MÁDENIYET:
Pikir, Nápsilik hám Qabıllaw
Mádeniyat kóp nárseden ibarat, olardıń ishinde tariyx hám din de bar. Ol bizdiń qabıllawımızǵa tásir etedi; sonlıqtan pikirler hám nápsilikler kóbinese bizdiń belgili sociallıq yamasa diniy toparımızdıń hám onıń dástúrleriniń nátiyjesi boladı. Biz basqa adamlarǵa, ata-analarımızǵa hám shańaraǵımızǵa, keyin jámiyetimizge tásir etken pikirler menen qattı basqarılamız.
1904-jılı Gustave LeBon óziniń kitabın baspadan shıǵardı, onıń atı Topar. Bul Adolf Gitlerdiń ǵalabalıq jıyınlar, jańalıqlar, kónilashar baǵdarlamalar hám mektepler arqalı basqarıw usılların islep shıǵıwdan on jıllar aldın edi. LeBon topardı júdá kúshli tásir dep bildi. Xristian bolıw kóbinese topardıń hám basqa dereklerdiń tásirin biykarlap, Jalǵız turıw hám Óz Sózi boyınsha hám áyyemgi payǵambarlar sıyaqlı óz betinshe oylawdı talap etedi.
Haqıyqatqa kelgende, biz óz mádeniyatımızdaǵı ataqlı adamlardı sıylaw hám olardıń isenimlerine eriw sıyaqlı ámeliyatlarǵa qarsı turǵanımızdı kóremiz. Bul jańalıq emes. Tariyxta ullı adamlar dep jazılǵanlarǵa bolǵan muhabbat hám sadıqlıq jaqsı hújjetlestirilgen. Sezardıń áskerleri tárepinen oǵan bolǵan muhabbat jaqsı belgili, Napoleon, Gitler, Stalin hám basqa da kishi tirannarǵa bolǵan muhabbat sıyaqlı.
Ne ushın turıw kerek?
Azıraq belgili bolǵanı, Allahtıń kóz aldında durıs hám unamlı bolǵan nárseni islew ushın ataqlı mádeniyatqa qarsı shıqqan batır er adamlar hám hayallardıń erligi hám qatańlıǵı. Angliyada qulshılıqqa qarsı háreket Wilberforce, Clarkson, Thornton hám Moore sıyaqlı er adamlar hám hayallar tárepinen basqarılǵan. Amerika Qurama Shtatlarında basqa batır adamlar qara qullardı tómen janzatlar dep esaplaǵan ataqlı pikirge qarsı shıǵıp, «Jer astı temir jolı» dep atalǵan nársege tiykar saldı. Bul qulshılıqqa iye bolǵan qubladan arqaǵa yamasa Kanadaǵa shekem sozılǵan qawipsiz úyler tarmaǵı bolıp, qashqın qullarǵa, er adamlarǵa da, hayallarǵa da, plantaciyalardan azatlıqqa shıǵıwǵa járdem bergen.
Britaniya hám Amerikadaǵı qul iyesi hám sawdagerleri qullardıń jaǵdayı haqqında jalǵan maǵlıwmatlardı baspadan shıǵarıp, qullardıń «qutqarılǵan» dep esaplanǵan jabayı mádeniyattan góre civilizaciyalıq mámlekette jaqsıraq jaǵdayda ekenligi haqqında tásir qaldırdı. Ruxaniylerge Afrikadan Evropaǵa yamasa Amerikaǵa adamlar alıp keliw olardı Xristian dinine ótiwge múmkinshilik beredi dep aytıldı. Millionlaǵan adamlar bul jalǵanǵa isendi.
Kveker háreketi on jetinshi ásirde baslap, adam etin sawdalaw haqqındaǵı jaman haqıyqattı aytıw hám onı toqtatıw ushın kampaniya basladı. «Doslar Jámiyeti» aǵzalarına qul iyeleniw yamasa sawdalaw qadaǵan etilgen edi. Eger kimde-kim bunı islese, olar hárekettiń sırtına shıǵarıldı. Onıń tiykarın salıwshısı George Fox, Barbados gubernatorına «Siz qul bolıwdı qalay qáleysiz?» degen sorawdı qoydı.
