MUHABBETTIŃ ILÁHÍY SAPASÍ
«Urıs emes, muhabbet qılıń!» bul 1960-jıllardaǵı Amerika kontr-mádeniyatınıń urısqa qarsı belsendiler tárepinen keńnen tarqalǵan uranı edi. Onıń seksuallıq mánisinen tısqarı, ideya biz hámme menen urısıw emes, bálki hámmeni súyiwimiz kerek edi. Bul jaqsı teoriya, biraq ol ómir shınlıǵına sınawdan ótkerilgende, ásirese biz «súyip» atırǵan adamlar shegaradan ótip, bizde bar nárselerdi ózleri ushın alsa, ol islemeydi! Jıllar dawamında qosıq jazıwshılar «muhabbet qosıqları»nıń kóp sanın shıǵardı, olar sezimlerdi oyatadı hám tıńlawshılarda sympathetic juwap payda etedi. Muhabbet temasınıń biz adamlarǵa bunsha kúshli tásir etiwiniń sebebi nede? Onıń menen biz gúllenemiz; onıńsız biz solamız.
Házir elshi Pawıldıń 1 Korinflilerge 13-bólimdegi muhabbet haqqında aytqanların, máselem, Máshixshi ómiri hám basqalar menen óz-ara tásirimiz kontekstinde kórip shıǵayıq. Bul bólimde «muhabbet» dep awdarılǵan sóz grek sózi agapebolıp tabıladı. Ol 1 Yoxan 4-bólimde Qudayǵa baylanıslı keńnen qollanılǵan, sonıń ishinde «Quday muhabbet» (1 Yoxan 4:8,16 NIV) degen sóz dizbegi de bar. Sonlıqtan biz agape muhabbettiń iláhiy sapası bar degen juwmaqqa kele alamız.
Muhabbettiń áhmiyeti (13:1-3)
Eger men adamlar hám perishteler tilleri menen sóylesem, biraq muhabbetim bolmasa, men tek ǵana jańǵırıq gúńgirek yamasa shıńǵırǵan tsimbalman. Eger mende payǵambarlıq qılıw qábileti bolsa hám barlıq sırlar menen barlıq bilimlerdi túsine alsa, hám eger mende tawlardı jıljıta alatuǵın isenim bolsa, biraq muhabbetim bolmasa, men heshkimin. Eger men barlıq múlkimdi kambaǵallarǵa berse hám denemdi otqa tapsırsa, biraq muhabbetim bolmasa, men hesh nársege erispeymen.
Biz bilgen ómir júdá «belgisiz», hám bul bólim úsh kategoriyaǵa bólingen tórt «eger» menen baslanadı. (KJV, NKJV «biraq» sózin qollanadı, jańa awdarmalar «eger» sózin qollanadı.) Birinshi Korinflilerge 12-bólim Máshix denesiniń túrli sawǵalar arqalı birligi menen shuǵıllanadı. Bul jerde Pawıl bul sawǵalardıń geybirlerine muhabbet penen baylanıslı túrde itibar qaratadı.
Korinfliler tilde sóylewge (1 Korinflilerge 14-bólimdegi tiller) qızıǵıwshı edi, olar bunıń Ózge Ruhtıń ózleri arasındaǵı iskerliginiń belgisi dep oylaǵan. Tiller sawǵası Pentekostta imansızlarǵa belgisi retinde berilgen (Húkimler 2:11; 14:22) olardı Máshixke baǵıtlaw ushın. Jazıwda «tiller» hámishe sóylewli, belgili tillerge tiyisli; olar shınında aqıllı baylanıs ushın edi. Biraq, ekzotikalıq adam tilleri menen sóylese de, yamasa perishtelerdiń avtoritetli tilleri menen sóylese de, muhabbetti kórsetpese, olar tek mánissiz dawıs, baylanıssız gúńgirek, bizdiń oy ómirimizge jaǵımsız úzilisler bolıp tabıladı.
Payǵambarlıq qılıw – Qudaydıń oyların sóylew, máńgilik ashılǵan haqıyqat yamasa sol waqıttaǵı xızmet ushın. Geybir Korinfliler payǵambarlıq qılıw qábiletine iye edi. Sırlar hám ulıwma bilimlerdi túsiniw Korinfliler tárepinen júdá joqarı bahalanǵan qásiyetler edi, olar «sóylew» hám «bilim» menen de támiyinlengen edi (1 Korinflilerge 1:5).
Isenim Máshixshi ómiriniń mánisi hám onıń shınlıǵınıń kórsetilishi. Isenimsiz biz Qudayǵa jaqınlasa almaymız, Onıń tárepinen qabıl etile almaymız yamasa Onı razı ete almaymız (Evreylerge 11:1-6). Isa jetkilikli isenim tawdı jıljıta alatuǵının úyretken (Matta 17:20).
