2003-jıldıń sentyabr ayında men Londonda edim hám «sihirbaz adam» David Blaine-di Temza dáryasınıń qubla jaǵasında, Tower Bridge jaqınında, kran menen joqarı kóterilgen kishkene perspeks qutıda qısılıp jatqanın kórdim. Tez arada ol 44 kún dawamında tek suw menen oraza tutıw maqsetine eriskeni ushın xalıqaralıq dańqqa eristi. Onıń oraza tutıwı dawamında ol óziniń isin múmkin bolǵanınsha qolaysız etiwge háreket etken aqılsızlar hám gájetlerdiń nıshanına aylandı.
Biraq oraza tutıw usı haqqında ma? Men bunday emes dep oylayman! Shınında da, Rabbiyimiz Matta 6:16-18 de eskertken diniy kórsetiwshilik minezi usı. Oraza tutıw jeke tártip, jasırın túrde orınlanatuǵın nárse, tek bizdiń Aspandaǵı Ákemiz tárepinen kóriletuǵın; hám hár qanday sıylıqlar Odan keledi, basqa hesh kimnen emes.
Kóp dinlerde oraza tutıw olardıń talap etiletuǵın ámeliyatınıń bir bólegi. Musulmanlardıń Ramazan ayındaǵı «jartılay» oraza tutıwı jaqsı belgili. Hátte «breakfast» sózi de bizge erteńgi awqattıń biz uyqıda bolǵan waqıtta dene jartılay «óshirilgenligi» sebepli awqatlanbaytuǵın waqıtta bolatuǵın orazanı «buzatuǵın» waqıt ekenligin esletedi. Danieldegi bir múmkin bolǵan siltemeden basqa, ol qayǵırǵanda sharap hám gósh sıyaqlı «jaǵımlı tamaqlardan» saqlanıp, óz dietasın shekleydi (Daniel 10:3), Injil ámeliyatı «tolıq» oraza tutıw bolǵan sıyaqlı – belgili bir waqıt dawamında barlıq tamaqsız júriw.
Ayırım máselemshiler Paskadan aldınǵı qırq kúnlik Lent dawamında jartılay oraza tutadı, hám Pravoslav hám Batıs Máselemshilik jámáátleri ásirler dawamında qanday da bir formada oraza tutıwdı qollap-quwatlaǵan. Lyuter, Kalvin hám Uesli duwaǵa qosımsha retinde oraza tutıwdı qollanǵanı belgili. Jaqında, 2003-jıldıń mart ayında, Amerika Qurama Shtatları Senatı urıs hám terrorizm dáwirinde milliy kishipeyillik, duwa hám oraza tutıw kúni ushın rezolyutsiya qabılladı.
Eski Ahd kózqarası
Oraza tutıw sebeplerin anıqlaw ushın, Eski Ahdta baslaw jaqsı orın. Anıqlanǵanınsha, Qudaydıń jer ústindegi xalqı, evreyler, Musa tárepinen oraza tutıwǵa úyretilmedi. Biz oǵan jaqınlasqanımız tek Kúnálar Keshiriletuǵın Kúnde edi, olarda «janların azaplaw» buyırıldı, bul sóz oraza tutıwdı da óz ishine alǵan sıyaqlı (Levitikus 16:29-31). Bul túsindirme Yesaya 58:3 penen tastıyıqlanadı, bul ayatta «janlardı azaplaw» hám oraza tutıw arasında kúshli parallel bar ekenligi kórsetiledi. Demek, bul jerde, evrey xalqı ushın áhmiyetli jıllıq bayram oraza tutıw ushın múmkinshilik boldı.
Zaxariyada aytılǵan basqa diniy orazalar, evrey qaldıǵı súrginnen qaytıp kelgennen keyin (Zaxariya 8:18-19), qayǵı emes, quwanısh waqıtları bolıwı kerek edi, biraq olardıń Quday tárepinen ornatılǵanı haqqında hesh qanday jazba joq. Biraq, jeke adamlar hám evrey toparları belgili bir jaǵdaylarda túrli sebepler menen oraza tutqanı haqqında hesh qanday shúbhe joq. Mine, birneshe mısal:
° Milliy basshılıq:
Ol Moablıqlar, Ammonlıqlar hám Edomlıqlardıń úlken armiyası tárepinen qáwip astında qalǵanda, Yexoshafat «búkil Yaxuda boyınsha oraza járiyaladı ... Rabbiyden izlew ushın» duwada (2 Shejireler 20:3).
