Qudaydıń Áhdliler hám Másih qurbanlıǵı arqalı rejesi

Geybir adamlar Shirkew Adam atadan baslaǵan dep esaplaydı. Rapture kútiwleri joq hám biz házirgi waqıtta mıń jıllıqta jasap atırmız dep oylap, bul adamlar máwsimniń aqırında Másihshiler Qudaydıń sońǵı húkiminen ótedi dep esaplaydı. Kópshilik Shirkew Izraildi almastırdı dep te aytadı. Biraq Qudaydıń Sózi ne úyretedi? Tómendegi betler daw tuwdırıw ushın emes. Kerisinshe, olar Qudaydıń kózqarasınan – Onıń Sózinde, Muqaddes Jazıwlarda aytılǵan Oyların kórsetiwge umtıladı.

Jaratıwdan Qulawǵa hám Suw tasqınına shekem

Asmanlar jaratıw esabında birinshi bolıp tilge alınǵan (Jaratılıs 1:1). Biraq sonnan keyin Quday dıqqatımızdı jerge hám onıń birinshi adam ushın tayarlanıwına qaratadı. Quday Ózin Jaratıwshı , yamasa Elohim dep ashıqladı (Jaratılıs 1). Keyinirek Ol Qollap-quwatlawshı rólin aldı hám Rabbı Quday, yamasa Yahweh Elohim dep ataldı (Jaratılıs 2; Yuhanna 1:1-4; Kolosiyalıqlarǵa 1:16-17; Evreylerge 1:3).

Hámme zat «júdá jaqsı» edi (Jaratılıs 1:31 NKJV), biraq kóp ótpey, ókinishke oray, adam óz ilahiy Ustası ushın baǵdı saqlaw hám óstiriw wazıypasında sátsizlikke ushıradı (2:15-17, 3:1-6). Adam hám Hawwa «aybısız» jaǵdayda edi, olar hesh qanday qátelik islemegen edi. Biraq, olar sátsizlikke yamasa gúnaǵa qarsı immunitetke iye emes edi. Qudaydıń jaratıw jumısı tamamlanǵannan keyin dárhal, shaytanlıq azǵırıw hám joldan urıw arqalı adamnıń qulawı júz berdi, bul apatlı aqıbetlerge alıp keldi.

Quday ele de basqarıwda edi hám Ol adamnıń juwapkershiligin biykar etpey Óz huqıqların saqladı. Ol Ózin Hákim dep ashıqladı, Adamnan: «Sen qayerdeseń?» dep soradı (3:9), biraq Óz miyriminde Adam hám Hawwa ushın qurbanlıq retinde aybısız haywan usındı hám olardı bul aybısız almastırıwshınıń terisi menen kiyindirdi. Olar Qudayǵa isendi, óytkeni olar bul jańa qatnasıqta Oǵan isendi, Adam óz hayalın ataytuǵın atında kórsetilgenindey: «Hawwa» – «hámme tiri» (20-21-ayatlarda). Sonıń menen birge, Quday Óziniń insan ná́sili menen bolǵan qatnasıǵın «hayaldıń urıǵı» menen baylanıstırdı (15-ayat), bul kiyatırǵan Másihke isharat etti.

Jaratılıs 4 bolsa, adam Qudaydıń joybarları insanlıq quralı yamasa háreketi menen orınlanbawın úyreniwge májbúr bolǵanın kórsetedi. Hawwa óziniń birinshi ulı Qabildi Qudaydıń joybarınıń orınlanıwı dep kútti (3:15, 4:1), biraq ol óz ulı onı orınlay almaytuǵının úyreniwge májbúr boldı, óytkeni ol qulaǵan adamnıń basqarıwı astında edi: birinshi Adam.

Olardıń ekinshi ulı, Abel, «boslıq» degen mánisti ańlatatuǵın at bolıp, adamnıń háreketleriniń paydasızlıǵı menen baylanıslı bolıp, bul pikirge dálil boldı. Biraq ol, Quday ata-anasına úyretken zárúrli sabaqlardı túsingenlikten, Qudayǵa qurbanlıq retinde óziniń ornına qurbanlıq keltirdi. Bul Qudaydıń oylarına sáykes edi. Abel óz qoylarınıń birinshilerin hám olardıń mayın keltirdi (4:4) – eń jaqsısın ańlatadı: Qudaydıń támiyinlewi. Bul arqalı, ólgen bolsa da, Abel ele de sóyleydi (Evreylerge 11:4). Kerisinshe, Qabil Quday óziniń miyneti hám Quday tárepinen qáwip salınǵan topıraqtan óndirilgen qurbanlıqtan razı boladı dep oyladı. Biraq bul Onı razı etpedi, hám oǵan uqsas hesh nárse Qudaydı hesh qashan qanaatlandıra almaydı.