Bul qásiyetlerdiń basqa kórinisi: payǵambarlıq Qudaydıń aqılı menen shuǵıllanadı; sırlar Qudaydıń aqılı menen; bilim Qudaydıń haqıyqatı menen; hám isenim Qudaydıń kúshi menen. Itibar beriń, 1 Korinflilerge 13:2-de Pawıl «bársha sırlar hám bársha bilim hám... tawlardı jıljıta alatuǵın isenim» dep aytadı – basqasha aytqanda, bul sawǵalar tolıq ólshemde! Biraq sonıń menen birge, Pawıl muhabbetsiz «men heshkimin» dep aytadı.
Dúnya boyınsha húkimetler ózleriniń kambaǵalları ushın azıq-awqat programmalarına iye – kóbinese milliy byudjetlerdiń tiykarǵı bólegi. Sonıń menen birge, túrli mámleketlerde ashlar ushın azıq-awqat penen támiyinlewge arnalǵan kóp xızmetler bar. Bular erkin sadqa menen qollap-quwatlanadı. Isa «kambaǵallar hámishe sizler menen birge» dep aytqan (Mark 14:7).
Eski Wásiyat Nızamında kambaǵallar ushın sharayatlar jaratılǵan edi. Dıyqanlar óz tınıslarınıń múyeshlerinde ónimniń bir bólegin kambaǵallar jıynawı ushın qaldırıwı kerek edi (Levitler 23:22). Izrail shańaraqlıq jámiyet edi, hám hámme óz tuwısqanlarına qaraǵıwı kerek edi. Basqalardıń mútájlikleri ushın bar nársemdi beriw Nızamǵa muwapıq maqtawǵa ılayıq; bársha bar nársemdi beriw monumental, Nızamnan tıs; hám ómirimdi shahıytlıqta beriw eń joqarı qurbanlıq. Biraq Pawıl muhabbetsiz «men hesh nársege erispeymen» dep jazadı. Tiykarınan Pawıl bizge bul túrli sawǵalarǵa muhabbettiń qosılıwı zárúr ekenligin aytıp atır; olardı muhabbetsiz «beriw» suwıq hám mánissiz – bul «hesh nárse».
Muhabbettiń orınlanıwı (13:4-7)
Muhabbet sabırlı, muhabbet meyirban. Ol kúnshilik etpeydi, ol maqtanbaydı, ol tákabbur emes. Ol qopal emes, ol ózin izlemeydi, ol tez ashwalanbaydı, ol jamanlıqlardı eske saqlamaydı. Muhabbet jamanlıqqa quwanbaydı, bálki haqıyqat penen quwanadı. Ol hámishe qorǵaydı, hámishe isenedi, hámishe úmit etedi, hámishe shıdaydı.
4-7-ayatlardaǵı muhabbettiń qásiyetleri kishipeyillik hám basqalardıń abadanlıǵı ushın ózin qurban etiwshi ǵamxorlıq. «Muhabbet» sóziniń hár bir orınına «Máshix» sózin qoyǵanıńızda, hárekettegi muhabbettiń anıq súwretin alasız. Bul ayatlarda qalay ólshengenińizdi kóriw ushın bul bólimdegi «muhabbet» ornına óz atıńızdı qoyıń. Bul kishipeyillik!
Muhabbettiń turaqlılıǵı (13:8-10)
Muhabbet hesh qashan joq bolmaydı. Biraq payǵambarlıqlar bar jerde, olar toqtaydı; tiller bar jerde, olar tınıshlanadı; bilim bar jerde, ol ótip ketedi. Sebebi biz bóleklep bilemiz hám bóleklep payǵambarlıq qılamız, biraq jetiklik kelgende, jetiksiz nárse joq boladı.
Jaqında sayaxat etip atırǵanımda, qurılıs sebepli tegis emes jollarda júriwge májbúr boldım. «Jol qurılısı tamamlandı» degen belgini kórgenimde qanday baxtlı boldım. 50 milden azıraq waqıttan keyin basqa belgi «Aldında jol qurılısı» dedi. Men jollar qollanılǵanǵa shekem jol qurılısı hesh qashan tamamlanbaydı degen juwmaqqa keldim!