° Milliy táwbe:
Izrail Mizpada bir kún oraza tuttı, Samuel olardı jıynaǵanda, kelisim sandıǵı Filistiyalılar tárepinen uslap turılǵannan keyin Yaxudaǵa qaytarılǵannan keyin. Bul pútkil millettiń Qudaydan ayrılıp, putlarǵa tabınǵanlıǵı haqqındaǵı ayıptı moyınlaw edi (1 Samuel 7:6).
° Jámáátlik qayǵı:
Dawıt hám onıń isenimli qollawshıları Amalekliklerge qarsı urısta Saul hám Yonatan ólgennen keyin bir kún oraza tuttı (2 Samuel 1:12). Bul óltirilgen patsha hám onıń ulı ushın, hám olardıń jeńiliwi nátiyjesinde milletke kelgen masqaralıq ushın qattı qayǵıdıń kórsetilisi edi.
° Jeke qayǵı:
Dawıt Bathsheba menen zınaqorlıq baylanısınan tuwılǵan balanıń keselligine baylanıslı qayǵısınıń belgisi retinde de oraza tuttı. Payǵambar Natan oǵan balanıń onıń kúnásiniń jazası retinde óletuǵının ayttı. Biraq, Dawıt Rabbiy Óz pikirin ózgertip, balanıń jasawına ruxsat beriwine isengen sıyaqlı, sonlıqtan ol oraza tuttı. Bala ólgennen keyin, ol orazasın toqtattı. Onıń minez-qulqında basshılıq izlew hám úmit oyatıw elementi de bolǵan bolıwı múmkin (2 Samuel 12:16-23).
° Basqalar ushın moyınlaw:
Ezra da qayǵırdı hám oraza tuttı, óziniń islegen isleri ushın emes, bálkim Vavilon tutqınlıǵınan qaytıp kelip, Ierusalim diywalların qayta qurǵan basqalardıń ayıbı ushın. Ol kóp er adamlar, sonıń ishinde ruhaniyler hám levitler, jaqsıraq biliwi kerek bolǵanlar, putparastlarǵa úylengenligi ushın tereń qayǵırdı (Ezra 10:6). Onıń moyınlawı basqalar atınan edi, jılaw hám oraza tutıw menen birge.
Jańa Ahd ámeliyatı
Jańa Ahdta oraza tutıw ámelge asırıldı. Anna, dindar evrey hayalı, kóp náwbet oraza tutıp hám duwa etip turǵanı jazılǵan (Luka 2:37). Ayırım qatań Fariseyler háptesine eki ret oraza tuttı (Luka 18:12). Hám erte Shirkew dáwirlerinde evreyler Kúnálar Keshiriletuǵın Kúnde ele de oraza tutqanı haqqında dálil bar (Húkimetler 27:9).
Isa óz shákirtleriniń oraza tutatuǵının boljap aytsa da, Onıń oraza tutqanı jazılǵan jalǵız jaǵday shólde qırq kún dawamında, sınawdan aldın edi; sebebi shólde tamaq joq bolǵan bolıwı múmkin. Biraq bul Oǵan Shaytannıń taslardı nanǵa aylandırıw haqqındaǵı birinshi sınawın jeńiw ushın múmkinshilik berdi.
Isa oraza tutıwdıń qádiri haqqında hesh qanday táliymat qaldırmadı hám Ózi, olardıń kúyewi, olarmen birge bolǵanda shákirtleri ushın oraza tutıwdıń orınsız ekenligin aytadı. Bul quwanısh waqıtı bolıwı kerek edi. Ol olardan ketken soń, olar basqalar sıyaqlı oraza tuta aladı (Matta 9:14-15).
Erte Shirkew basshıları missionerler hám aǵayınlardı saylaǵanda oraza tutqan sıyaqlı (Húkimetler 13:22-23; 14:23). Bul basshılıq ushın duwalar menen baylanıslı ayrıqsha áhmiyetli waqıtlar bolǵan bolıwı kerek. Shınında da, Jańa Ahdtaǵı kópshilik orınlarda duwa hám oraza birge keledi, hám kóp máselemshiler bul birikpeni injilge sáykes dep esaplaydı.
