hám tariyxıy-dáliller kriteriyalarına tariyxta basqa hesh bir ádebiyat sıyaqlı shıdadı – hám hesh qashan biykar etilmedi.
Bibliya Isanıń qudaylıǵın anıq hám qayta-qayta tastıyıqlaydı; Ol sheksiz Jaratıwshı menen bir, Ol ózin Muqaddes Jazıwlarda turaqlı hám progressiv túrde ashıp beredi. Quday birinshi gápte turadı: «Basında Quday aspan menen jerdi jarattı» (Jaratılıs 1:1). Jańa Ósiya deyarli sol bir málimlemeni beredi: «Basında Sóz bar edi, hám Sóz Quday menen edi, hám Sóz Quday edi ... Ol arqalı barlıq nárseler jaratıldı; Onsız hesh nárse jaratılmadı» (Yuhanna 1:1-3).
Biraq bul Sóz kim? Bul Sózdiń Quday ekenligin, «basında ... Quday menen» ekenligin hám barlıq jaratılǵan nárselerdiń jaratıwshısı ekenligin málim etetuǵın sol bir kontekst, sonı da málim etedi: «Sózdıń etke aylanıp, bizdiń aramızda jasay baslaǵanın» bul jerde jerde (Yuhanna 1:14). Bibliyada tek ǵana bir adam bar, ol haqqında bul barlıq málimlemeler haqıyqat: Sóz Isa Másih.
Isanıń bul atı Yuhannanıń jazıwlarına tán. Onıń birinshi xatında ol «basınan beri» dep te aytqan, elshilerdiń Isa menen haqıyqıy adam retinde jeke tájiriybesi hám óz-ara tásiri haqqında gúwalıq berip, ol Onı «ómir Sózi» dep atadı (1 Yuhanna 1:1). Ashıw 19:11-13 te Yuhanna aq atqa minip, aspan áskerlerin basqarıp baratırǵan jeńimpaz Rabbı Isa bolıwı múmkin bolǵan bir adamdı súwretledi, hám «Onıń atı Qudaydıń Sózi».
Jaratılıs 1:26 da Jaratıwshı: «Adamdı Óz súwretimizde jaratayıq» dedi, bul bir neshe adamnıń birge jaratqanlıǵın anıq ańlatadı; Jaratılıs Quday jarattı dese, hám Yuhanna Sóz jarattı dese, hesh qanday qarama-qarsılıq joq. Ulı, Isa Másih, tolıq hám tiykarınan Quday.
Jaratılıs 1:2 de Quday Ruwhınıń jaratılısta belsendi ekenligin kórsetedi. Solay etip, bir neshe qısqa málimlemelerde Úshbirlik tastıyıqlanadı. «Úshbirlik» sózi Muqaddes Jazıwda hesh qashan ushıraspasa da, onıń haqıyqatlıǵı bibliyalıq teologiya ushın anıq gilt bolıp tabıladı. Úshbirlik haqqındaǵı isenim Isanıń Qudaylıqtıń úsh Adamınıń biri ekenligine isenimdi talap etedi. Hám Úshbirlikni biykar etiw Isa Másihdiń qudaylıǵın biykar etiw bolıp tabıladı.
Quday Ózin ashıp berdi Eski Ósiyatta «Yehova» retinde. Kóp Bibliyalarda Yehova ushın «RABBı» (úlken hám kishi bas hárip penen) basıp shıǵarıladı, sebebi evreylerdiń úshinshi buyrıqtı buzıp, bul eń muqaddes attı bosqa aytıwdan qorqıp, hesh qashan aytpaw ádeti bar edi. Yehova atına qarsı háreket ólim menen jazalanatuǵın edi (Levitler 24:16). Yesaya 42:8 de Yehova bılay dep aytqan: «Men, Men RABBı (Yehova); bul Meniń atım! Men Óz dańqımdı basqaǵa bermeymen.»
Quday Óz atın Musaǵa janıp turǵan putada kórgeninde anıqladı. Musa: «Siziń atıńız ne?» dep soradı. Quday juwap berdi: «MEN KIMMEN, SOLMEN. Siz Izrailliklerge bılay dep aytıń: ‘MEN SIZLERGE JIBERDI’ ... Bul Meniń máńgi atım, áwladtan-áwladqa eslenetuǵın atım» (Shıǵıw 3:1-15). Shıǵıw 6:2-9 ǵa qaraǵanda, Quday Ózin aldın Yehova atı menen ashıp bermegen edi.
«MENMEN» atı «Yehova» atınıń anıqlaması – ol «Qudaydı óz-ózinen bar, óz-ózine jetkilikli, máńgi hám suverenli dep járiyalaydı» (MacDonald’s Múminniń Bibliya Kommentariyası). Ol barlıǵınan joqarı, tolıq ǵárezsiz, barlıq sebepler hám nátiyjelerden tıs bolǵan Quday haqqında sóyleydi: Eń Joqarı, Quday Quday.