Jaratılıstıń bul dáslepki bólimlerindegi kóplegen detallar adamnıń juwapkershiligine hám Qudaydıń suverenitetine, sonıń menen birge Onıń tártip-intizamına hám basqarıwına isharat etetuǵının esletip ótemiz. Biz bunı tek Adamnıń qulawı hám insan ná́sili menen baylanıslı emes (Jaratılıs 3-5), bálkim keyinirek suw tasqınına (Jaratılıs 6-9), Babel minarasına (Jaratılıs 10-11) hám Eski hám Jańa Wásiyatlarda súwretlengen basqa máselelerge qatnıslı da kóremiz.

Ilayhiy Qurbanlıqtıń Áhmiyeti

Suw tasqını arqalı aralasıwı hám húkiminen keyin, Quday Nuhıń qurbanlıǵın qabıl etti (Jaratılıs 8:20-21), tımsal Abeldiń qurbanlıǵın qabıl etkenindey. Nuhıń kúydirilgen qurbanlıǵı jaǵımlı iyis – sózbe-sóz, «tınıshlıq iyisi» – payda etti, ol Qudayǵa kóterildi. Ol Oǵan «tınıshlıq» berdi, geypara insan ná́sili ele de sátsizlik penen belgilengen bolsa da, óytkeni «adamnıń júreginiń oyları» ómir boyı «jaman».

Qurbanlıq Qudayǵa Nuh kelisimi belgilengen bereketlerdi beriw ushın zárúrli tiykar berdi (9:1-17). Búkil jaratılıs penen dúzilgen bul kelisim házir de kúshinde – jer turǵanǵa shekem dawam etedi (Jaratılıs 8:20-22; 2 Petrus 3:10). Ol taza haywanlardıń qurbanlıǵı arqalı támiyinlengen moral tiykarında ornatıldı – bul Másih, Rabbımız Isa Másihniń shama menen 2500 jıl keyin bolatuǵın eń sońǵı qurbanlıǵınıń ájayıp súwretlemesi.

Nuh hám insan ná́sili menen dúzilgen kelisiminde Quday adamǵa sabır kórsetti (Rimliklerge 1:18-32, 3:19-23). Ol Nuhıń qurbanlıǵına qaradı hám onda qanaatlanıw yamasa tınǵılıq taptı, óytkeni ol Rabbımız Isa Másihniń kiyatırǵan kámil qurbanlıǵına isharat etti (Evreylerge 10:14). Injillerde jazılǵan bul jaqsıraq qurbanlıq, Qudaydıń jańa kelisimdi ornatıwı ushın tiykar berdi (Evreylerge 9:23, 10:16-18, 8:10-13).

Bul bir sorawdı tuwdıradı: Quday jer yamasa insanlıq penen qatnasıqtı qalay saqlay aladı hám hatto saqlaydı, Onıń kemalak penen dálillegenindey? Jaratıwshı-Qollap-quwatlawshı Quday: Ol Nur (1 Yuhanna 1:5) hám Muhabbat (4:8). Bunday muqaddes hám ádalatlı Quday qulawdan keyin, Nuhıń suw tasqınnan keyin, hám ásirese Óz xalqı tárepinen Másihniń biykar etiliwinen keyin, jer hám insanlıq penen olardıń gúnalı jaǵdayında qanday baylanısta bolıwı múmkin? Bunday qatnasıqtı múmkin etiw ushın, Qudayǵa Ózi menen baylanıslı bolıwı múmkin bolǵan hám Ózi arqalı Ózin ashıqlay alatuǵın «shaqırılǵan» xalıq kerek edi.

