«Ey Rabbim, Seniń sóziń máńgi aspanlarda ornalasqan.» (Zabur 119:89) Yahudiylerdiń Izrail jerine qaytıwı hám zamanagóy mámlekettiń qurılıwı apologetikaǵa úlken túrtki boldı. Jigirmanshı ásirden baslap, arxeologlar Injil tariyxına tiyisli hám onı tastıyıqlaytuǵın kóp sanlı orınlar hám artefaktlar taptı.
Tómende birqansha ataqlı mısallar keltirilgen:
Óli teńiz oramları
1940-jıllarda tabılǵan Injil oramları, mısalı Ullı Yesaya Oramı, eń eski saqlanǵan evrey jazıwları bolıp, evrey Injiliniń úlken detallarda saqlanǵanın dálilleydi. Ullı Yesaya Oramı 1947-jılı, zamanagóy Izrail mámleketi qurılǵannan bir jıl aldın tabılǵan. Ol Izrail muzeyiniń Kitap Qudıretinde saqlanadı.
Ibadatxana tawı qazıwları
1967-jıldan baslap Ibadatxana tawınıń qubla bólegindegi qazıwlar Titus tasların, Kúshli dawıs shıǵarıwshı orın tasın, Qubla basqıshlardı hám Dawıt qalasınan Ibadatxanaǵa shekemgi áyyemgi Zıyaratshılar jolın, sonday-aq Ekinshi Ibadatxana dáwirine tiyisli basqa da kóp nárselerdi ashıp berdi.
Rimliklerdiń Quddustı qamal etiwı
2016-jılı Iosifus tárepinen aytılǵan «úshinshi diywaldıń» bir bólegi tabıldı, hám diywaldıń sırtında jer ele de mil.ád. 70-jılǵı urıstan qalǵan ballista hám sapan tasları menen tolı.
Hezekiyanıń tuneli
Gihon bulaǵınan Siloam háwizine shekemgi bul tunel patsha Hezekiya tárepinen Ashur qamalı waqtında Quddustı suw menen támiyinlew ushın qurılǵan hám 2 Patshalar 20:20 hám 2 Shejireler 32:30 da aytılǵan. 1750 futlıq tunel (úsh bir mil) 2 den 3 futqa shekem keńlikte hám 5 ten 15 futqa shekem biyiklikte. Tuneldiń qurılıwı ájayıp injenerlik jetiskenlik edi. Er adamlar toparları eki tárepten qattı tas arqalı tunel qazdı, biraq derlik turaqlı 0.6% egis saqlandı.
Tunel 1867-jılı Britaniyalıq izertlewshi hám áskeriy oficer Charlz Uorren tárepinen tabılǵan, sol waqıtta Izrail jerleri Osman imperiyasınıń qadaǵalawında edi. 1880-jılı tuneldiń tamamlanıwın esletiw ushın tunelge oyıp jazılǵan jazıw tabıldı. Ol alıp taslanıp Istanbulǵa aparıldı, ol jerde arxeologiyalıq muzeyde saqlanadı. Jazıwda былай delingen:
«[Buzıw] kúni. Bul tuneldiń qalay buzılǵanı haqqındaǵı jazba. [Qazıwshılar] ózleriniń shokparların qollanıp atırǵanda, hár bir adam óz kásipdesine qaray, hám buzıwǵa ele úsh qulash qalǵanda, hár bir adamnıń óz kásipdesine shaqırǵan dawısı [esitildi]; sebebi qubladan [arqaǵa] sozılǵan tasta boslıq bar edi. Solay etip buzıw kúni, qazıwshılar urdı, hár bir adam óz kásipdesine qarsı, shokparǵa qarsı shokpar. Soń suw bulaqtan háwizge aǵıp ketti, bir mıń eki júz qulash aralıqta. Qazıwshılardıń basları ústindegi tastıń biyikligi júz qulash edi.»
Hezekiyanıń diywalı
1970-jılı Ashur qamalı ushın Hezekiya tárepinen qurılǵan diywaldıń qaldıǵı tabıldı. Ol shama menen 23 fut qalıńlıqta hám ele de 10 fut biyiklikte tur. Ol 2 Shejireler 32:5 te aytılǵan.
