AMOS: Qudaydıń Turaqlı Minezi
Siz Qudaydı qanday dep oylaysız? Gúmansız, hámmemizdiń Quday haqqında belgili bir oyımız bar, bul oy Injildegi Onıń haqqındaǵı sózler menen baylanıslı. Amos payǵambarlıǵı bul jaǵdayda qızıqlı jol tutadı. Quday dáslep arıslan sıyaqlı, qáhárlengen hám húkim etiwge bel baylaǵan halda kórinedi. Biraq bul kitaptıń sońǵı súwreti Qudaydı óz xalqın óz jerinde náziklik penen ornatıp atırǵan eginshi sıyaqlı súwretleydi. Eki súwret te turaqlı túrde ádalatlı hám rehimli bolǵan Qudayǵa tiyisli.
Amos payǵambar Yesaya, Hoseya hám Yunus payǵambarlar menen bir dáwirde jasaǵan. Ol Yahudiyadan Uziya (yamasa Azariya) patsha hám Izrailden Yerobam 2 patsha dáwirinde payǵambarlıq etken. Uziya ulıwma sadıq bolǵanı menen, Yerobam (Izrail patshalarınıń hámmesi sıyaqlı) Rabbiniń kóz aldında jamanlıq islegen, biraq onıń húkimranlıǵı materiallıq abadanlıq keltirgen (2 Patshalar 14:25-28). Amos tiykarınan sol dáwirdegi sadıqsız Izrailge múráját etken, sol waqıtta kóplegen adamlar jeke múlkler jıynaǵan, biraq Qudayǵa bay bolmaǵan. Keliń, Amos payǵambarlıǵınıń qısqasha mazmunın hám biz ushın sabaqların kórip shıǵayıq.
Ulıwma aytqanda, bul payǵambarlıq kitabınıń eki bólimi Amos payǵambardıń járiyaları (Amos 1-6) hám onıń kózqarasların (7-9) óz ishine aladı. Rabbiy Amos payǵambardıń járiyaların baslaw ushın arıslan sıyaqlı gúrkireydi: «Ol óz dawısın Yerusalimnen shıǵaradı ... hám Karmel tawınıń bası qurıydı» (1:2 NKJV). Karmel tawı Izrail patshalıǵınıń arqa-batıs jaǵasında, Galileya teńizi menen bir keńlikte jaylasqan, sonlıqtan bul súwret Rabbiniń húkimleri pútkil Izrail boylap janatuǵının kórsetedi.
Húkim járiyaları
Qudaydıń ádalatı ulıwma bolǵanı ushın, Ol jaqın altı millettiń (1:3-2:3) hám keyin Yahudiyanıń (2:4-5) qılmısların itibarǵa almay qoymaydı. Hár bir jaǵdayda Rabbiy olardıń ústine óz húkiminiń otın jiberiwge wáde beredi. «Úsh qılmıs ushın, hám tórt qılmıs ushın» degen qaytalanǵan sóz jamanlıqqa bolǵan turaqlı beyimlikti kórsetedi; bunnan tısqarı, Rabbiy hár bir millettiń zorlıq yamasa ádalatsızlıq boyınsha belgili bir qılmısların ataydı. Biz kóbinese jamanlıqtıń birinshi belgisi payda bolǵanda qáhárlengen halda háreket etemiz, biraq Rabbiy jamanlıqtıń waqıt ótiwi menen rawajlanıwına múmkinshilik beredi. Nátiyjede, Ol háreket etken waqıtta, Onıń jolları ádalatlı ekenligi anıq boladı, sebebi nahaqlıq tolıp tasqan boladı (Jaratılıs 15:16; 1 Salonikalılarǵa 2:16).
Keyin Izrailge qarsı járiyalar baslanadı (2:6-12). Quday olardıń ashgózligi, ádepliksizligi hám butparastlıǵı haqqında tolıq maǵlıwmat beredi. Ótmishte Rabbiy olardı Kanaandaǵı Amoriylerden hám qul bolǵan waqıtta Mısır xalqınan qutqarǵan edi. Ol olardıń bir bólegin payǵambar, al basqaların Naziriy etip belgilegen, olardı Ózine baǵıshlaw imkaniyatın bergen edi. Biraq xalıq Onıń izinen eriwge qızıqpaǵan.
