«Бул Жазыўлар Мен ҳаққында гүўалық береди». Юханна 5:39
Биз Ески Ўасыятта Христосты көремиз бе? Ҳәў! Ески Ўасыят, Жаңа Ўасыят сыяқлы, Христосқа орайласқан. Ийсаның Өзи оның Өзи ҳаққында сөйлегенин айтты (Юханна 5:39). Илаҳий аян сыпатында, Христос шахсының ҳәм исиниң сүўретлери Жаратылыстан Малахийге шекем, ҳайўан қурбанлықларында, адам қурбанлығында, жансыз нәрселерде, адам типлеринде, теофанияларда, пайғамбарлықларда ҳәм сүўретлемелерде көринеди.
Ҳайўан Қурбанлықлары
Териден тигилген кийимлер (Жаратылыс 3:21): Қудай Адам ҳәм Ҳаўа ушын териден тигилген кийимлерди берди. Буны ислеў ушын, ҳайўан өлтирилди ҳәм қан төгилди. Бул кийим олардың жалаңашлығын ҳәм гүнакарлығын жапты, дәл Христос биз ушын қутқарыўды тәмийинлегениндей.
Пасха қозысы (Шығыў 12): Бул Оның өлиминдеги Христостың бир тиби. Қозының қаны гүнаны өширди, илаҳий ҳүкимге қарсы кемис емес төлем. Қуўырылған қозыдан аўқатланыў биргелик ҳаққында сөйлейди. Христос бул типти «дүньяның гүнасын алып таслаўшы Қудайдың Қозысы» болғанда орынлады (Юханна 1:29 KJV).
Төрт ҳайўан қурбанлығы (Левилер 1:1–7:38): Булар Муса Нызамы астында тойланатуғын Христостың төрт тибин билдиреди. Күйдириў қурбанлығы Христостың Өзин Әкеге кемшиликсиз усыныўын билдиреди. Тынышлық қурбанлығы исениўши гүнакарлар ушын Христостың өлими арқалы тәмийинленген Қудай менен тынышлықты сүўретлейди. Гүна ҳәм қәте қурбанлықлары екеўи де Христостың дүньяның гүнасын көтерип жүргенин, Оның өлиминиң гүнаға ҳүким сыпатында күтилиўин билдиреди.
Алапес ушын усынылған еки қустың қурбанлығы (Левилер 14:1-7): Өлтирилген қустың қурбанлығы Христос «биздиң қәтелеримиз ушын тапсырылғанын» билдиреди, ал азат етилген қустың қурбанлығы Христос «биздиң ақланыўымыз ушын қайта тирилгенин» билдиреди (Римлилерге 4:25).
Кеширим күниндеги ҳайўан қурбанлықлары (Левилер 16:3-10). Аарон, бас руўханий, ҳәм оның үйи ушын бир буқа қурбан етилди. Исраил балалары ушын еки ешки усынылды – бири гүна ушын қурбанлық сыпатында, екиншиси биздиң гүналарымызды алып кететуғын Христосты сүўретлейтуғын айыпкер ешки сыпатында.
Қызыл тана (Санлар 19:1-22): Бул исениўшини тазалаўшы Христостың бир тиби (1 Юханна 1:7-9). Тана отта жағылды. Оның күли, суў менен араластырылып, нәжисликтен рәсмий тазалаў ушын қолланылды, бул гүнаны мойынлаўға жуўап сыпатында исениўшилердиң Христостың қаны менен тазаланғанының сүўрети (Забур 51:7; Ефеслилерге 5:26).
Адам Қурбанлығы
Ески Ўасыяттағы жалғыз адам қурбанлығы Исхақтың (Жаратылыс 22) қурбанлығы. Ол Жаңа Ўасыятта да айтылады: «Ибраҳим исеним менен ... Исхақты қурбан етти» (Еврейлерге 11:17). Жаратылыс 22 – бул Қудайдың гүна ушын адам қурбанлығын талап еткенин анық билдиретуғын жалғыз тип: себеби «бир адам арқалы гүна дүньяға кирди, ҳәм гүна арқалы өлим» (Римлилерге 5:12), сонлықтан илаҳий әдалат ҳайўанлардың емес, адамның қурбанлығы арқалы толық қанаатландырылыўы керек еди.
Жаратылыс 22 – бул Голгофаның илаҳий тәрепиниң тамаша алдын ала көриниси. Ибраҳим ҳәм Исхақ арасында болған нәрсе Қудай Әке ҳәм Ул арасындағы келисимниң бир тиби. Қудай Ибраҳимге айтты: «Енди улыңды, жалғыз улың Исхақты, сүйген улыңды ал ... ҳәм оны сол жерде күйдириў қурбанлығы сыпатында усын» (Жаратылыс 22:2). Неге Қудай Ибраҳимге «жалғыз улың Исхақты» деди, ол Ибраҳимниң еки улы бар екенин билсе де – Исхақ ҳәм Исмаил? Себеби Исхақ, Исмаил емес, Христостың бир тиби еди. Тип (Исхақ) ҳәм антитип (Ийса) арасындағы толық уқсаслыққа итибар бериң: «Улың, жалғыз улың ... сүйген улыңды».