Hezekiyanıń múhiri
2009-jılı Ibadatxana tawı menen Dawıt qalası arasındaǵı Ophel aymaǵında patsha Hezekiyanıń atı jazılǵan múhir (bulla) tabıldı. Ol áyyemgi patsha nanbayxanası aymaǵında tabılǵan. Jazıwda былай delingen: «Yahuda patshası Ahazdıń ulı Hezekiyaǵa tiyisli.» Múhir 2014-jılı anıqlandı. Doktor Eilat Mazar bunı óz karyerasınıń eń áhmiyetli jeke ashılıwı dep atadı, bul onıń Dawıttıń sarayın ashqanın esapqa alǵanda kóp nárse aytadı.
Yesayanıń múhiri
2018-jılı «Yesaya» atı jazılǵan múhirdiń joqarıda aytılǵan Hezekiya múhiri menen bir aymaqta tabılǵanı járiyalandı. Atınan keyin «payǵambar» degen sóz tur, biraq joq bolǵan hárip anıqlamanıń 100% durıs emes ekenin bildiredi. Sánesi hám ornalasıwı Injildegi payǵambar Yesayaǵa isharat etedi. Biz Yesayanıń saray menen jaqın bolǵanın hám patshaǵa jaqın máslahátshi bolǵanın bilemiz. Yesaya múhiri 2009-jılı Hezekiya múhiri menen bir waqıtta tabılǵan, biraq ol 2018-jılǵa shekem anıqlanbaǵan. Doktor Mazar menen intervyudi tómendegi siltemeden kóriw múmkin - www.thetrumpet.com/16947-has-eilat-mazar-discovered-archaeological-evidence-of-isaiah-the-prophet.
Siloam háwizi
Áyyemgi Siloam háwizi 2004-jılı tabıldı hám jartılay qazıldı. Bul háwiz Injilde úsh ret aytılǵan (Naximiya 3:15; Yesaya 8:6; Yuhanna 9:7).
Sulaymannıń qaqpaları
Injilde Sulaymannıń Hazor, Megiddo hám Gezerdi patsha áskeriy qalalarına aylandırǵanı aytılǵan (1 Patshalar 9:15), hám Sulayman tárepinen qurılǵan úlken altı kameralı qaqpalardıń qaldıqları bul orınlardıń hár birinde tabılǵan.
Dawıttıń sarayı
2005-jılı doktor Eilat Mazar, Benjamin Mazardıń áwladları hám Quddustıń áyyemgi arxeologiyası boyınsha ataqlı qánige, Dawıttıń sarayı dep esaplanatuǵın qaldıqlardı taptı. Ol áyyemgi Dawıt qalasında durıs orında jaylasqan, hám ol imarattıń Sulaymannıń ibadatxanası Babilonlılar tárepinen joq etilgenge shekem paydalanılǵanlıǵın dálilleydi. Saray ele de jartılay saqlanǵan úlken basqıshlı tas dúzilisiniń ústine qurılǵan. Bul Injilde jeti ret aytılǵan «Millo» bolıwı múmkin (2 Samuel 5:9; 1 Patshalar 9:15, 24; 11:27; 12:20; 1 Shejireler 11:8; 2 Shejireler 32:5). Mazar tárepinen tabılǵan imarat úlken, quramalı injenerlik jetiskenlik dúzilisi bolıp, onıń sánesi gúlal bólekleri, Yahuda patshasınıń patsha múhiri bar saqlaw qumıraları hám Proto-Aeolik baslıǵı sıyaqlı basqa nárseler menen tastıyıqlanǵan.
Uzziyanıń jazıwı
Bul taxta patsha Uzziyanıń jańa jerlew orının belgilew ushın islengen. Ol mil.ád. 8-ásirde qaytıs bolǵan hám onıń qábiri mil.ád. 1-ásirde kóshirilgen. Jazıw aramey tilinde jazılǵan hám былай delingen: «Bul jerge Yahuda patshası Uzziyanıń súyekleri alıp kelindi. Ashpań!»
Jeroboamdı aytıp ótetuǵın Shemanıń múhiri
«Jeroboamdıń qulı Shemaǵa tiyisli» degen jazıwı bar múhir bar. Bul patsha Jeroboam. Ol Megiddoda tabılǵan hám mil.ád. 8-ásirdiń birinshi yarımına tiyisli dep belgilengen.