Aqır-aqıbetinde, Másihniń qurbanlıǵı tiykarında Quday tárepinen tayarlanǵan hám aspan menen baylanıslı bolǵan xalıq boladı, olar Onıń ushın jasaydı. Olar Onıń huqıqların moyınlaydı hám olardı ilahiy húkimdi kútip turǵan dúnyada saqlaydı (Jaratılıs 10-11; búgingi kún ushın 1 Salonikalıqlarǵa 1:9-10). Tariyxta Quday Ózin Abramdı saylaw hám shaqırıwda ashıqladı (Jaratılıs 12), oǵan Quday shártsiz kelisim menen Ózin baǵıshladı, bul urıqtı, jerdi hám dinastiya menen baylanıslı taxttı kepillik etti.2

Másihniń orınlanǵan jumısı tiykarında, Quday Óz xalqına shártsiz baǵıshladı hám Ol kepillik berilgen elementlerdi orınlaydı. Jańa kelisim bul jańa qatnasıqtıń Másihniń ózi tárepinen Óziniń qurbanlıq ólimi hám tiriliwi arqalı ornatılǵan jańa tiykarın kórsetedi.

Qudaydıń Miymanda Aralasıwı – Másihniń Keliwi

Quday ólim sahnasına ómir kirgize alatuǵın jalǵız (Jaratılıs 21; Rimliklerge 4:16-21) haqıyqıy tiriliw kúshi menen (Rimliklerge 4:24-25; Jaratılıs 22; Evreylerge 11:11,17). Ol Ózin Ibrahimǵa, «kóplegen xalıqlardıń atası»na, Qudiretli dep ashıqladı (Jaratılıs 17), patriarxtıń miyrasxorı joq waqıtta.

Qudiretli Quday Óz adamların Ózi ushın, qasqırlar arasındaǵı qoylar sıyaqlı, Ózine qarsı hám Shaytannıń basshılıǵı astındaǵı dúnyada, hám qozǵalańshı hám buzaqı áwlad ortasında saqlay aladı (Filipiyalıqlarǵa 2:12-16). Quday Ózin Abramǵa, «joqarı ata» degen mánisti ańlatatuǵın at penen, Eń Joqarı dep tanıttı (Jaratılıs 14:18-20) – yaǵnıy isenimge, barlıq isenim etiwshilerdiń atasına.4 Óz huqıqlarına sáykes hám bul dańqlar menen Ol jaqın kúnlerde pútkil dúnyaǵa Ózin kórsetedi, házir isenimge kórsetkenindey. Bular hám basqa kóplegen nárseler isenim-shańaraǵınıń atası hám patriarxlardıń ómirinde rawajlanǵan.

Hár túrli waqıtlarda hám hár túrli usıllarda Ibrahimnıń áwladları Quday menen bolǵan bul baylanıstı húrmet etpedi; olar hatto onı biykar etti. Ibrahimnıń ózi de bul máselede sátsizlikke ushıradı, biraq ol qayta-qayta tiklendi. Keyin, «waqıttıń tolıq bolıwında» (Galatiyalıqlarǵa 4:4), Qudaydıń Ulı – máńgilik Atanıń máńgilik Ulı, máńgilik Ruw arqalı – bul sahnaǵa keldi. Ol aspannan kelgen haqıyqıy Adam, «Ekinshi Adam», hám ol sátsizlik yamasa gúna múmkinshiligi bolmaǵan, pútkilley jańa nárseler tártibin ańlattı (1 Korinflilerge 15:47; 2 Korinflilerge 5:20; 1 Yuhanna 3:5; 1 Petrus 2:22).

Biraq, Ol tárepinen jaratılǵan dúnya Onı tanıǵan joq, hám ulıwma insanlıq ta tanıǵan joq. Hatto Óz xalqı da Onı moyınlaǵan joq, óytkeni olar Onıń talaplarına boysınıwǵa qálemegen edi (Yuhanna 1:1-18). Onıń aspanlıq kelip shıǵısı hám missiyasınıń kóplegen dálillerinen keyin – Yuhannanıń injilindegi jeti ájayıp belgiler menen tastıyıqlanǵan – «Óz adamları» Qudaydıń Másihini, óz Másihlerin anıq biykar etti.

Bunıń kerisinshe, aspan bul Adamǵa tuwılǵanında (Luka 2:9-14), jámiyetlik xızmetiniń basında (3:21-22) hám onıń aqırına jaqın, Ózgeriw tawında quwanıshın járiyaladı. Shekinah dańq bulıtı arqalı, Quday Óziniń qanaatlanıwın kórsetti (Luka 9:35; Mark 9:7; Matta 17:5; 2 Petrus 1:17; Yuhanna 12:28 menen salıstırıń). Ol bunı Másihniń tiriliwinde tastıyıqladı, óytkeni Ol Atanıń dańqı menen ólgenler arasınan tiriltildi (Rimliklerge 6:4). On kúnnen keyin Ol aspanǵa kóterildi (Húkimetler 1:9-10; Evreylerge 1:3) hám Ol ol jerde Adam retinde, Qudaydıń taxtında, Onıń oń qolında otır – bul Onıń Quday ekenligin ańlatadı (Rimliklerge 9:5)!