Isa bul attı qollandı Yuhannadaǵı jeti «Menmen» málimlemesinde Óz atı retinde: «Men ómir nanıman» (Yuhanna 6:48-51); «Men dúnyanıń nurıman» (8:12; 9:5); «Men qoylar ushın qapıman» (10:7); «Men jaqsı shobanman» (10:11,14); «Men tiriliw hám ómirmen» (11:25); «Men jol hám haqıyqat hám ómirmen» (14:6); hám «Men haqıyqıy júzim sabınman» (15:1-8). Bul arqalı Ol Ózin Yehova, bizdiń Quday Quday Resursımız retinde anıqladı.
Basqa bir neshe jaǵdaylarda Isa «Menmen» dep bunnan da ájayıp túrde dáwaladı. Ol bes mıń adamdı toydırǵannan keyin hám erteńgi kúni ómir nanı haqqındaǵı sóylesiwden aldın, Ol túngi waqıtta dawıllı Galileya teńizinde olardıń qasına júrip kelip, shákirtlerin tań qaldırdı. Olar hayalattı kórip atırǵanın oylap, baqırdı. Ol juwap berdi: «Bul Menmen; qorqpańlar.» Bibliya alımları bul sózlerdi «Menmen; qorqpańlar» dep awdarıwǵa boladı dep kelisedi (6:20). Quday Qudaydıń bizdi qorǵaw hám qutqarıw ushın jaqın ekenligin biliwden úlken qolaylıq ne bolıwı múmkin!
Keyinirek, turaqlı túrde urıs izlegen dushpanları menen sóylesiwde, Isa ápiwayı ǵana: «Eger sizler Menmen (Men dáwa etetuǵın adam) ekenime isenbeseniz, sizler shınında da ózlerińizdiń gúnálarıńızda ólesizler» dedi (8:24). Bul júdá anıq! 8-bólimniń aqırında olardı tań qaldırǵan bul málimlemeni berdi: «Ibrahim tuwılǵannan aldın, Menmen» (8:58) – «Men edim» emes, bálki «MENMEN»! Bul evreyler bunı Onıń qudaylıqqa dáwa etkenligi retinde túsinip jetiwde qıyınshılıq kórmedi, hám olar dárhal «Onı tas penen urıw ushın taslardı aldı» (8:59), bul Yehovanıń atın bosqa aytqanı ushın jazası edi (Levitler 24:16).
Bálkim eń tań qaldırǵanı Isanıń atınıń kúshin kórsetiw Yuda Onı satıw ushın kelgeninde boldı, onı Rim áskerleri, evrey basshıları hám ibadatxana policiyası qosıp keldi. Isa aldınǵa shıǵıp, kimdi izlep atırǵanın soradı. Olar «Nazaretlik Isanı» dep juwap bergenlerinde Ol ápiwayı ǵana: «Menmen» dedi. Bul waqıtta Onı qamaqqa alıw ushın kelgenler «artqa shegindi hám jerge jıǵıldı» (Yuhanna 18:1-6). Kimdir Onıń Atınıń tásiri olardı jıǵıtqan dep usınıs etti.
Jańa Ósiya kóbinese Eski Ósiyadaǵı Yehova haqqındaǵı málimlemelerdi Isaǵa qollaydı. Evreylerge jazıwshı ilhamlanǵan adam Zábúr 45:6-7 ni keltirip, onı «Ulına,» Isaǵa tiyisli dep esapladı:
«Siziń taxtıńız, ey Quday, máńgi hám máńgi turadı; ádillik tayagı Siziń patshalıǵıńızdıń tayagı boladı. Siz ádillikti súyesiz hám jamanlıqtı jek kóresiz; sonlıqtan Quday, Siziń Qudayıńız, Sizi quwanısh mayı menen maylap, Óz joldaslarıńızdan joqarı qoydı» (Evreylerge 1:8-9).
Ol sonday-aq Zábúr 102:25-27 ni Ulına tiyisli dep esapladı:
«Basında Siz jerdiń tiykarların qoydıńız, hám aspanlar Siziń qollarıńızdıń jumısı. Olar joq boladı, biraq Siz qalasız; olar barlıǵı kiyim sıyaqlı eskirip ketedi. Kiyim sıyaqlı Siz olardı ózgertesiz hám olar taslanadı. Biraq Siz ózgermey qalasız, hám Siziń jıllarıńız hesh qashan tamamlanbaydı» (Evreylerge 1:10-12).