Ermiyanıń bullaları
Dawıttıń sarayı hám Dawıt qalası aymaǵında Injildiń Ermiya, Patshalar hám Shejireler kitaplarında aytılǵan, Nebukadnezar tárepinen kúydirilgenge deyin sarayda jasaǵan yamasa islegen adamlar atları jazılǵan bullalar (gil dokument múhirleri) tabıldı. Bularǵa Shelemiyanıń ulı Yexukal (Ermiya 37:3), Pashurdıń ulı Gedaliya (Ermiya 38:1), Shapannıń ulı Gemariya (Ermiya 36:10) hám Hilkiyanıń ulı Azariya (1 Shejireler 9:11) kiredi. Bul túrdegi eń sońǵı tabılǵan nárse, 2019-jılı aprelde járiyalanǵan, «Patshanıń qulı Natan-Melekke tiyisli» degen jazıwı bar múhir izi. Ol 2 Patshalar 23:11 de Yosiyanıń sarayında quyashqa tabınıw menen baylanıslı ibadatxanada bir bólmesi bar ekenligi aytılǵan. Mil.ád. 7-ásirge tiyisli múhir izi Dawıt qalasınıń batıs janbawırında Ibadatxana tawınıń qublasında, 6-ásirde Babilonlılar tárepinen joq etilgenligi dálilleri bar imaratta tabılǵan.
Ermiya ostrakaları
1930-jıllarda J.L. Starkey basshılıǵındaǵı arxeologiyalıq topar áyyemgi Lachish qalasınıń qazıwlarında 21 ostrak (gúlal bóleklerine jazılǵan xatlar) taptı, bul Ermiya dáwirinde Babilonlılarǵa qulaǵan sońǵı qalalar qatarında edi (Ermiya 34:7). Xatlardıń kópshiligi Lachishke jaqın baqlaw noqatında jaylasqan áskeriy oficer Hoshaya tárepinen jazılǵan hám onıń komandiri Yaoshqa jiberilgen. Olar «jetilisken klassikalıq evrey tilinde» jazılǵan. Olar Gemariya (Ermiya 36:10), Yaazaniya (Ermiya 35:3), Neriya Barux (Ermiya 36:4) hám Mattaniya (Patsha Zedekiya, 2 Patshalar 24:17) atların aytıp ótedi. 3-sanlı xatta «bir payǵambar» aytılǵan, ol adamlardı Babilonlılarǵa boysınıwǵa shaqırıp, olardıń ruwxın túsirgen. Bul Ermiyanıń ómirindegi waqıyalardı esletedi (Ermiya 38:1-4 ke qarań). Xatlar Ermiya 34:7 de súwretlengen jaǵdayǵa gúwalıq beredi, Lachish hám Azekah Babilonlılarǵa qulaǵan sońǵı qalalar edi.
«Bul eki qalanıń ele de qarsılıq kórsetip atırǵanlıǵın Lachish xatları anıq tastıyıqlaydı. 4-sanlı xat, áskeriy posttaǵı áskeriy oficer tárepinen Lachishtegi joqarı oficerine jazılǵan, былай delingen: ‘Biz Rabbim bergen barlıq belgilerge qaray Lachish signalların baqlap atırmız, sebebi biz Azekahdı kóre almaymız.’ Bul xat bizge Nebukadnezardıń armiyasınıń Yahuda jerin qalay qamal etip atırǵanın kórsetip qoymay, sonday-aq Lachish hám Azekah arasındaǵı tıǵız baylanıstı dálilleydi, olar Ermiya kitabında da usıǵan uqsas baylanıstırılǵan» (J.P. Free, Arxeologiya hám Injil tariyxı).
Hazor
Yeshua 11:11-13 te jazılǵan Hazordıń Yeshua tárepinen joq etilgenligi dálilleri 1990-jıllarda tabıldı. Kúydiriwdiń ıssılıǵı sonsha kúshli bolǵan, ol awır tas plitalardı jarıp jibergen. Bir metr qalıńlıqtaǵı kúldiń qabatı tabıldı. Hazorda sonday-aq butlar, zeytun hám sharap pressleri, qala diywalları, úy qaldıqları hám mil.ád. 18-ásirge, Ibrahim dáwirine tiyisli Hazordıń putparast patshasına jollanǵan klinopis tabletkası tabıldı.