Bul zárúrli haqıyqattıń isenim etiwshiler hám ulıwma insan ná́sili ushın mánisi ne? Quday Adam Másih Isa hám Onıń jumısında tolıq qanaatlanıw taptı. Ol Óz quwanıshın Másih Isanı ólgenler arasınan tiriltiw hám Onı aspanǵa qabıl etiw, Oǵan húrmetli orın beriw (Evreylerge 5:5-10, 10:12) hám «hár bir attan joqarı at» beriw arqalı kórsetti (Filipiyalıqlarǵa 2:9 sózbe-sóz). Biraq, jer Onı biykar etti – hám ele de biykar etedi – hár bir tize Oǵan iygilip, «Isa Másih Rabbı, Atanıń dańqı ushın» dep moyınlaǵanǵa shekem (10-11-ayatlarda).

Qudaydıń Kelisimleri Izrail Menen, Shirkew Menen Emes

Mısır qullıǵınan qutqarılǵannan keyin, Quday Izrail menen kelisim dúzdi hám onı olar menen shekledi (Shıǵıw 19:4-8), tımsal jańa kelisim Izrail hám Yahuda menen boladı (Eremya 31:31-34; Rimliklerge 11:26-27). Biraq, biz búgin jasap atırǵan miyrim dáwirinde, Quday isenim etiwshiler menen bul jańa kelisim menen aqır-aqıbetinde keletuǵın ruwxıy bereketlerdi bólisedi.5 Solay etip, biz olardı házir názer etiwimiz múmkin, geypara biz bul kelisim astında emes bolsaq ta. Qudaydıń Shirkew menen kelisimi joq. Kerisinshe, Onıń onıń menen ádewir jaqın qatnasıǵı bar.

Bul kontekstte, Pawl ózin hám ózi menen birge bolǵanlardı «jańa kelisimniń xızmetshileri» dep atadı (2 Korinflilerge 3:6), onıń principin búgingi kún ushın qollanıp, óytkeni Quday biz ushın (Rimliklerge 8:31). Biraq Pawl Qudaydıń isenim etiwshilerdi, yahudiyler arasınan alınǵan yamasa basqa xalıqlardan alınǵan bolsın, Sinay nızamı astına alıp keliwdi qálemegenin anıq kórsetti (Galatiyalıqlarǵa 3-4; Efesliklerge 2:11-13).

Bizim imtiyazlarımız juwapkershiliklerdi alıp keledi – nızam astındaǵı yuridikalıq minnetlemeler retinde emes, bálkim júrekten kelgen juwap retinde. Bul juwap minnetdarshılıq penen yamasa basqa sebep penen nızamdı saqlaw arqalı emes, bálkim Muqaddes Ruwhtıń tásiri astında hám aspandaǵı dańqlı Rabbımız arqalı moral ózgeris arqalı boladı (Rimliklerge 12:1-2; 2 Korinflilerge 3:18). Biz haqıyqatında da bir qaǵıyda astındamız – «Másih nızamı» – biraq ol jańa jaratılısqa, jańa nárseler tártibine tiyisli (Galatiyalıqlarǵa 6:2,15-16), geypara biz ele de Quday ushın gúwalıq retinde birinshi jaratılıs kontekstindemiz.

Húkimetler kitabı yahudiyler arasınan hám yahudiylikten shaqırılǵan isenim etiwshilerdiń basqa xalıqlardan shaqırılǵanlar menen birdey imtiyazlarǵa iye bolǵanın súwretleydi. Dushpan isenim etiwshilerdi hár túrli usıllarda boyındırıq astına alıp keliwge urındı (mısalı ushın Húkimetler 15-ti kóriń). Eger ol bunı isley alsa, bul Másih astındaǵı ulıwlıq erkinligin alıp taslaydı hám olardıń ómirine, xızmetine hám ibadatına teris tásir etedi – Rabbı menen bolǵan ájayıp qatnasıqtı ápiwayı dinge shekem qısqartadı. Ókinishke oray, bul rawajlanıw Shirkew tariyxında júz berdi, Quday tárepinen aldınnan kórildi, biraq Ol tárepinen qálemegen edi.