Sonlıqtan Ol húkimniń keletuǵının járiyalaydı (2:13-3:15), taǵı da arıslan sıyaqlı qáhárlilikti atap ótedi. Birinshiden, bir qatar ritorikalıq sorawlar bar, sonıń ishinde mına soraw da bar: «Arıslan ormanda gúrkirey me, eger onıń awı bolmasa?» Sorawlar náziklik penen juwmaqlanadı: «Eger qalada apat bolsa, Rabbiy bunı islemey me?» (3:4,6). Qayǵılı waqıyalar hár dayım Rabbiniń belgili bir húkimleri bolmasa da (Luka 13:15), biz olardı basımızdan ótkergenimizde júregimizdi tekseriwimiz kerek. Bul Izrail xalqınıń oyı bolıwı kerek edi, biraq Rabbiniń eskertiwlerine qaramastan olar juwap bermedi. Kelejektegi húkimde xalıqtıń bir bólegi saqlanıp qaladı, biraq sonsha az boladı, bul «qoydıń eki ayaǵın yamasa qulaǵınıń bir bólegin arıslannıń awzınan alıp atırǵan qoylı sıyaqlı» boladı (3:12). Olar jalǵan qurbanlıq orınlarına hám jalǵan ibadatqa isengen edi, hám bulardıń hámmesi óz aqırına jetedi.
Húkimniń sebeplerin bunnan da jaqsı túsindiriw ushın, Rabbiy 4-bólimde bay, ózin-ózi qanaatlandırǵan «Bashan sıyırlarına» arnawlı múráját etedi. Bul jerdegi «sıyırlar» sózi hayal jınısında, bul bolsa ayırım Injil awdarmashıların bulardıń Izraildiń bay hayalları ekenligi haqqında juwmaq shıǵarıwǵa alıp keledi, olar óz erlerine (yamasa Jaratılıs 18:12 degi «iyelerine») sharap alıp keliwdi buyıradı. Olar óz qálewlerin qanaatlandırıwdı talap etip, muǵtajlardı qıynadı. Olar dindarlıq penen Betel hám Gilgalǵa qurbanlıqlar keltirdi, bul jerler endi butparastlıq orayları edi (1 Patshalar 12:28-33; Hoseya 9:15), ótmishte ruwxıy jaqtan áhmiyetli bolǵan orınlarǵa emes. Quday bul ózin-ózi qanaatlandırǵan adamlardı ashlıq, qurǵaqshılıq, egin kesellikleri, fizikalıq kesellikler hám hátte ayırım qalalarınıń joq etiliwi arqalı eskertken edi. Biraq hár saparı Onıń qaytalanǵan qayǵısın esitemiz: «Biraq sizler Maǵan qaytpaǵansızlar» (4:6-11). Húkim jaqınlasqanda, Ol olardı eskertedi: «Qudayıńızǵa qarsı shıǵıwǵa tayarlanıń, ey Izrail!» (4:12).
Bunday kúshli sózlerdiń ortasında da, Rabbiy Ózin izlegenlerdi qarsı aladı: «Meni izleń ... Rabbiyı izleń ... Jaqsılıqtı izleń ... Áskerlerdiń Rabbiy Qudayı rehimli bolıwı múmkin» (5:5,6,14-15). Quday tabılıwdı qáleydi (Yeremiya 29:13-14), bul biz nátiyjesiz bolǵanımızda da bizdi ruwxlandırıwı kerek. Biraq Onı izlewden bas tartıw, Rabbiniń kúni kelgende «hámmeshe kóshelerde jılawdı» keltiredi, bul ózin-ózi ádalatlı dep esaplaǵanlardı Onıń turaqlı húkimi menen basıp aladı (5:16-20).
6-bólimde asılzadalarga eskertiw beriledi. Olar nátiyjeli basshılıq etiwleri kerek edi, biraq olar jeke qolaylıqlarǵa itibar berip, qıynalǵanlardı itibarǵa almadı hám Qudaydıń ádalatı uzaqta dep isendi. Nátiyjede, Quday olardı xalıqtı tutqınlıqqa alıp ketilgen birinshi adamlar retinde basshılıq etiwge májbúr etti (6:3-8). Apat kelgende, adamlar Rabbiniń atın atawdı da qálemes edi, gúya bul olardıń ústine bunnan da kóbirek húkimdi tartatuǵın sıyaqlı (6:10). Bul rehimli Qudayǵa bolǵan tınısh isenimdi kórsetpeydi! Bul xalıqtıń Onıń haqıyqıy tábiyatın biliwden qanshelli uzaqlasqanın kórsetedi.