Mesha Stele (sonday-aq Moab tas dep ataladı)
1993-jılı «Dawıt úyi» degen sóz Mesha Stelede jazılǵan tabıldı, ol mil.ád. toǵızınshı ásirdegi Moab patshası Meshanıń erliklerin súwretleydi, ol 2 Patshalar 3:6-27 de aytılǵan. Stelede sonday-aq Injilde tabılǵan basqa da kóp atlar hám orınlar aytılǵan, olarǵa Omri, Ahab, Gad qáwimi, Kemosh, Nebo, Atarot, Jahaz, Dibon, Kiryatayim, Keriot, Aroer hám Arnon, Bezer hám Diblatay kiredi.
Dan
Dan qalasınıń áyyemgi orınında Injil tariyxın tastıyıqlaw ushın kóp nárseler tabıldı, olarǵa mil.ád. 1750-jılǵa tiyisli úsh arkalı qaqpa, Ibrahim dáwirine jaqın, Baal súwretleri, altın buzawǵa tabınıw orını (1 Patshalar 12:28-29) hám «Beit Dawıt» («Dawıt úyi») sózleri bar esteliktiń bir bólegi kiredi. Mil.ád. toǵızınshı ásirge tiyisli Tel Dan Stele sonday-aq Izrail patshaları Yexoram, Ahab, Ahaziya hám Yexoramdı aytıp ótedi.
Yezreel
Áyyemgi Yezreeldegi arxeologiyalıq qazıwlar, arqa Izrail patshalarınıń jazǵı sarayı, Nabottıńkisi bolıwı múmkin bolǵan úlken tas oyılǵan sharap pressin, on bir akr jerdi qorshap turǵan qorǵan diywalı hám tórt minarasın, 20 fut tereńliktegi orın hám qala qaqpasınıń qaldıqların taptı.
Lachish
Lachishtegi qaldıqlar bul jerde áyyemgi Izrail qalasınıń bar ekenligin hám onıń Ashur tárepinen qamal etilip joq etilgenligin Injilde aytılǵanday tastıyıqlaydı (2 Shejireler 32:9).
Herodtıń sarayları hám qábiri
Herod tárepinen qurılǵan saraylar Kesariya Maritima, Masada, Yerixo hám Herodiumda tabıldı, hám onıń qábiri bolıwı múmkin bolǵan nárse 2009-jılı Herodiumdıń janbawırında tabıldı.
Pilattıń jazıwı
1961-jılı Kesariya Maritimada Pilattıń Injilde aytılǵanday Yahudiya gubernatorı ekenligin dálillewshi háktas blok tabıldı. Latin tilinde jazılǵan jazıwda былай delingen: «Pontius Pilatus Yahudiya prefekti Tiberiumdı ullı qudaylarǵa qurǵan.» Bul Lukeniń Pilattıń Tiberius dáwirinde basqarǵanı haqqındaǵı málimlemesi menen kelisedi (Luka 3:1).
Kesariya Maritima
Herod tárepinen qurılǵan bul Rim imperiyasınıń eń aldınǵı qalalarınıń biri edi. Ol Injilde kóp ret aytılǵan. Qazıwlar 100 akr adam islegen porttı, áyyemgi dúnyanıń ájayıp nárseleriniń birin, hippodromdı, vannaları hám jetilisken gipokaust jılıtıw sisteması bar gimnaziydi, kardodı, akveduktı, 4000 orınlı teatrdı, fontanlardı, mozaika polların hám ibadatxanalardı taptı.
Samariya
Arqa Izrail patshalıǵınıń paytaxtı áyyemgi Samariya qaldıqlarında Ahabtıń pil súyegi sarayınıń qaldıqları, 1 Patshalar 22:10 da aytılǵan qala qaqpası hám Herodtıń Rim qalasınıń qaldıqları tabıldı. Samariyadan tabılǵan pil súyekleri Britaniya muzeyinde, Qudus Izrail muzeyinde hám basqa jerlerde saqlanadı.
Kesariya Filippi
Matta 16:13 te aytılǵan áyyemgi Kesariya Filippi qalasınıń qazıwları putparast ibadatxanaların (Pan hám basqa qudaylarǵa) hám Lukeniń 3:1 de aytılǵan Herodtıń ulı Tetrarch Filipptiń sarayın taptı.