Hesh qanday Xatlarda oraza tutıw haqqında táliymat joq, biraq Pawıl oraza tuttı (2 Korinfliler 6:5). Biraq, bul bólimniń kontekstinde, onıń tamaqsız júriwi onıń túrli sayaxatlarında ushırasqan qıyınshılıqlardan kelip shıqqan bolıwı múmkin, arnawlı ibadat akti retinde emes. Sonıń menen birge, oraza tutıw ámeliyatı erte máselemshilik shirkewi dáwirinde keń tarqalǵanı, ádette duwa waqıtları menen baylanıslı bolǵanı jaqsı hújjetlestirilgen.
Búgin ne haqqında?
Xatlarda oraza tutıwdı úzliksiz belgilegen máselemshilik ibadatınıń bir bólegi etetuǵın arnawlı kórsetpeler joq bolǵanlıqtan, waqıtsha tamaqtan bas tartıwdan góre, úzliksiz ózin-ózi biykar etiw ruwxın apostollardıń táliymatınıń ózegine jaqın dep esaplaw eń jaqsı. Bul geyde tamaqsız júriwdi de óz ishine alıwı múmkin, sebebi tájiriybeniń qattılıǵı tamaqlanıwdı kerek emes yamasa múmkin emes etedi. Eger oraza tutıw waqıtı kóbirek fokuslanǵan hám shogırlanǵan duwa etiwge, ruwxıy sátsizliktiń, haqıyqıy kishipeyilliktiń hám jańalanǵan isenimdiń keskinirek sezimin bastan keshiriwge qollanılsa, ol álbette qımbatlı boladı. Pawıl óz denesin boysındırıw ushın «urıw» yamasa tártipke salıw haqqında aytqanda (1 Korinfliler 9:27), ol oraza tutıwdı, yaǵnıy ózin-ózi biykar etiwdiń bir tárepin názerde tutqan bolıwı múmkin, bul onı máselemshilik xızmetinen diskvalifikatsiya bolıwdan saqlaytuǵın edi.
Bálkim, bay batıs mámleketlerindegi máselemshiler búgin artıqsha tamaqlanıwdı ne ekenligin, yaǵnıy ashqorlıq kúnásin esapqa alıwı hám ózleriniń tamaqlanıw ádetlerin ápiwayı turmıs tárizine sáykes etip ózgertiwleri kerek. Missionerler kóbinese úshinshi dúnya máselemshileriniń oraza tutqanın kóredi, bul ruwxıy tártip bolǵanı ushın emes, bálkim bul isenimlilerdiń tamaqqa qurbı jetpegenligi ushın. Bul jaǵdaylarda oraza tutıw jańa mániske iye boladı.
Bul bizdi batıs mámleketlerinde úlken steykti jeyiwden aldın eki ret oylanıwǵa májbúr etiw múmkin, sebebi onıń jartısı da jetkilikli boladı, al tórtinshi bólegi de jetkilikli! Bunday oylanıw bizdiń orazamızǵa kóbirek mánis berip, Rabbiyimizdiń dúnyası hám onıń milliardlaǵan mútáj adamları ushın duwalarımızdı kúsheytiw kerek. Arnawlı maqsetler ushın oraza tutıwdı óz ishine alǵan ádetiy ózin-ózi biykar etiw qımbatlı bolıwı kerek, eger onıń nátiyjeleri kishipeyillik, ruwxıy túsiniw hám kóbirek fokuslanǵan shapaat bolsa.
AQIRǴI ESLETPE Pawıldıń ómirinde oraza tutıwǵa baylanıslı taǵı eki silteme bar (Húkimetler 10:30; 1 Korinfliler 7:5), biraq tekstlik dáliller olardıń dáslepki qoljazbalardıń bir bólegi bolǵanına qarsı, hám kóp awdarmalar olardı óz ishine almaydı. Sonıń menen birge, Matta 17:21 hám Mark 9:29 ayattarı haqqında da shúbhe bar, olar ayırım erte qoljazbalarda tabılmaydı.
