Ayırmashılıqtı ajıratıw
Izrail menen shirkew arasındaǵı ayırmashılıqtı ajıratıw
Shın júrekli múminler kóbinese Bibliyalıq tema boyınsha túsiniklerinde kelispewshilikke barıwı múmkin. Bunday kelispewshiliktiń bir tarawı Izrail menen shirkew arasındaǵı ayırmashılıqtı qalay túsindiretuǵınımızǵa baylanıslı. Haqıyqatında da ayırmashılıq bar ma? Kópshilik joq dep aytadı, olar: «Eski Ósiettigi dáwirlerde Izraillikler Qudaydıń tańlanǵan xalqı edi, biraq olar sátsizlikke ushıradı hám súrginge jiberildi. Sonlıqtan Quday olardı bir shetke qoydı hám evreyler menen basqa milletlerden ibarat shirkew dep atalatuǵın jańa xalıq dúzdi. Izrail búgingi kúnde dúnyalıq millet retinde bar, biraq onnan basqa hesh nárse emes. Onıń Qudaydıń maqsetlerinde basqa orın joq» dep dálilleydi.
Bunday pikirlewge qalay qarsı turıwǵa boladı? Shirkew Qudaydıń maqsetlerinde Izraildi almastırdı ma? Eski Ósiyette Izrailge berilgen Onıń wádeleri endi tolıǵı menen shirkewge ótti me? Usınday sorawlarǵa juwap beriw kerek, biraq birneshe bet uzaq juwap beriwge múmkinshilik bermeydi. Biz Bibliya Izrail menen shirkewdi anıq ajıratadı dep isenemiz hám bul kózqarasımızdı túsindirgimiz keledi. Baslaǵanımızda, bálkim, «Bunday shataqlıq qalay payda boldı?» dep sorawımız kerek shıǵar.
Ayırım ápiwayı mısallar
Ayırım Bibliya awdarmaları anıq, isenimli hám durıs bolsa da, biz hár bir sózdiń túpnusqanıń bir bólegi emes ekenligin biliwimiz kerek. Oqıwshılarǵa járdem beriw ushın, ayırım Bibliya awdarmashıları atamalar qosqan. Kóplegen jaǵdaylarda bular bizge bólimniń temasın anıqlawda paydalı bolıwı múmkin, biraq hárdayım bunday emes. King Jeyms Versiyasınıń ayırım baspalarında jaqsı niyetli, biraq shataqtıratuǵın atamalar bar. Mısalı, Ishaya 43-tiń ústinde «Quday shirkewdi Óz wádeleri menen juwatadı» degen qısqasha mazmundı tabıwıńız múmkin. Ishaya 43:1-diń dáslepki ayatlarda Jańa Ósiyettiń shirkewi haqqında emes anıq aytılmaǵan. Ishaya 43:1-de Rabbı «Yaqıpqa» hám «Izrailge» – ekewi de óz kontekstinde túsiniliwi kerek – múráját etti. Ayırım Bibliyalarda Ishayanıń sońǵı betinde «Barlıq milletlerdi bir shirkewge jıynaw» degen qısqasha atama bar. Taǵı da, kontekst Ierusalimge (66:10) tiyisli hám Jańa Ósiyettiń shirkewine hesh qanday baylanısı joq. Biraq, Ishayanı oqıp atırǵan birew bul atamalarǵa sorawsız iseniwi múmkin hám sonlıqtan Izrail menen shirkew arasındaǵı ayırmashılıqtı shataqtırıwı múmkin.
Qudaydıń Sózi menen islewde qanday itibar qaratıw kerek ekenligin kórsetetuǵın taǵı bir mısal. Hákimler 7:38 (KJV) ayatta Stefan evrey basshılarına óz sózinde «shóldegi shirkewdi» aytıp ótti. Ayırım Bibliyalarda shetinde «jıyın» degen basqa variant usınıladı – hám bul «shirkewden» jaqsıraq. Musa Izraillilerdi shól arqalı baslap barǵanda Jańa Ósiyettiń shirkewi joq edi, bunı keyinirek kóremiz.