Britaniyada Wilberforce 1807-jılı Parlamentte qul sawdasın nızamnan tıs dep járiyalaytuǵın nızam jobasın qabıl ettirdi. Sol waqıttaǵı keń Britaniya imperiyasında qulshılıqtı qadaǵan etiw ushın taǵı 27 jıl kerek boldı. Úlken wazıypa bay hám kúshli adamlarǵa, hám qul sawdagerleriniń ózlerine bolǵan pikirin ózgertiw edi. Bul jerde olardıń kúshli sherigi bar edi: Allahtıń Sózi.
Kim adam urlap, onı satıp jiberse, yamasa onıń qolında tabılsa, ol óltiriliwi kerek (Shıǵıw 21:16 KJV).
Bul Bibliyanı Allahtıń Sózi dep esaplaǵan jámiyette nátiyjeli stimul boldı. Olar tek ǵana haqıyqat dep bilmey, sonday-aq Allahtı adamlarǵa bolǵan oylar, sózler hám islerdi biletuǵın hám húkim etetuǵın dep bildi. Allahtıń qul sawdagerleri hám bul jaman sawdadan payda kórgen basqa adamlarǵa ólim jazası belgilengen nársede boysınbaǵanın túsinip jetkenleri olarda tereń tásir qaldırǵan bolıwı kerek.
Britaniyadaǵı waqıyalar yarım jasırın Jer astı temir jolı ushın juwapker adamlarǵa hám Amerika Qurama Shtatlarındaǵı kópshilik jámiyetlik pikirge qulshılıqqa qarsı shıǵıwǵa tásir etti. Abraham Linkoln jas jigit waqtında qulshılıqtı birinshi ret kórgeninde bergen wádesin orınlay aldı: «Bul nárseni urıw».
Bul bizdi inglis tilinde sóyleytuǵın dúnyanıń óz xristian tiykarın joǵaltıp atırǵanın kórgenimizde ruwhtı túsirmewge shaqırıwı múmkin. Haqıyqatında da, mádeniy qádiriyatlar jamanlasıp atır, Xristian dinin eskirgen hám biykarlangan dep esaplaytuǵınlar tárepinen jasırın túrde buzılıp atır. «Haqıyqatında da, bul jerde Allahtan qorqıw joq» (Jaratılıs 20:11).
Nege súyeniw hám ne haqqında oylaw kerek?
Muqaddes Jazıwlar bizdi «Nuh dáwirindegidey» bolatuǵın nárseden eskertedi (Matta 24:37). Bizge Rim imperiyasınıń kóteriliwi hám onıń sońǵı kúnlerde qayta tikleniwi haqqında da eskertilgen. Birinshi Rim imperiyası dáwirinde tómengi klasslar imperator hám Rim Senatı tárepinen eki kúshli qural arqalı basqarılǵan. Birinshiden, ashlıq shegip atırǵan puqaralarǵa biyday berilgen. Bul olardıń qozǵalıwınan hám úlken qala shiyrininen qalanıń húrmetli jerlerine shıǵıwınan saqlaw ushın edi. Ekinshiden, toparlar hám zorlıq-zombalıqqa tolǵan bul bos jerde adamlarǵa «kóp oylamasın» dep oyınlar berilgen. Cirkus Maksimusta araba jarısları, sonday-aq Kolizeyde gladiator urısları hám haywan ańları, kóp qan hám azaplar bolǵan. Puqaralar kónilashar bolǵan hám olardıń bos waqıtları húkimetke qarsı shıqpasın dep alıp qoyılǵan. Imperator hám Senat tınıshlıqta óz islerin dawam ettire alǵan, imperiyanı basqarıp hám paydadan bayıǵan.
Sonda ne ózgerdi? Hech nárse kóp ózgergen joq. Úlken biznes hám siyasatshılardıń etikası kóbinese júdá shúbheli, al tómengi klasslarda paydalar hám televidenie bar. Jaslar óz smartfonları hám basqa qurılmalarında aqıldı buzatuǵın kónilashar baǵdarlamalar hám muzıka tıńlaydı, al olar bul dúnyanıń bos jerinde hesh nárse islemey, maqsetsiz gezinedi.
Mádeniy jaqtan qabıl etilgen ámeliyatlar burın Allahtıń jumısı arqalı ózgergen. Biraq búgingi dúnyada biz «Múmin ne isley aladı?» dep oylanıwımız múmkin. Men siz benen bir mısal menen bólistirgim keledi.
Neni usınıw kerek?
