AMOS: Qoylıqshı Quday ushın sóyleydi
Amos joqarı dárejeli adam emes edi, biraq onıń óz bahalawınan hám ruxaniy Amaziyanıń minez-qulqınan onıń biraz qıyınshılıq tuwdırǵanı anıq. Amaziya tartıspadı, bálkim oǵan Yahudiyaga ketiwdi ayttı. Qoylıqshı hám jabayı injir jıynawshı Amos juwap berdi: «Rabbiy meni qoylardıń artınan ergenimde aldı, hám Rabbiy maǵan ayttı, ‘Bar, Meniń xalqım Izrailge payǵambarlıq et’» (Amos 7:12-15 NKJV). Onıń missiyası Izraildiń arqa patshalıǵına edi.
Ibrahim, Musa hám Dawıt sıyaqlı, Amos Qudaydıń xalqına haywanlarǵa qamqorlıq etiw arqalı qamqorlıq etiwdi úyrendi. Bul tálim onı óziniń hám átiraptaǵı milletlerdiń ruwxıy hám moralıq keselliklerin anıqlawǵa, keyin olardıń ústine Qudaydıń húkimin járiyalawǵa tayarladı. Bul ańsat wazıypa bolmaǵan bolıwı múmkin. Biraq Amos patsha Yeroboamdıń ólimin aldınnan aytqan edi, hám Amaziyanıń onı jumıstan bosatıwǵa urınıwınan keyin, oǵan óziniń ólimi hám shańaraǵın kútip turǵan uyat haqqında eskertti (7:10-11,16-17). Biz húkimetlerge hám basshılarǵa olardıń jaqınlasıp atırǵan apatı haqqında eskertiwge batırlıq etemiz be?
Jaylasıw
Izrail hám Yahudiyanıń átirapındaǵı milletler ózleriniń qáwipsizligi hám Qudaydıń xalqına qarsı dushpanlıǵı ushın ayıplandı. Olar Izrail hám Yahudiyanı jek kórdi, ózleriniń Qudaydıń húkimi astında ekenligin bilmey. Keyinirek olar Izrail menen birge Assuriyalılar, Siriyalılar, Vavilonlılar, Parsılar, Grekler hám Rimliklerdiń basqınshılıqları astında azap shekti. Sol waqıttaǵıday, olar ele de Rim imperiyasınıń sońǵı basqıshı dúnya kartası boylap jayılǵanda, barlıq bul kúshlerdiń birlespesiniń armiyaları tárepinen Qudaydıń húkimi astına túsiwge jaqın ekenligin bilmeydi.
Eger agressiv qáwipsizlik Izraildiń qońsılariniń gúnası bolsa, Izrail hám Yahudiya Qudayǵa hám óz xalqına qarsı bunnan da jaman gúnada ayıplı edi. Adamlıq pikirlew boyınsha, Qudaydıń Sózin itibarǵa almaslıq jaman jınayat esaplanbaydı. Biraq Qudaydıń Amos arqalı bahalawı onıń basqa barlıq gúnalarǵa sebep bolǵanı edi:
Olar Rabbiy Nızamın jek kórdi, hám Onıń buyrıqların saqlamadı (Amos 2:4).
Izrail tez arada payǵambarlardı tınıshlandırıp, Nazirlerdi óz wádelerin buzıwǵa májbúr etip (Amos 2:11-12), birinshi patsha Yeroboam dáwirinde qolaylılıq ushın Qudaydıń Nızamın da tasladı. Qudaydıń xalqı Qudaydıń Nızamın biykar etken waqıtta gúna tarqaladı. Qudaydıń xalqı Bibliya zárúrli emes sıyaqlı jasaǵan waqıtta, barlıq xalıqlarǵa tásir etedi hám nızamsızlıq tarqaladı. Duz óz dámin joǵaltqanda, paydasız boladı hám korrupciya baslanadı (Matta 5:13).