Bul ómirde hesh nárse turaqlı emes; hámme nárse erte me, kesh pe remontqa mútáj. Fizikalıq zatlar eski bolıp, nátiyjesizlik dárejesine shekem buzıladı. Medicina rawajlanıwı úzliksiz jańa bilimsizlik tarawların ashıp atır. Ilımiy «haqıyqat» ózin turaqlı cikllerde almastıradı, sebebi ilimpazlar kóbirek hám kóbirek ashıp atır. Sociallıq hám psixologiyalıq texnikalar hár bir áwlad penen ózgeredi. Texnologiya júdá tez rawajlanadı, keshe ǵana eń aldıńǵı bolǵan túsinikler menen qurallardı eskiredi.
Biraq muhabbet haqqında ne? Ol hesh qashan joq bolmaydı, hesh qashan eskimaydı, hesh qashan modadan shıqpaydı, hesh qashan nátiyjesiz bolmaydı – bul ómirde de, keyingi ómirde de. Muhabbet hesh qashan joq bolmaydı. Ol máńgilik! Máńgilik! «Quday muhabbet» hám «muhabbet Qudaydan kelgen» (1 Yoxan 4:8,7).
Payǵambarlıqlar (Qudaydıń oyların sóylew), salıstırǵanda, joq boladı. Bul feyildiń mánisi «joq etiliw, joq qılıw, biykar etiw, bos yamasa islemeytuǵın etiw, biykar etiw». Payǵambarlıqlarǵa endi mútájlik bolmaytuǵın hám qollanılmaytuǵın waqıt keledi. Olar óz jolın ótip, tamamlanadı. Muhabbet penen bunday emes.
Tiller (sóylewshige belgisiz shet tillerde sóylew sawǵası) toqtaydı. Olar qollanılmaytuǵın waqıt keledi. Olar Ózge Ruh kelgende imansızlarǵa belgi retinde berilgenligi sebepli (Húkimler 2:4 – evreylerge; Húkimler 10:44-46 – basqa milletlerge; hám Húkimler 19:6 – Yoxannıń shákirtlerine), kóp Máshixshiler olar óz maqsetine erisip, aldınnan toqtaǵan dep esaplaydı. Biraq muhabbet dawam etedi.
Bilim «joq boladı». Bul aldın payǵambarlıqlar haqqında qollanılǵan sózdiń ózi. Bilimge endi bunday mútájlik bolmaydı, hám ol tamamlanadı. Biraq muhabbet qaladı. Bilim hám payǵambarlıq házirgi waqıtta tolıq emes, bóleklep. Bul kóriniste biz Qudaydıń oyları hám bilimleri menen úzliksiz bayıtılıp atırmız, Ol Ózin hám Óz maqsetlerin bizge az-azdan ashıp atır, bizdiń olardı qabıl etiw hám túsiniw ushın sheklengen qábiletimizge qaray.
Biraq, tolıqlıq hám jetiklik kirgiziletuǵın waqıt (shınında máńgilik, ol waqıt emes!) keledi. Biz óz máńgilik jaǵdayımızǵa kiremiz hám tolıq jetik bolamız – Onıń sıyaqlı (1 Yoxan 3:2). Quday haqqındaǵı tolıq emes, bóleklep bilim hám túsiniw, Onıń Ulı Isa Máshix arqalı basqıshpa-basqısh ashılǵan, tolıqlıq hám jetiklik penen almastırıladı. Bul tarawlarda endi adamgershilik sheklewleri bolmaydı – olar biykar etiledi, tamamlanadı, joq etiledi.
Muhabbettiń ústinligi (13:11-13)
Men bala waqıtımda, bala sıyaqlı sóyledim, bala sıyaqlı oyladım, bala sıyaqlı pikirledim. Men er adam bolǵanımda, balalıq ádetlerimdi artqa tasladım. Házir biz aynadaǵı sıyaqlı ázzil kórinisti kóremiz; keyin biz betpe-bet kóremiz. Házir men bóleklep bilemen; keyin men tolıq bilemen, meniń tolıq bilgenim sıyaqlı. Hám házir bul úsh nárse qaladı: isenim, úmit hám muhabbet. Biraq bulardıń eń úlkeni muhabbet.
Bul bólim bir jaǵdaydan basqa jaǵdayǵa ótiwdiń súwretlemeleri menen juwmaqlanadı. Adamlar balalardı ózleriniń júdá jaqsı minez-qulqları hám úlkenlerge baylanıslılıǵı sebepli jaqsı kóredi. Olardı baqlaw qızıqlı, ásirese olar balalıq dáwirinde ósken sayın, hámishe úyrenip hám jańadan alǵan bilimlerin qollanıp. Geyde biz rawajlanıwı belgili bir dárejede toqtaǵan balanı kóremiz. Qanday qayǵılı! Balalıq minez-qulq balada súykimli bolsa da, úlken adamda onsha qızıqlı emes. Geybir analar «Balım máńgi osılay qalsa edi!» dep aytadı. Biraq eger sonday bolsa, olar kóńili qalar edi.