Húkim pútkil milletti qıynaydı, arqadaǵı Hamattan qubladaǵı Arabah oypatlıǵına (ibraniyshe «shól» degen mánisti bildiredi) shekem (6:14). «Hamattıń kirisi» Galileyadan arqaraqtaǵı aymaqqa tiyisli bolıwı múmkin. Quday dáslep xalıqtı onı iyelewge niyet etken edi (Sanlar 34:8), hám Yerobam aqırında Izraildiń Hamattan Arabahqa shekemgi basqarıwın qayta ornatqan edi (2 Patshalar 14:25). Bul húkim Qudaydıń pátiyasın kórsetetuǵın sıyaqlı edi; kerisinshe, sol anıq aymaq Onıń anıq húkimi astında edi. Biz ózimiz úlken islerge erise alıwımız múmkin, biraq eger olar Qudaydıń ádalatına itibar bermey islengen bolsa, olar qádirsiz boladı.
Ádalat haqqında bes kózqaras
Amos bes kózqaras penen juwmaqlanadı. Birinshisinde, Amos patsha óz úlesin alǵannan keyin, sońǵı eginlerdi jep atırǵan shegirtkelerdi kórdi, bul bolsa xalıqtıń hesh nársege iye bolmaytuǵının bildirdi. Ekinshi kózqaras jerdi jandırıp atırǵan qorqınıshlı ottı kórsetti. Amos eki ret xalıq ushın arasha tústi, hám Rabbiy rehimlilik penen juwap berip, Ol bul jollar menen húkim etpeytuǵının járiyaladı. Biraq úshinshi kózqaras Rabbiyıń qolında suw deńgeyi menen diywalda turǵanın súwretledi. Ol Izraildi ádalatlı tuwrı sızıq penen bahalaydı; hesh kim Onıń bahalawınan qashıp qutıla almaydı (7:1-9).
Tórtinshi kózqaras (Amos 8), jazǵı miywe sebetine tiyisli edi, bul gúmansız Amos ushın tanıs kórinis edi. Súwret jaǵımlı bolǵan bolıwı múmkin, biraq Rabbiy onı Izrailge aqır kelgenin kórsetiw ushın paydalandı (8:2), tımsal jaz aqırında jıynalǵan sıyaqlı. Ol taǵı da olardıń qılmısların sanap ótti hám bayram ornına qayǵı kúnin, Qudaydıń Sózi ushın ashlıq dáwiri bolatuǵının wáde etti, bul ashlıqtı Dan hám Beersheba butları qanaatlandıra almas edi. Bul kún shama menen 70 jıldan keyin Assuriya Izraildi basıp alǵanda ishinara orınlandı, biraq súwret bunnan da úlken húkim kúniniń ele kelejaǵın kórsetedi.
9-bólimdegi besinshi kózqaras qanday da bir zatqa emes, al Rabbiyıń ózine, qurbanlıq orını qasında turǵanına baǵıshlandı. Onıń húkimi ibadatxanadan baslanadı, hám hesh kim qashıp qutıla almaydı, hátte birew tamuqqa qazıp kirse yamasa aspanǵa shıǵıp ketse de. Jıllar burın, Dawıt Qudaydıń qamqorlıǵınan hesh qashan shıǵa almaytuǵının bilip tınıshlanǵan edi (Zabur 139:7-10); biraq bul jerdegi uqsas ańlatpalar tınıshlandırǵısh emes, al qorqınıshlı. Sonıń menen birge, Rabbiy óz xalqın hesh qashan umıta almaydı. Gúnalı patshalıq elekten shóptiń shashılıwı sıyaqlı tarqalıwı múmkin, biraq eń kishkene dán de joǵalmaydı. Rabbiniń keleshek kúni Dawıttıń úyiniń dańqın qayta tikleydi, bul Amos dáwirinde «qulap túsken shatır» sıyaqlı áhmiyetsiz kóringen edi (9:11). Tutqınlar Quday olardı egeytuǵın ónimli jerge qaytarıladı, hám hátte basqa milletler de Qudaydıń pátiyasın basdan ótkeriwi múmkin (9:12-15).
Amos payǵambardan tórt sabaq
1. Amos Qudaydıń sadıq qulı bolıp, óz shaqırıǵın shın júrekten orınlaǵan.
Onıń ádettegi jumısı qoylar hám shınar anjırları menen baylanıslı edi, biraq Rabbiy onı bul jumıslardan alıp, payǵambarlıq etiwdi buyırdı. Hátte Beteldiń jalǵan ruxanisi Amos payǵambardı patshaǵa qarsı dásis qılıp atır dep nadurıs ayıplaǵanda da, Amos turaqlı boldı (7:10-17). Ol óz wazıypasınıń áhmiyetliligin bildi: «Álbette, Rabbiy Quday hesh nárse islemeydi, eger Ol óz sırrın óz qulları payǵambarlarǵa ashıp bermese. Arıslan gúrkiredi! Kim qorqpaydı? Rabbiy Quday sóyledi! Kim payǵambarlıq etpey turadı?» (3:7-8). Biz Injilden Rabbiniń sózlerin úyrensek, olardı aytıwdan qorqamız ba? Onıń xabarın taratıw ushın arnawlı mártebe talap etilmeydi. Keliń, Amos sıyaqlı bul shaqırıqqa sadıq bolayıq!