Ибраҳим Исхақты ҳақыйқатында өлтирмеген болса, Еврейлер китабында оның Исхақты «қурбан еткени» қалай айтылыўы мүмкин? Ибраҳим Қудайдың Исхақты өлтириў ҳаққындағы буйрығына жүрегинде ҳеш қандай шеклеўсиз бойсынды. Ол Исхақты таўға алып барды, оны қурбанлық үстелине байлады ҳәм «улын өлтириў ушын пышақты алды» (Жаратылыс 22:10). Егер Қудай араласпағанда, Ибраҳим буны ислеген болар еди. Бул жерде биз Қудайдың исениўшини қабыл етиўи менен байланыслы әҳмийетли принципни көремиз. Қудай көретуғын жүрек, Оны разы етиўди ҳақыйқатында қәлегенде ҳәм буны ислеўге ҳәрекет еткенде, Қудай мийримлилик пенен ислеген иси ушын қәлеўди қабыл етеди.
Жансыз Нәрселер
Нухтың кемеси (Жаратылыс 6:14–8:19): Кеме Қудайдың ҳүкиминен пана, қәўипсизлик ҳәм қорғаныш орны, ҳәм Қудайдың қаҳарының даўылынан қутқарылыўдың жалғыз орны еди. Бул Христостағы биздиң қутқарылыўымыздың анық тиби.
Мара суўларына тасланған ағаш (Шығыў 15:23-25): Ағаш кесилип, Мараның ашшы суўларына тасланғанда, оларды ширин етти. Бул Оның өмирин биз ушын ҳәтте өмирдиң ең ашшы тәжирийбелерин де ширин етиў ушын берген Христосты билдиреди.
Манна (Шығыў 16): Манна Исраилге өмир бериў ушын аспаннан келгениндей, Христос та дүньяға өмир бериў ушын аспаннан келген Нан (Юханна 6:30-59).
Урылған тас (Шығыў 17:5-7; Санлар 20:7-13): 1 Коринфлилерге 10:4 те айтылғанындай, «сол Тас Христос еди». Оның өлими арқалы өмир суўы ағып шықты, ҳәм Ол тек бир рет урылды. Муса тасты еки рет урып, типти бузғаны ушын қатты ҳүким етилди. Христостың өлими шексиз дәрежеде жетерли ҳәм қайталаныўға мүтәж емес (Санлар 20:11).
Жезең жылан (Санлар 21:5-9): Бул Оның хашқа шегелениўиндеги Христостың бир тиби, Ийсаның Өзи тәрепинен тастыйықланғанындай: «Муса шөлде жыланды көтергениндей, Адам Улы да солай көтерилиўи керек» (Юханна 3:14).
Адам Типлери
Айрым адамлардың өмирлери бизге Қутқарыўшымыздың хызметин әдетте еслетеди. Мелкиседек (Жаратылыс 14:18; Забур 110:4) Христостың бир тиби, себеби Ол ҳәм патша, ҳәм руўханий еди, бул еки лаўазым Христоста орынланды (Еврейлерге 5:6-10; 7:1-3). Юсуп, көп жақтан Ийсаның ең турақлы тиби. Екеўи де әкелери тәрепинен сүйилген; екеўи де аға-инилери тәрепинен жек көрилген, мысқылланған ҳәм оларға қарсы дәстүрлер дүзилген; екеўи де кийимлеринен шешилген, гүмиске сатылған, айыпсыз болса да ҳүким етилген ҳәм еки айыпкер адам менен бирге қойылған; ақырында, екеўи де Қудай тәрепинен қорлықтан даңққа көтерилген.