Quday da Óz balalarınıń ósiwin kútedi. Biz úzliksiz «Rabbımız hám Qutqarımız Isa Máshixniń miyriminde hám biliminde ósiwimiz» kerek (2 Petrus 3:18). Biz sóylewimizde, túsiniwimizde hám oylawımızda balalardan úlkenlerge ótiwimiz kerek. Biz balalıq ádetlerimizden ótip ketkenimizde olardı taslawımız kerek. Bul bizdiń házirgi bóleklep jaǵdaydan keyingi tolıq jaǵdayǵa ótiwimizdi súwretleydi. Basqa mısal – birewdiń súwretine «jetiksiz... aynada» qaraw hám sol adamdı betpe-bet «tolıq anıqlıq penen» kóriw arasındaǵı salıstırma. Biz tek ǵana uqsaslıqtan anıq shınlıqqa ótip atırmız. Bóleklep jaǵdaydan tolıq jaǵdayǵa ótiw sonday. Sońǵı mısal – sheklengen bilim menen tek Qudaydan keletuǵın tolıq bilimniń salıstırması. Men sol waqıtta Ol meni házir bilgenindey bilemen. Adamgershilik dárejesinde biz hár bir balanıń ózinde bar dana hám bilimge qaray háreket etkenin kóremiz. Biraq ol úzliksiz dana hám bilim jıynaydı, hám onıń háreketleri waqıt ótiwi menen úlkenirek aqılǵa iye boladı. Bul ómirde biz hesh qashan tolıq bilim yamasa danalıqqa erise almaymız. Biraq bizdiń máńgilik jaǵdayımız bizdi tolıqlıqqa hám jetiklikke alıp keledi!
«Isenim úmit etilgen nárselerdiń mánisi, kórilmegen nárselerdiń dálili» (Evreylerge 11:1). Isenim Qudayǵa hám Onıń wádelerine jarmasıw, Onıń aytqanların orınlaytuǵınına iseniw. Isenim ózimizdi Qudayǵa tolıq tapsırıw, Ol bizge ózimizden jaqsıraq qaray alatuǵının túsiniw. Isenim kórmegen nárselerge isenedi. Eger maǵan medicina járdemi kerek bolsa, isenim maǵan dárigerge iseniwge múmkinshilik beredi, ol maǵan ózimnen jaqsıraq járdem bere alatuǵınına isenip.
Úmit – ele keletuǵın nárselerdiń kepilligi. Úmit bizdi shıdamlılıqqa ilhamlandıradı, jaqsıraq nárse aldında ekenligin bilip. Úmit bizdi barlıq qıyınshılıqlarǵa qarsı turıwǵa múmkinshilik beredi. Eger dáriger maǵan ayaǵım sınǵanın aytsa, bul meni ruwxlandırmawı múmkin. Diagnoz úmit bermeydi. Biraq eger ol maǵan kúsh salıw menen altı ayda qaytadan júre alatuǵınımdı aytsa, bul maǵan ómir súriw hám háreket etiw ushın bir nárse beredi. Isenim, úmit hám muhabbet barlıǵı házirgi waqıtta bar. Isenim hám úmit biz máńgilik jaǵdayımızǵa eriskenimizde orınlanadı. Kórilmegen nárse kóriledi, hám bizdiń keleshektegi kútiwlerimiz ámelge asadı.
Aspanda isenim hám úmitke endi mútájlik bolmaydı; olar óz maqsetine xızmet etken boladı. Biraq muhabbet haqqında ne? Ol bizdi máńgilik boyı biriktiretuǵın máńgilik baylanıs. Ol hesh qashan tamamlanbaydı, hesh qashan almastırılmaydı. Ol aspan atmosferası, Qudaydıń óz mánisi boladı, biz Oǵan hám Qutqarımız, Rabbımız Isa Máshixke tabınıp hám Onıń menen birge bolǵanımızda – barlıq basqa isenimler menen máńgi birge.
1 Korinflilerge 13-bólimniń maqseti sawǵalardı qollanıwdı ruwxlandırmaw emes, bálki olardıń qollanılıwın ámeliy muhabbet penen toltırıw. Muhabbet olardı nátiyjeli hám paydalı etedi (Efislilerge 4:15-16). Bul muhabbetti házir túsiniw qanday baxt – Qudaydıń muhabbetin házir tatıw, bul muhabbetti Qudayǵa hám bir-birimizge qaytarıw. Biz bunı qılǵanımızda, biz házir de aspan kontekstindemiz!