Elah oypatlıǵı
Dawıttıń Goliat penen urısǵan oypatlıǵı tabıldı hám onıń jaylasıwı Injildegi bayanǵa tolıq sáykes keledi, oǵan oypatlıqtıń arqa tárepindegi tóbeliklerdegi Filist qalasınıń Shaaraim de kiredi. 1 Samuel 17:52 de aytılǵan qala «eki qaqpa» degen mánisti bildiredi, hám arxeologlar eki qaqpanı da taptı.
Gat
2005-jılı Gat qazıwları waqtında Goliatqauqsas at jazılǵan gúlal bólegi tabıldı. Ol erte evrey jazıwında jazılǵan hám mil.ád. 10-9-ásirlerge, Dawıt dáwirine tiyisli dep belgilengen. Bul bunday atlardıń sol dáwirde Filistler tárepinen qollanılǵanın dálilleydi. 2015-jılı Gatıń áyyemgi qaqpasınıń qaldıqları tabıldı. Qaqpa Izrailde tabılǵan eń úlken qaqpa. Ol 1 Samuel 21:13 te aytılǵan.
Filist ibadatxanaları
Áyyemgi Filist ibadatxanalarınıń qaldıqları Gat, Ekron hám Tel Qasilede tabıldı. Tóbeleri tas tiykarlarında turǵan eki oraylıq aǵash ustunlar menen qollap-quwatlanǵan. Ustunlar úlken adamnıń Injilde Samson islegenindey olardı itip jiberiwi ushın jetkilikli jaqın edi (Hákimler 16:29-30).
Kapernaum, Betsayda, Xorazin
Galileya teńiziniń arqa jaǵasındaǵı bul qalalar qaldıqları Máshihtiń 2000 jıl aldın olarǵa qarsı aytqan qayǵılarına únsiz gúwa bolıp tur (Matta 11:21-24).
Áyyemgi sinagogalar
Áyyemgi yahudiy sinagogaları Beit Alfa, Magdala, Xorazin, Kapernaum, Ein Gedi, Migdal hám basqa da kóp orınlarda tabıldı. 2009-jılı tabılǵan Magdaladaǵı sinagoga birinshi ásirge tiyisli, bul Isanıń sol jerde sóylegenin bildiredi.
Hám Isa pútkil Galileya boylap júrip, olardıń sinagogalarında sabaq berdi… (Matta 4:23).
Sinagoganıń bir bólmesinde mil.ád. 29-jılǵa tiyisli teńge tabıldı, bul Isanıń jámiyetlik xızmetiniń waqtına jaqın yamasa sol waqıtta edi. Sinagogada sonday-aq Qudus ibadatxanasınıń súwretin kórsetetuǵın oyılǵan tas tabıldı. Aldıńǵı tárepinde jeti shaqalı menoranıń súwreti bar. Bul birinshi ásir sinagogası bolǵanı ushın, qatnasqan ruhaniylerdiń geybirleri Herodtıń ibadatxanasındaǵı haqıyqıy menoralardı kórgen bolıwı múmkin. Bul Izrailde tabılǵan eń eski menora.
Magdala tası kóp qánigeler tárepinen «sońǵı 50 jıldıń eń kózge túserlik ashılıwlarınıń biri» dep esaplanadı.
Bular Izrail jerinde Injil tariyxına tiyisli ájayıp arxeologiyalıq ashılıwlardıń tek ǵana birneshewi, hám yahudiy mámleketiniń bar ekenligi bul jumıstı xoshametledi hám tezletti. Izrail mámleketi arxeologiyanı qollap-quwatlaydı, baqlaydı hám qorǵaydı. Qudus Izrail muzeyinde qazıwlardan tabılǵan kóp sanlı artefaktlar bar.
Injildiń ilahiy ilhamı haqqında hesh qashan bunday kóp dálil bolmaǵan. Mıńlaǵan arxeologiyalıq ashılıwlar Injil tariyxınıń durıslıǵın tastıyıqladı. Óziniń meyirimi menen Quday bul ashılıwlardı kóre alatuǵınlar ushın isleniwine ruxsat berdi. Adamnıń Injilge hám Injildegi Máshihke isenbewge hesh qanday bahana joq.
Olardı Seniń haqıyqatıń arqalı muqaddes et: Seniń sóziń haqıyqat. (Yuhanna 17:17)»