Исхақтыңтуўылыўы ҳәм өмири Христостың өмирине көп жақтан уқсас. Екеўи де кереметли концепцияға ийе болған, екеўи де «жалғыз туўылған» деп жәрияланған, гүна Исмаил ертерек туўылған болса да. Исхақтың қурбан етилиўи Христостың өлимин алдын ала билдиреди. Исхақ ушын келин табыў (Жаратылыс 24) Мухаддес Руўхтың Христос ушын келин табыўын билдиреди. Аарон Оның бас руўханийлик исинде Христостың бир тиби (Еврейлерге 5:4-5). Муса Оның пайғамбарлық хызметинде Христостың бир тиби. Ол Христостың пайғамбарлық лаўазымын алдын ала билдирген (Екинши Заң 18:15-18). Даўыт Оның жеңимпаз, патшалық хызметинде Христостың бир тиби. Қудай пайғамбар Натанға Даўыттың патшалығы мәңги даўам ететуғынын айтты (2 Самуил 7:16). Даўыт Келисими – бул Қудайдың Христосты Даўыттың тахтында мәңги сақлаў мақсетиниң жәрияланыўы, мың жыллық патшалықта орынланатуғын болжаў. Забур 89 Даўыттың әўладының тахтта болыўын күтеди (Забур 89:27-37). Юнус балықтың ишинде Христостың өлимин билдиреди, ал Юнус қурылықта Оның тирилиўин билдиреди. Ийса Юнусты тип сыпатында айтты (Матта 12:40; 16:4; Лука 11:29).
Теофаниялар
Теофания – бул Кудайдын адамга көрүнгөнү. Кээ бирөөлөр муну Машайактын төрөлгөнгө чейинки көрүнүштөрү деп эсептешет. Көптөгөн библиялык окумуштуулар кайталануучу Теңирдин периштесин Машайак деп эсептешет, бул эки үзүндүгө негизделген. Биринчиси Жакыптын эки небересине бата берген тиленүүсүндө: «Мени бардык жамандыктан куткарган периште, бул балдарга бата берсин» (Башталыш 48:16). Эч бир жөнөкөй периште адамды куткара албагандыктан, бул периште чындыгында Машайак деп болжолдонот. Экинчи үзүндү Бийлер 13тө, ал жерде «Теңирдин периштеси» Шимшондун ата-энесине көрүнүп, тукумсуз аялдын боюна бүтүп, уул төрөй турганын айткан. Атасы Маноах периштенин атын сураганда, Ыйык Жазууда мындай деп жазылган: «Теңирдин периштеси ага: “Эмне үчүн менин атымды сурап жатасың, ал сырдуу эмеспи?” – деди» (Бийлер 13:18). «Сырдуу» деген сөз Ышая 9:6да «кереметтүү» деп которулган сөз менен бирдей, ал жерде Машайактын беш ысымынын бири.
Эски Келишимде көптөгөн теофаниялар жазылган. Көптөр Ажарга (Башталыш 16:7-11), Ыбрайымга (Башталыш 18:1-3; 22:11) жана Жакыпка (Башталыш 28:13,24,30) кызмат кылган «Теңирдин периштеси» катары көрүнгөн Машайак болгон деп эсептешет. Жакып менен күрөшкөн «адам» Машайактын Өзү болгон окшойт, муну Жакыптын мойнуна алганы далилдейт: «Мен Кудайды бетме-бет көрдүм» (Башталыш 32:30). Көптөр Ал Өзүн Жашыяга «Теңирдин кошуунунун башчысы» (Жашыя 5:13-15), Гидонго «Теңирдин периштеси» (Бийлер 6:11,12,20,21) катары тааныштырган деп эсептешет.
Көптөр Шимшондун ата-энесине көрүнүп, тукумсуз жубайларга уулунун келечектеги төрөлүшү жөнүндө кабарлаган (Бийлер 13); Ышаяга өзүнүн атактуу көрүнүшүндө, Теңирдин кошуунуна кызмат кылган периштелерди көргөн (Ышая 6: 6:1-13); оттуу мештеги үч жаш еврейге көрүнгөн Машайак болгон деп эсептешет. Алар Навуходоносор да мештеги төртүнчү адамды Машайак деп тааныган деп эсептешет, ал: «Төртүнчүсү Кудайдын Уулуна окшош» (Даниел 3:25 KJV) дегенде. Алар ошондой эле Ал Даниелге арстандардын уясында көрүнгөн деп эсептешет: «Ошондо Даниел падышага айтты... “Менин Кудайым Өзүнүн периштесин жиберип, арстандардын оозун жапты”» (Даниел 6:21-22). Кээ бирөөлөр Машайак Захарияга көрүнгөн деп эсептешет, ал «кызыл атка минген адамды» «Теңирдин периштеси» (Захария 1:8-12) деп тааныган.
Пайгамбарлыктар
Эски Келишимде келе жаткан Машайак жөнүндө көптөгөн пайгамбарлыктар бар. Бул жерде эң маанилүү жетиси.