Jaqında Londondaǵı High Streette xristianlar ushın ashıq oray ashıldı. Adamlar shay ishiw hám sáwbetlesiw ushın keledi. Bul ájayıp ideya, bir waqıtları biz injil waz etiw ushın jalǵız orın jeksenbi kúni erteń yamasa keshki missiya zalı dep oylaǵan edik. Men barlıǵımız ashıq oraylar ashayıq dep aytıp atırǵan joqpan, sebebi biz, bul kózqarasqa iye bolǵan erli-zayıplılar sıyaqlı, bul nársler haqqında kóp duwa etiwimiz kerek. Biraq dushpan jámiyet ortasında biz ele de injil Sózin adamlarǵa jetkize alamız. Eger sorasaq, Allah bizdi basqaradı.
«Jerde gigantlar bar» (Sanlar 13-ke qarań), ateizm, evolyuciya, ashgózlik, jalǵan din, óz-ózine qızıǵıw hám Allahqa hám Onıń Ulına bolǵan jek kóriw gigantları. Bul áhmiyetli me? Zábúr jazıwshısı jazdı:
Neshige shekem putparastlar qahar etedi, hám adamlar bos nárseni oylaydı? Jer patshaları ózlerin ornatadı, hám húkimdarlar Rabbiyge qarsı, hám Onıń Maylanǵanına qarsı birge keńeslesedi, aytıp: «Olardıń baylanısların úzeyik, hám olardıń arqanların ózimizden taslayıq» (Zábúr 2:1-3).
Batırlıq et! Adamnıń Rabbiy Isa Masiyxqa qarsı háreketi hám Allahtıń Sózine boysınbawı paydasız.
Bizde orınlawǵa tiyisli tapsırma bar, biraq aldın óz úyimizdi tártipke keltiriwimiz kerek. Eger aramızda júdá úlken kelispewshilikler bolsa hám nege iseniwimizdi bilmesek, onda tek ózimizdi ayıplawımız kerek. Pawludıń Filippiyalıqlar shirkewine jazǵan sózleri búgin ayrıqsha áhmiyetli:
Meniń quwanıshımdı toltırıń, bir pikirde bolıń, birdey muhabbatqa iye bolıń, bir awızdan, bir pikirde bolıń ... Hár bir adam óz nársesine emes, bálki hár bir adam basqalardıń nársesine de qarasın. Bul pikir sizde bolsın, ol Isa Masiyxta da bar edi (Filippiyalıqlar 2:2-5).
Biz bunı aspanıń bul tárepinde múmkin bolmaǵan ideyal dep biliwimiz múmkin. Biraq Muqaddes Ruh Pawldı bunı jazıwǵa ilhamlandırmas edi, eger ol erisilmes bolǵanda. Biz Allahtı húrmetleytuǵın nárseni maqset etip, xristianlardıń bir-birin haqıyqatında da súyetinin kórsetkenimizde ǵana, sol waqıtta ǵana biz óz átirapımızdaǵı dúnyaǵa tásir ete baslay alamız.
Bunıń menen barlıq adamlar Meniń shákirtlerim ekenińizdi biledi, eger bir-birińizge muhabbatıńız bolsa (Yuhanna 13:35).
Eger dúnya tıńlamasa ne boladı? Bul dúnyanıń máselemi! Hech bolmasa olar esitken boladı hám Rabbiy bizge «Jaqsı islediń, jaqsı hám sadıq qul» (Matta 25:21) dep ayta aladı. Jaqın arada qayta tikleniw bar dep oylamaylıq. Bunday bolmawı múmkin. Adamlar biz alıp kelgen xabardı ele de biykarlaydı – Allahtıń Sózin hám Allahtıń Ózin biykarlaydı, bul jaman is!
Ezekielge ol qaraqshı ekenligi hám qáwip jaqınlap atırǵanın eskertiw kerek ekenligi aytıldı. Eskertiwdi beriw óz juwapkershiligin orınlaw edi, adamlar tıńlasa da, tıńlamasa da (Ezekiel 3:4-7,10-11, 33:1-11). Biz bunı átirapımızdaǵı adamlarǵa minnetli me? Biz Allahtıń Sózin bilgenler, bul áwladqa onı aytıwımız kerek, al olardıń aldında Sózdi jasawımız kerek.
Biz Allahtıń ne islep atırǵanın, Onıń ne islewdi rejelestirgenin hám sonday-aq payǵambarlıq etkenin anıq kóre alamız.
Men onı awdaram, awdaram, awdaram: hám ol endi bolmaydı, huqıqı bar bolǵan Kelgenshe: hám Men onı Oǵan beremen (Ezekiel 21:27).