Eskertiw
Qudaydıń Sózi menen isenimge iye bolıw úlken imtiyaz, sonday-aq awır juwapkershilikti de óz ishine aladı. Kitabınıń aqırında, Amosdıń eskertiwleri ásirler boyı jańǵırıp, Rabbiy Isaǵa eriwdi dálilleytuǵın adamlarǵa taǵı da húkim etedi:
Mine, kúshler keledi, deydi Rabbiy Quday, men jerge ashlıq jiberemen, nan ashlıǵı emes, suwǵa shóllew emes, bálkim Rabbiy sózlerin tıńlawǵa ashlıq ... Olar Rabbiy sózin izlep, ári-beri júgiredi, biraq onı tappaydı (Amos 8:11-12). Biz ózimizge ózimiz soraw beriwimiz kerek, itibarǵa almaslıq arqalı biz de solay etpedik pe hám onıń aqıbetlerin tartıp atırmız ba.
Húkim astındaǵı túrli milletler haqqında sóylegende, Amos ájayıp, biraq poeziyalıq til qollandı – hám tek ǵana tásir etiw ushın emes. Amos qayta-qayta «úsh qátesi ushın ... hám tórt qátesi ushın» (Amos 1:3,6,9,11,13; 2:1,4,6) degende, qattı hám suwıq haqıyqat bar edi. Bul Amosqa tán sóz dizbegi edi, biraq ol dialekt ózgesheligi emes edi. Sanlar úlken mániske iye, biz oǵan dıqqat etiwimiz kerek.
Úsh – tolıqlıq sanı. Ol sonday-aq mol gúwalıq sanı. Sonlıqtan úsh qáte sol milletti húkim astına qoyıw ushın jeterli edi. Olar ózleriniń gúnasınıń tolıq hám sońǵı ekenligin kórsetedi (Yasa 17:6; 19:15; Matta 18:16; 2 Korinflilerge 13:1). Tórt – gúnanıń basqalar menen baylanısta bolǵan barlıq basqalardı buzatuǵın kúsh ekenligin kórsetetuǵın san. Bul jerde xamir principin hám korrupciyanıń pútkilley shirik bolǵansha qalay tarqalatuǵının esleń. Hawa azdırılǵanda hám «Rabbiy Nızamın jek kórgeninde,» korrupciya tarqala basladı. Suw tasqınǵa shekemgi dáwirdiń aqırında,
Quday adamnıń jamanlıǵı jerde úlken ekenligin, hám onıń júreginiń oyları tek ǵana turaqlı jaman ekenligin kórdi (Amos 2:4; Galatiyalılarǵa 5:9; Jaratılıs 6:5).
Qollanıw
Bunday nárseler hesh qashan ózgermeydi. Gúna moralıq, ruwxıy, fizikalıq hám sociallıq korrupciyanı alıp keledi. Búgingi húkimetler tek mekteplerdi jaqsılaw, kóbirek sociallıq jumısshılar hám policiya tayarlaw kerek dep oylaydı, hám hámme nárse jaqsı boladı. Olar bulardı kóp jıllar dawamında islep atır, biraq sociallıq hám siyasiy gangrena ele de tarqalmaqta. Moralıq jaqsılanıw tek ǵana jámiyet Qudaydıń Sózin qabıl etken waqıtta júz beredi. Ádil jámiyet qurıwdıń jalǵız jolı – Qudaydıń Nızamları júrektiń etli taxtalarına jazılǵanda hám adamlar jaqsı bolıwdı qálep, onı ámelge asırıw ushın islegen waqıtta (Ezekiel 36:25-27; 2 Korinflilerge 3:3).
Piter bul principin tastıyıqladı, ol jazdı,
Húkim Quday úyinen baslanatuǵın waqıt keldi; hám ... birinshi bizden (1 Piter 4:17). Biz mekteplerde Bibliya táliminiń joqlıǵına qayǵırıwımız kerek emes. Biz shirkewlerde Bibliya táliminiń joqlıǵına qayǵırıwımız kerek.