Биринчи пайгамбарлык: Башталыш 3:15 Машайак жөнүндө үч негизги пайгамбарлыкты берет: Анын адамдыгы («аялдын тукуму»), Анын өлүмү («анын согончогун жаралайт») жана Анын айкаш жыгачта Шайтанды жеңиши («сенин башыңды жаралайт»). Анын генеалогиясы: Машайак Жүйүт уруусунан чыгып, Дөөттүн тукуму болот деп пайгамбарлык кылынган (Башталыш 49:10; Ышая 11:1; Жеремия 33:21). Анын төрөлүшү: Ал Жүйүт Бетелхеминде кыздын боюнан төрөлөт (Ышая 7:14; Михей 5:2). Анын жашоосу: Ал Кудайдын Рухуна толот (Ышая 61:1-3). Ал бутпарастарга жарык болот (Ышая 42:6). Ал Иерусалимге салтанаттуу кирет (Захария 9:9). Ал четке кагылган бурч ташы болот (Забур 118:22). Ал 30 күмүш тыйынга сатылат (Забур 41:9; 55:14-16; Захария 11:12). Ал «кайгылуу адам, кайгы менен тааныш» болот (Ышая 53:3). Анын азап чегүүсү жана өлүмү: Ал суусайт (Забур 22:15; 69:21). Ага ичүүгө уксус берилет (Забур 69:21). Ал колдору менен буттарынын тешилишинен азап чегет (Забур 22:16). Анын кийимдери бөлүштүрүлүп, кумар оюнуна коюлат (Забур 22:18). Анын сөөктөрү сындырылбайт (Чыгуу 12:4; Сандар 9:12). Ал курмандык өлүмү менен өлөт (Ышая 53:1-12) айкаш жыгачка кадалган (Забур 22:1-21). Анын тирилүүсү төмөнкү үзүндүлөр менен пайгамбарлык кылынган: «Сен менин жанымды тозокто калтырбайсың; ыйык Затыңдын чиришин көрүүгө жол бербейсиң» (Забур 16:10). «Ал өз жанынын эмгегин көрүп, канааттанат. Анын билими менен менин адил кулум көптөрдү актайт... жана Ал олжону күчтүүлөр менен бөлүшөт» (Ышая 53:11-12). Анын экинчи келиши: Ал экинчи жолу асман булуттары менен жерге келет (Мыйзам 30:3; Даниел 7:13). Ал келгенде, Ал Зайтун тоосунда турат, ал жерден Ал асманга көтөрүлгөн (Захария 14:4; Элчилер 1:11).
Ысымдар жана Сүрөттөмөлөр
Биз бул изилдөөнү Эски Келишимдеги кээ бир ысымдарды жана сүрөттөмөлөрдү тизмектөө менен жыйынтыктайбыз, алар окурмандардын ойлорун Машайакка бурат деп ишенебиз.
Башталышта Башталышта Машайак «аялдын тукуму» (3:15), куткаруучу «Периште» (48:16) жана «Шило» (49:10), бул «Машайак» дегенди билдирет. Чыгуу китебинде Чыгуу китебинде Ал Пасах козусу (12:3). Лебилер китебинде Лебилер китебинде Ал майланган башкы ыйык кызматчы (8:7-9). Сандар китебинде Сандар китебинде Ал «Жакыптан чыккан Жылдыз» (24:17). Мыйзам китебинде Мыйзам китебинде Ал Мусага окшогон Пайгамбар (31:8) жана биздин куткаруубуздун Аскасы (32:4,15). Рут китебинде Рут китебинде Ал Тууган-Куткаруучу (2:1). 2 Шемуел китебинде 2 Шемуел китебинде Ал «Менин кулум Дөөт» (7:5,8). Аюб китебинде Аюб китебинде Ал тирүү жана кайтып келүүчү Куткаруучу (19:25). Забур китебинде Забур китебинде Ал Аска жана Куткаруу Мүйүзү (18:2), Жакшы Койчу (23:1) жана Даңк Падышасы (24:7-10). Накыл сөздөр китебинде Накыл сөздөр китебинде Ал Кудайдын Акылмандыгы (8:22-36). Ырлар ыры китебинде Ырлар ыры китебинде Ал «10,000дин арасында эң башкысы» (5:10), «толугу менен сүйкүмдүү» (5:16). Ышая китебинде Ышая китебинде Ал кыздын боюнан төрөлгөн Уул, анын аты «Иммануил» (7:14); Кереметтүү, Кеңешчи, Кудуреттүү Кудай, Түбөлүк Ата, Тынчтыктын Төрөсү (9:6); Теңир, Куткаруучу, Куткаруучу (60:16). Даниел китебинде Даниел китебинде Ал Урган Таш (2:34), «Кудайдын Уулу» (3:25), «Адам Уулу» (7:13). Mika Ol «qaraqalpaqlar baslanǵıshınan, ázelden bar bolǵan» (5:2). Haggay Ol «bársha milletlerdiń qálewi» (2:7). Zaxariya Ol «Meniń qulım, SHAXA» (3:8; 6:12), «olar tesken» (12:10), «búkil jer júzine patsha» (14:9). Malaxiya Ol «Ádillik Quyashı» (4:2).