«Men Óz shirkewimdi quramın»
Jazıwda bir sóz birinshi ret qayerde qollanılǵanın anıqlaw hárdayım óte paydalı. Matfey 16:18-de biz Jańa Ósiyette shirkewge birinshi siltemeni tabamız. Simon Pyotr Rabbıdıń sorawına (15-ayat), «Biraq sizler Meni kim dep ataysızlar?» degen sorawına juwap retinde ájayıp moyınlawdı ayttı. Pyotrdıń sózleri isenim menen jańladı: «Sen Másihsiń, tiri Qudaydıń Ulısıń» (16-ayat). Pyotrdıń bunday moyınlawdı tek iláhıy ashıw arqalı aytıwǵa qábiletli ekenligin moyınlap, Rabbı Isa: «Sen Pyotrsıń, hám bul qıya ústine Men Óz shirkewimdi quramın» (18-ayat) dep járiyaladı.
Bul sózlerdi túsinip alıw óte zárúrli. Birinshiden, biz shirkewdiń ele joq ekenligin atap ótemiz. Rabbı Isa onı qurıw haqqında aytqanda keleshek shaqtı qollanǵan: «Men Óz shirkewimdi quramın.» Ekinshiden, shirkew Onıń boladı – sebebi Ol «Óz shirkewim» dep ayttı. Úshinshiden, Ol bul shirkewdi Ózi quraǵan boladı. Onıń ústine qurılatuǵın «qıya» Simon Pyotrdıń adamı emes, al onıń moyınlawıedi. Eger shirkew Pyotr ústine qurılǵan bolsa, biz Rabbıdıń «tózax qaqpaları oǵan qarsı turmaydı» (18-ayat) degen sózleriniń mánisin hesh qashan túsine almas edik, sebebi Pyotr ólimli, gúnákar adam edi (Luqa 5:8, 22:61-62-ge qarań)! Rabbı Isa Másihniń bul sózleri zárúrli, sebebi olar Onıń quraǵan shirkewi Izrail menen birdey emes ekenligin anıq kórsetedi.
Romalıqlar 9–11
Pawıldıń Romalıqlarǵa jazǵan xatı injil xabarın ashıwda shedevr bolıp tabıladı. Eń birinshi ayat «Qudaydıń injili» (1:1) haqqında aytadı, onı Pawıl jaqsı kórip járiyaladı. Romalıqlar 1:16 qutqarıw xabarınıń «birinshi evreyge, keyin greklerge de» járiyalanıwı kerek ekenligin anıq kórsetedi. Hákimler 1:8 Rabbıdıń ólimi hám tiriliwinen keyingi injil tarqatıw programmasın ashıp beredi, bunda xabar birinshi Ierusalimde járiyalanıp, keyin jer júziniń eń shetki bólimlerine jetkeriledi. Hákimlerdi oqıǵanımızda, Pentikost kúni shirkewdiń payda bolǵanın, jańa múminler toparı dúzilip, Muqaddes Ruwhtıń olarda jasaytuǵının (2:1-4) bilemiz. Rabbıdıń buyrıǵına boysınıp, elshiler qutqarıw xabarın keńeyip barǵan sheńberlerde tarqattı. Dáslep shirkew tolıǵı menen evrey múminlerinen ibarat edi, biraq aylar ótkennen keyin basqa milletlerden de kóbirek adamlar qosıldı.
Pawıl injildi járiyalawǵa quwanǵan, biraq Romalıqlar 9-dıń dáslepki ayatlarda onıń júreginde qalǵan «úlken awırlıq hám úzliksiz qayǵı» ashıp beredi, sebebi ol óz milletin et boyınsha oylaǵan (2-ayat). Ol olardıń miyrasın hám ótken bereketlerin bilgen, biraq ol olardıń qutqarıwın qálegen. Neshige olar qutqarıw xabarınan bunday kózleri baylanǵan edi? Quday olardı máńgilikke taslap jiberdi me (11:1)? Bul úsh bólim – Romalıqlar 9, 10 hám 11 – itibar menen oqılıwı kerek. Quday Óz danalıǵı menen Izrailge bóleklep «kóz baylanıwına» ruqsat berdi, sonlıqtan qutqarıw xabarı basqa milletlerge jetiwi múmkin (25-ayat). Biraq Quday Óz jerdegi xalqı menen isin tamamlamadı! Shirkewdiń Izraildi almastırıw ideyasın qollap-quwatlaw ushın, Pawıldıń qollanǵan terminlerin tolıǵı menen qayta túsindiriw kerek hám ol «Izrail» dep aytqanda Izraildi umuman názerde tutpaǵan dep aytıw kerek!