2. Keyingi sabaq adamlardıń júregindegi haqıyqatlıqsız dinge tiyisli.
Olar turaqlı túrde butlarǵa qurbanlıqlar keltirdi. Olardıń dini ózleriniń ruwxıy sezimlerin qanaatlandıratuǵın «dizaynerlik» din edi (4:4-5). Olar Rabbiniń kúnin biyparwalıq penen qáledi, gúya olar Onıń bar ekenligi menen aqlanatuǵın sıyaqlı. Kerisinshe, Rabbiy olardıń bayramların hám qurbanlıqların jek kórdi, sebebi olardıń júrekleri Onıń menen baylanısta emes edi (5:18-23). Olar payǵambarlar yamasa Naziriyeler arqalı Rabbiniń gúwalıǵın yam jaǵdayda buzǵan yamasa tolıǵı menen biykarlaǵan (2:11-12). Ayırım adamlar Sabbath hám basqa bayramlardı sırtqı jaqtan saqlaǵan, biraq jasırın túrde olardı jek kórgen, sebebi olar iskerlik júrgize almas edi (8:5). Xalıqtıń tariyxı haqqında tańqalarlıq pikirde, biz olardıń Musa dáwirinde pútkil shólde butlardı ózleri menen birge alıp júrgenin bilemiz (5:25-26). Geyde nahaqlıqtıń áyyemgi dáwirlerden kelgen túbir sebebi boladı, onı sheshiw kerek; hám haqıyqatlıqsız dindiń qáwipi búgingi kúnde de Qudaydıń xalqın qıynaydı.
3. Bul ózin-ózi oraylastırǵan dindarlıqtan baylıqqa bolǵan huqıq sezimi payda boldı, bul tábiyiy túrde kambaǵallardı qıynawǵa alıp keldi.
«Bashan sıyırları» haqqındaǵı qatal sarkazm Qudaydıń bul minez-qulıqqa bolǵan jek kóriwshiligin kórsetedi (4:1). Xalıqtıń basshıları qımbat mebellerde jatıp, dásturxan basında mol-mol tamaq jegen, al qıynalǵanlardıń jaǵdayı itibarǵa alınbaǵan (6:1-6). Sabbathtı jek kórgenler iskerlikte de aldap, muǵtajlardan paydalanıp, jańa ayaq kiyim alǵan (8:4-6). Biraq Rabbiy xalıqtıń awzınan shıqqan qosıqlardı emes, al olardıń júreklerinen kúshli aǵıslar sıyaqlı ádalat hám tuwrılıqtı qálegen (5:18-24). Eski hám Jańa Wásiyatlardıń eki prinsipinde de Rabbiy menen baylanıstı kórsetiwdiń bir áhmiyetli jolı qıynalǵanlarǵa qamqorlıq kórsetiw ekenligi kórinip turadı (Rimliklerge 12:16; Yaqıp 1:27-2:9; 1 Yuhanna 3:17).
4. Sońǵı sabaq Qudaydıń óz tábiyatına tiyisli.
Ol ulıwma Quday, hár bir milletti baqlaydı. Bir jaǵınan, Ol olardıń gúnáların bilgen hám óz ádalatın qollaǵan (1:3-2:3). Ekinshi jaǵınan, Onıń qamqorlıq etiwshi qamqorlıǵı Izraildi Mısırdan shıǵarıp ǵana qoymastan, al Filistiyalılar hám Siriyalılarǵa da óz orınlarınan jańa jerlerge kóshiwge múmkinshilik bergen (9:7). Amos hátte basqa milletlerdiń Rabbiniń atı menen shaqırılatuǵının da kútken (9:12) – bul Kristtıń mıń jıllıq patshalıǵında orınlanatuǵın, biraq Shirkewge de tiyisli bolǵan ájayıp bayanat, Yaqıp Hawarıylar isleri 15:14-19 da gúwalıq bergenindey. Qudaydıń óz arnawlı xalqı menen, sol waqıtta Izrail yamasa házirgi Shirkew bolsın, arnawlı baylanısı bar bolsa da, biz Onıń itibarǵa alatuǵın jalǵız adamlar emes ekenligimizdi eslep qalıw jaqsı. Qudaydıń turaqlı mineziniń bul ruwxlandırıwshı kórinisi júregimizdi Amos sıyaqlı Oǵan baǵıshlawǵa oyatıwı kerek.