Sol waqıttan berli hár túrli usıllarda hám áwladtan-áwladqa qaytalanǵan usıǵan uqsas waqıyalar kóplegen isenim etiwshilerdi qullıqqa alıp keldi, tımsal Izrail menen birneshe ret bolǵanınday. Haqıyqatında da, isenim etiwshilerdiń hár bir jańa áwladı birinshi áwlad úyreniwge májbúr bolǵan birdey sabaqlardı úyreniwge májbúr.6 Quyash astında jańa hesh nárse joq.

Húkimetler kitabı bizge Shirkewdi Qudaydıń gúwalıǵınıń kemesi retinde, bul dúnyanıń suwları ústinde júzip barǵanın kórsetedi. Shirkew bul dúnyadan emes , biraq ol onıń ishinde hám oǵan qaray gúwalıq – suw kemeden sırtqa shıqpaǵanǵa shekem. Húkimetler kitabı Shirkewdiń aspanlıq kelip shıǵısın hám táǵdirin de kórsetedi, al Xatlar Shirkewdiń bul pozitsiyası hám shaqırıwı haqqındaǵı doktrinanı usınadı, bul aspandaǵı dańqlı Adam menen baylanıslı. «Biz Isanı kóremiz ... dańq hám húrmet penen táj kiygizilgen» (Evreylerge 2:9) bizdiń dawamlı isimiz, dawamlı juwap penen baylanıslı (Evreylerge 13:15), házir hám máńgilikke Qudaydıń dańqı ushın.

ESLETPELEr

1. Quday menen turaqlı qatnasıqta bolıw ushın, adam táwbe etip, iseniwi kerek (Rimliklerge 3:21-26, 1:16-17); hám Quday tárepinen jańa baslıq astında jańa shańaraqqa ótkiziliwi kerek: Másih (5:12-21).
2. Bul elementler bólek, biraq olar birge. Abramdı shaqırıw menen urıq aspekti basım etiledi (Jaratılıs 12) hám Isaak hám Yakobqa qaytalanadı. Keyinirek, Musa arqalı, Quday jer aspektin tastıyıqladı (Ekinshi nızam 28). Dawıt penen Quday patshalıq taxtın hám dinastiyanı tastıyıqladı (2 Samuel 7; 1 Shejire 17). Jańa kelisim bul máselelerdi qayta tastıyıqladı, olardı múmkin bolǵan sátsizlikten tıs, jańa tiykarǵa qoydı. Musa nızamı xalıqtıń sátsizligin kórsetiw ushın waqıtsha edi, biraq ol Qudaydıń shártsiz kelisimin almastıra almadı (Galatiyalıqlarǵa 3-ti kóriń).
3. Qudaydıń jalǵanlashtırıwshısı, Shaytan, bul kúshke qısqa waqıt dawamında elikteydi (Ashıqlaw 13:15; 2 Salonikalıqlarǵa 2:4,9-11).
4. Rimliklerge 4-te Pawl barlıq isenim etiwshilerdiń atası Ibrahimǵa hám onıń isenimine qatnıslı jeti máselege basım etti:
5. Ibrahim Qudayǵa isendi (17-ayat).
6. Ol úmit penen hám úmitke qarsı isendi (18-ayat).
7. Ol múmkin emes nárselerdi oylaǵanda isenimde hálsiz emes edi (19-ayat).
8. Ol isenimsizlikte terbelmedi (20-ayat).
9. Ol isenimde kúshli boldı (20-ayat).
10. Ol Qudayǵa dańq berdi (20-ayat).
11. Ol «Ol [Quday] wáde etken nárseni orınlawǵa qábiletli ekenligine tolıq isenimli edi» (21-ayat NASB).
12. Biz Másihtegi aspanlıqlarda barlıq ruwxıy bereketler menen bereketlengenbiz (Efesliklerge 1:3). Bular «Másihniń izlenbeytuǵın baylıqları» (3:8 NKJV), dúnya jaratılǵanǵa shekem Qudaydıń maqsetine sáykes. Biz házirgi waqıtta da keleshek jańa kelisim menen baylanıslı bereketlerdi názer etemiz. Bular jer menen baylanıslı; keleshek dúnyada adamlar olardı tolıq názer etedi.
13. Birinshi áwlad olardı «Rabbı tárepinen aytılǵan» (Evreylerge 2:1-3) hám 21 Xatta úyretilgenindey úyreniwge májbúr boldı.