Jerlik yaki aspanlıq táǵdir
Eski Ósiyette Izrail haqqında oqıw hám keyin Jańa Ósiyette shirkew haqqında oqıw birden qarama-qarsılıqtı kórsetedi. Izrail belgili bir geografiyalıq aymaqqa iye bolǵan millet edi. Izrail iyelegen jer milletke tiyisli bolǵan hám Quday tárepinen xalıqqa berilgen edi. Eger millet Qudayǵa boysınsa, ol sol jerde Onıń bereketinen paydalanatuǵın edi.
Jańa Ósiyette súwretlengen shirkew onnan basqasha bolıwı múmkin emes. Eski Ósiyettegi óziniń analogına qaraǵanda, shirkew bizge aspanlıq táǵdirge iye bolǵan adamlar toparı retinde usınıladı. Shirkew bul dúnyaǵa tiyisli emes, sonlıqtan oǵan bul jerde keleshek wáde etilmegen. Ákesine duwa etip, Rabbı Isa Óz xalqınıń máńgilikke Onıń menen aspanda bolıwın qálewin bildirdi (Yoxanna 17:24). Rabbı Isa «Ózin bizdiń gúnálarımız ushın berdi, Ol bizdi bul házirgi jaman dúnyadan qutqarıwı ushın» (Galatiyalıqlar 1:4). Múminler tiykarınan aspanlıq puqaralar bolıp, Rabbı Isa Másihniń keliwin kútedi, sol waqıtta olar ózgerip, dańq ushın tayın boladı (Filipiyalıqlar 3:20-21).
Eski Ósiyet Izraildi Yahvehiń zayıbı retinde kórsetedi, Oǵan turmısqa shıqqan hám Ol bergen jerden paydalanǵan (Ishaya 62:4). Jańa Ósiyet Rabbı Isanı kúyew, al shirkewdi Onıń kelini retinde kórsetedi. Dástúrli shıǵıs toyınıń ózgesheliklerine sáykes, Kúyew qaytıp kelip, Óz kelinin Ákesiniń úyine alıp ketedi. Izrail haqqında ashıp berilgen hámme nársege qarama-qarsı, shirkewge jerde úy wáde etilmegen. Kerisinshe, Jańa Ósiyet shirkewdi Másih penen hám aspanmenen baylanıstıradı.
Orınlanbaǵan payǵambarlıqlar
Izrail menen shirkew arasındaǵı taǵı bir kúshli ayırmashılıqtı esapqa alıw kerek. Biz Pawıldıń Romalıqlar 9–11-degi dálilin qısqasha baqladıq, onda ol Qudaydıń Izraildi házirgi waqıtta qalay bir shetke qoyǵanın ashıp berdi. Biraq, basqa Jazıwlar Qudaydıń Izraildi taǵı da qabıl etetuǵının anıq kórsetedi.
Danielge óz xalqınıń keleshegi «jetpis háptelik» yaki jetpis jeti jıl retinde kórsetildi. Bul qızıqlı payǵambarlıqtı Daniel 9:24-27-den tabıwımız múmkin. Payǵambarlıq «seniń xalqıńa» hám «seniń muqaddes qalańa» tiyisli hám anıq Ierusalim qalasın bildiredi, ol anıq kórsetilgen. Danielge eki anıqlawshı sáne aytıldı. Birinshisi «Ierusalimdi qayta tiklew hám qurıw buyrıǵı» edi, al ekinshisi «Másih Shahzadaǵa» tiyisli edi. Bul eki belgilewshi noqat arasında 69 «jeti jıl» yaki 483 jıl (69x7=483) dáwiri kózde tutılǵan yaki tán alınǵan. 69 «jeti jıl» Másihniń ólim menen kesiliwi menen tawsıladı. Biraq, Danieldiń payǵambarlıǵı 69 emes, al 70 jeti jıldı qamtıǵan. Sońǵı jeti jıllıq dáwir ele tamamlanbaǵan.