Izraildiń gúnaları, onıń sán-sáwleti hám kewilashar iskerlikleri haqqındaǵı bul tema úshinshi hám tórtinshi baplarda dawam etedi:
Men sizlerdiń bayramlarıńızdı jek kóremen, jek kóremen, hám sizlerdiń muqaddes jıynalıslarıńızdan lázzet almayman. Sizler maǵan kúydirilgen qurbanlıqlar hám dán qurbanlıqlarıńızdı usınsańız da, men olardı qabıl etpeymen (Amos 5:21-22). Bizdiń shirkewlerimizde «húkim suw sıyaqlı aǵıp, ádillik kúshli dárya sıyaqlı» (Amos 5:24) júz beredi me? Eger joq bolsa, onda ol húkimet zallarında da bolmaydı. Hám bulardıń qaysısı, ibadat úyleri yamasa húkimet, Quday aldında eń juwapkerli?
Amos jazǵı miywe sebetin kórdi, hám Quday oǵan ayttı:
‘Meniń xalqım Izrailge aqır keldi; men endi olardan ótpemen. Hám sol kúni ibadatxana qosıqları jılaǵan boladı,’ deydi Rabbiy Quday (Amos 8:1-3). Yeremiyanıń sol bir satqın hám qarsılas xalıq ushın qayǵılı, názik dawısı Qudaydıń Amosqa aytqan sózlerin jańǵırttı:Oraq ótti, jaz tamamlandı, hám biz qutqarılmadıq ... Men qayǵıraman; tań qalıw meni iyeledi. Gileadta balzam joq pa? Ol jerde emlewshi joq pa? (Yeremiya 8:20-22).
Amos payǵambarlıǵı logikalıq, tıǵız pikirli argument. Sońǵı bap Qudaydıń húkimleri qalay elekleniwge alıp keletuǵının, sonlıqtan aqırında Quday bereket hám tınıshlıq dáwirin alıp keletuǵının aytadı. Ádillerdi jamanlardan ajıratıw boladı, sonlıqtan Izrail milletiniń Qudaydıń wádelerin ámelge asırıwı múmkin. «Dawıttıń shatırı» kóterilmekte, sebebi «bul waqıtta miyrim-shápáát saylawına sáykes qaldıq bar» (Amos 9:8-9,11; Rimliklerge 11:5; Húkimetler 15:13-18). Bular Másih denesiniń aǵzaları bolǵan Izraildiń qutqarılǵanları.
Keleshek
Shirkew Rabbiy menen birge bolıw ushın alınǵannan keyin, basqa qaldıq boladı, Ullı Qıyınshılıqtan qutqarılǵan. Keyin
Rabbiy úyiniń tawı tawlardıń ústine ornatıladı, hám tóbeliklerden joqarı kóteriledi; hám barlıq milletler oǵan aǵıp keledi (Isa 2:2). Sol kúni Patsha ádillik penen húkim súredi (Isa 32:1). Izrail aqırında Ózin tesken adam ushın qayǵırǵanda (Zaxariya 12:10), kópten beri arman etilgen tınıshlıq hám baxt dáwiri aqırında keledi.
Bul payǵambarlıqlardıń birneshe qollanılıwı bar, biraq sol sońǵı kúnlerde tek bir sońǵı orınlanıwı bar. Amos 9:11-15 ten alınǵan ayatlar Rabbiy Isa aqırında Zaytun tawına hám Qudusqa qaytıp kelgende, «endi pútkilley joq etiw bolmaydı, biraq Qudus qáwipsiz turǵızılǵan boladı» degen waqıtta bunnan da dańqlı túrde orınlanadı. Sol arada, Onıń dańqlı kóriniwin kútip atırǵanda, biz diywaldaǵı qaraqshılar sıyaqlı háreket etiwimiz hám jaqınlasıp atırǵan húkim haqqında eskertiwimiz kerek, olar tıńlasa da, tıńlamasa da (Zaxariya 14:11; Ezekiel 3:17-21; 33:1-9).