Yesaya tez-tez járiyaladı Yehovanıń muqaddesligi hám pákizligi. 43:11 de ol Yehovanı bılay dep keltirdi: «Men, Men RABBıman, hám Mendan basqa Qutqarushı joq.» Isa, tuwılǵanında, Qutqarushı retinde de járiyalandı (Luka 2:11), hám Rabbıdıń perishtesi Yusufqa Maryamnıń balası «Óz xalqın gúnálarınan qutqaradı» dedi (Matta 1:21). Eki Qutqarushı bar ma? Bul Yesaya 43:11 ge qarama-qarsı keledi. Isa shınında da Yehova Qutqarushı. Yesaya 44:6 da Yehova bılay dedi: «RABBı bılay deydi – Izrail Patshası hám Qutqarushısı, Quday Quday: Men Birinshi hám Men Aqırǵıman; Mendan basqa Quday joq.»
Ashıwda Yuhanna «Adam Ulına uqsas» (Ashıw 1:13) ájayıp bir súwretti kórgeninde ólgen adamday jıǵıldı, ol oǵan: «Qorqpa. Men Birinshi hám Aqırǵıman. Men Tirimen; Men ólgen edim, hám mine, Men máńgi hám máńgi tirimen!» dedi. Anıq, Isa taǵı Yehovanıń «Birinshi hám Aqırǵı» retinde kimligin dáwaladı (Ashıw 1:17-18).
Yehova dedi, «Men Óz dańqımdı basqaǵa bermeymen» (Yesaya 42:8). Biraq Evreylerge 1:3 te: «Ulı Qudaydıń dańqınıń nurı hám Onıń bolmısınıń anıq súwreti» delingen. Ulı «basqa» emes; Ol sol bir Quday. Hám Koloselilerge deydi: «Quday Óziniń barlıq tolıqlıǵınıń Onda jasawına razı boldı ... Másihte Qudaylıqtıń barlıq tolıqlıǵı denede jasaydı» (Koloselilerge 1:19; 2:9).
Yesaya 45:23 te Yehova: «Ózim menen ant ishtim ... Meniń aldımda hár bir tize búgiledi; Men menen hár bir til ant ishedi» dedi. Biraq keyin Pawıl Isa haqqında bılay dep jazdı: «Quday Onı eń joqarı orınǵa kóterdi hám Oǵan hár bir attan joqarı at berdi, solay etip Isanıń atına aspanlarda hám jerde hám jer astında hár bir tize búgiliwi kerek, hám hár bir til Isa Másih Rabbı ekenligin moyınlawı kerek, Quday Ákeniń dańqı ushın» (Filipililerge 2:9-11).
Itibar beriń, «hár bir attan joqarı at» «Isa»! Isaǵa tabınıw hám Onı Rabbı dep moyınlaw Quday Ákeni dańqlaydı. Solay etip, Isanıń Quday menen teńligin biykar etiw Quday Ákeniń qarsısına shıǵıw, Onıń abırayın túsiriw hám Onıń dańqın kemeytiw bolıp tabıladı. Quday Qutqarushı biykar etilgen waqıtta qutqarıw bolıwı múmkin emes. «Eger sizler Menmen ekenime isenbeseniz ... sizler shınında da ózlerińizdiń gúnálarıńızda ólesizler» (Yuhanna 8:24).
Isa Ózine ergenlerden kúshli talaplar qoyadı: «Eger kimde-kim Maǵan kelip, óz ákesin hám anasın, óz hayalın hám balaların, óz aǵa-inilerin hám apa-qarınlasların – ya, hátte óz ómirin de jek kórmese, ol Meniń shákirtim bola almaydı. Hám kimde-kim óz krestin kóterip, Maǵan ermese, ol Meniń shákirtim bola almaydı ... Sizlerden kimde-kim ózinde bar barlıq nárselerden waz keshpese, ol Meniń shákirtim bola almaydı» (Luka 14:25-33). Hám bunı Matta qosadı: «Kim óz ómirin tapsa, onı joǵaltadı, hám kim óz ómirin Meniń ushın joǵaltsa, onı tabadı» (Matta 10:37-39).
Isa Quday. Hám tek ǵana Onıń sonday tolıq sadıqlıq hám tolıq boysınıwdı talap etiwge haqı bar. Tek ǵana Qudaydıń sonday minnetleme hám sadıqlıqtı talap etiwge húkimetligi bar. Siz Isanıń húkimetine hám basqarıwına boysınıw menen keletuǵın pátaqa, tınıshlıq, qanaatlanıw, quwanısh hám isenimdi bilesiz be? Ol bizden talap etetuǵın hár qanday nárselerden de talaplıraq qurbanlıq penen bizdiń sadıqlıǵımızǵa «haqı qazandı»: «Isa Másih ... Quday tábiyatında bolǵanı menen, Quday menen teńlikti qolǵa alıwǵa tiyisli nárse dep esaplamadı, biraq Ózin hesh nársege aylandırdı, qul tábiyatın aldı, adam súwretinde jaratıldı. Hám adam kórinisinde tabılıp, Ol Ózin kishireytti hám ólimge boysındı – hátte kresttegi ólimge!» (Filipililerge 2:6-8).