Danieldi Ashıw Kitabı menen salıstırǵanımızda, biz úsh yarım jıllıq eki teń bólekke bólingen jeti jıllıq dáwirge tiyisli qosımsha siltemelerdi tabamız. Bul dáwirdiń ekinshi yarımı geyde 42 ay dep kórsetiledi hám «úlken azap» dep ataladı. Bul jer júzinde Qudaydıń ǵázebi isenbeytuǵınlarǵa, ásirese Izrailge tógilgende, teńsiz azap waqtı boladı. Bul dáwir «Yaqıptıń qıyınshılıq waqtı» (Eremya 30:7) dep ataladı. Ol Rabbı Isa aspannan Zaytun tawına qaytıp kelip, Ózin Óz jerdegi xalqınıń Qutqarıwshısı retinde kórsetkende tawsıladı (Zaxariya 14:4).
Bul qalay orınlastırılıwı múmkin?
Orınlanbaǵan payǵambarlıqlardıń sebebin túsindiriw, Izrail menen shirkewdi ajıratpaǵanımızda ápiwayı bolmaydı. Jazıwdıń mánisin túsindiriwde izbe-iz bolıw zárúrli. Izrailge tiyisli ótken orınlanǵan payǵambarlıqlardıń sózbe-sóz orınlanǵanın tán alıw, orınlanbaǵan payǵambarlıqlardıń da sózbe-sóz orınlanatuǵının kútiwimiz kerek. Biraq, Izrail menen shirkewdi shataqtıratuǵınlar bul jerde izbe-iz bolmaydı. Shirkew Izraildi almastırdı dep iseniw, Izrailge tiyisli payǵambarlıqlardı basqasha túsiniliwin talap etedi. Sózbe-sóz orınlanıw ornına, olar endi ruwxıylastırılǵanboladı. Bul, álbette, erkin ayırmashılıqtı kirgizedi hám qanday da bir aqılıy gimnastika talap etedi.
Qarama-qarsı túsindiriw usıllarına júginbesten, biz Izrail menen shirkewdiń birdey nárseler emes ekenligin qabıl etiwimiz kerek. Izraillikler Eski Ósiyettegi dáwirlerde Qudaydıń xalqı edi. Rabbı Isa olardıń arasında tuwıldı hám olardıń Másihleri retinde keldi, biraq olar Onı biykar etti. Krestke barıwdan az aldın Rabbı Isa Ierusalim ústinde jıladı hám onıń turǵınları Onı «Rabbıdıń atı menen kelgenge bereket bolsın» (Matfey 23:39) dep járiyalaǵan waqıtqa shekem Onı qayta kórmeytuǵının ayttı. Evreylerdiń Patshası krestke qaqtı – biraq bulardıń bári Qudaydıń danalıǵı hám maqsetlerine sáykes edi, Pyotr Pentikost kúni túsindirgenindey (Hákimler 2:23). Izraildiń óz Másihlerin biykar etiw arqalı, injil basqa milletlerge tarqaldı.
Házirgi waqıtta Quday adamlarǵa – evrey yaki basqa millet bolıwına qaramastan – Rabbı Isa Másihke bolǵan isenimleri tiykarında qutqarıw berip atır. Oǵan isengenler Muqaddes Ruwh tárepinen jasaydı hám Másihniń denesiniń aǵzaları boladı. Rabbı Isa hawaǵa qaytıp kelgende, Oǵan tiyisli bolǵanlar bulutlarda Onı qarsı alıw ushın kóteriledi hám Rabbı menen máńgilikke birge boladı (1 Salonikalıqlar 4:16-17). Bul shirkew dáwirin tamamlaydı. Bunnan keyin, Quday Izrail menen óz islerin qayta baslaydı, hám Jazıwda aytılǵan jeti jıllıq dáwir óz jolın basıp ótedi, Másihniń jerge jeke qaytıp keliwi hám Onıń patshalıǵı menen juwmaqlanadı.
Jazıw menen durıs islew hám «haqıyqat sózin durıs bólip» tabılıw zárúrli (2 Timotey 2:15). Ayırmashılıqlar hárdayım ajıratılıwı kerek. Qudaydıń Sóziniń haqıyqatların qıyınlastırıwdıń kerek emes. Quday Óz Sóziniń eń jaqsı túsindiriwshisi, hám biz Oǵan onı júreklerimizge anıq etiwge ruqsat beriwimiz kerek.
